CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ RÀO CẢN THƢƠNG MẠI ĐỐI VỚI HÀNG THỦY SẢN XUẤT KHẨU 1. Tổng quan về rào cản thương mại đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam 1. Khái niệm Tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) là cơ hội to lớn cho hàng hóa của các quốc gia thành viên lưu thông dễ dàng hơn trên thị trường quốc tế bởi vì tự do hóa thương mại là một trong những nguyên tắc then chốt của WTO.
Tuy nhiên, ở các quốc gia thành viên vẫn tồn tại những vấn đề gây trở ngại cho việc lưu thông hàng hóa của những quốc gia khác bằng cách xây dựng những rào cản thương mại để bảo vệ nền sản xuất trong nước cũng như vì các mục tiêu chính trị, xã hội khác của quốc gia mình. Thuật ngữ “rào cản thương mại” xuất hiện và được nhắc đến ngày càng nhiều, đặc biệt ở xu hướng phát triển ngày một phức tạp và tinh vi hơn.Tuy vậy, khái niệm về thuật ngữ “rào cản thương mại” không xuất hiện trong bất kì văn bản pháp lý hay tài liệu nào của WTO. Ngay trong Hiệp định về Hàng rào Kỹ thuật đối với thương mại (Agreement on Technical Barriers to Trade – TBT) cũng không có khái niệm “hàng rào” hay “rào cản” rõ ràng, mà chỉ được các nước thành viên thừa nhận: “Không nước nào bị ngăn cản áp dụng các biện pháp cần thiết để đảm bảo chất lượng hàng hóa xuất khẩu của mình hoặc để bảo vệ cuộc sống hoặc sức khỏe của con người, động vật hoặc thực vật, bảo vệ môi trường hoặc để ngăn ngừa các hành động gian lận ở các mức độ mà nước đó cho là thích hợp, với điều kiện là chúng không được sử dụng theo cách có thể tạo ra một phương thức phân biệt đối xử khác nhau hoặc không công bằng giữa các nước có những điều kiện như nhau hoặc một sự hạn chế được ngụy trang đối với thương mại quốc tế và chúng phải phù hợp với các điều khoản của Hiệp định này” (Hiệp định về Hàng rào Kỹ thuật đối với thương mại, 1994) Qua sự tổng hợp từ nhiều cuộc nghiên cứu về vấn đề này, có thể hiểu khái niệm về rào cản thương mại là: “Rào cản thương mại trong thương mại quốc tế là sự hạn chế hoặc cản trở hoạt động thương mại quốc tế được tạo nên bởi bất kì biện pháp hay hành động nào từ các quốc gia, trong trường hợp các biện pháp hay hành động này được đặt ra ở mức quá cao hoặc gây ra sự phân biệt đối xử cho hàng hóa, dịch 5 vụ của các quốc gia khác khi tham gia thị trường quốc tế”. Dựa vào khái niệm trên, có thể hiểu khái niệm về rào cản thương mại đối với hàng thủy sản là : “Rào cản thương mại quốc tế đối với hàng thủy sản là sự hạn chế hoặc cản trở hoạt động xuất nhập khẩu hàng thủy sản được tạo nên bởi bất kì biện pháp hay hành động nào từ các quốc gia, trong trường hợp các biện pháp hay hành động này được đặt ra ở mức quá cao hoặc gây ra sự phân biệt đối xử cho hàng thủy sản của các quốc gia khác khi tham gia thị trường thủy sản quốc tế”.
Mục đích ban hành Các quốc gia nhập khẩu đưa ra rất nhều lí do để xây dựng nên những rào cản thương mại cho những quốc gia xuất khẩu khác nhưng nhìn chung là đều ban hành những quy định có tính cản trở, tác động vào thị trường thủy sản quốc tế và hơn hết là hướng thị trường theo chiều có lợi nhất cho quốc gia mình, mang lại lợi ích không những về kinh tế mà còn đảm bảo các mục tiêu về chính trị, xã hội và bảo vệ môi trường. Mục đích chính trị Các quốc gia khi xây dựng những rào cản thương mại đều xuất phát liên quan đến mục tiêu chính trị. Có những quốc gia xuất khẩu được hưởng ưu đãi đặc biệt từ quốc gia nhập khẩu, nhưng bên cạnh đó lại có những nước xuất khẩu phải chịu những biện pháp mạnh như cấm vận toàn diện hoặc một phần, cấm xuất khẩu hoặc bị áp mức thuế rất cao với rất nhiều lí do được đưa ra. Chẳng hạn như việc Mỹ ban hành chính sách cấm vận suốt hơn nửa thế kỉ qua đối với Cuba, riêng đối với mặt hàng thủy sản là sản phẩm tôm hùm và cá ngừ với lí do là bảo vệ môi trường và thiên nhiên hoang dã.
Nguyên nhân của việc này là do sự mâu thuẫn về chế độ chính trị khi mà sau Cách mạng Cuba, nước này đi theo con đường xã hội chủ nghĩa trong khi Mỹ theo chế độ cộng hòa. Sự thành công của cuộc Cách mạng Cuba là tấm gương cho các quốc gia ở Châu Phi và Mỹ La-tinh, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của Mỹ ở những quốc gia này. Hiện nay, mặc cho những nỗ lực của Liên Hiệp Quốc lên án lệnh bao vây cấm vận kinh tế mà Mỹ áp đặt chống Cuba trong hơn 50 năm qua, Mỹ vẫn cho rằng chưa đến lúc để bãi bỏ lệnh cấm vận này. Mặt khác, trong mối quan hệ song phương giữa hai quốc gia, các nước luôn dành cho nhau những ưu đãi nhất định.
Tuy nhiên khi so sánh mối quan hệ giữa các quốc gia xuất 6 khẩu với cùng một quốc gia nhập khẩu thì mức độ ưu đãi của quốc gia nhập khẩu dành cho mỗi quốc gia xuất khẩu khác nhau là không giống nhau, nước nhận nhiều hơn nước nhận ít hơn. Vì vậy, những quốc gia nhận ít ưu đãi hoặc không được nhận cũng chính là đang đối mặt với các rào cản thương mại nhiều hơn so với các nước có quan hệ tốt hơn với nước nhập khẩu. Mục đích kinh tế - xã hội Ngoài mục đích về chính trị, mục tiêu về kinh tế - xã hội cũng được cân nhắc kĩ càng trong quá trình xây dựng các rào cản thương mại. Mục tiêu kinh tế là bảo hộ nền sản xuất trong nước, sử dụng rào cản thương mại như là công cụ kiểm soát hàng thủy sản nhập khẩu và mục tiêu xã hội là bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng.
Hoạt động thương mại quốc tế của một quốc gia luôn gắn liền với xuất nhập khẩu. Quản lý hoạt động xuất nhập khẩu cùng với việc giữ thăng bằng cho cán cân thanh toán quốc tế luôn là bài toán đặt lên hàng đầu đối với các quốc gia. Nếu không có bất kì công cụ nào để quản lý nhập khẩu sẽ dẫn tới tình trạng nhập khẩu ồ ạt hàng hóa của những quốc gia khác. Hơn nữa, hàng hóa đó có thể là mặt hàng có lợi thế cạnh tranh của những quốc gia xuất khẩu.
Việc này sẽ gây ra những ảnh hưởng, đe dọa nghiêm trọng đến sự sản xuất hàng hóa đó cũng những ngành hàng liên quan ở chính quốc gia nhập khẩu. Và để bảo vệ nền sản xuất nội địa, các quốc gia nhập khẩu ban hành các rào cản thương mại và sử dụng như một công cụ để kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Đối với mục tiêu xã hội đó là bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng. Hiện nay khi các loại bệnh dịch phát triển ngày một nhiều và khả năng lây lan ngày một lớn đặc biệt là qua thực phẩm thì vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm được đặt lên hàng đầu.
Trong khi đó thủy sản lại là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, đa dạng về chủng loại và có thể chế biến, bảo quản theo nhiều phương thức khác nhau. Đứng trước vấn đề này, người tiêu dùng đã đặt ra các tiêu chuẩn nhất định đối với thủy sản, thực phẩm cũng như các hàng hóa khác. Càng ngày người tiêu dùng càng có ý thức mạnh mẽ hơn với việc bảo đảm sức khỏe của mình, nếu nhận thấy sản phẩm không không rõ nguồn gốc xuất xứ cũng như không đảm bảo vệ sinh thiết yếu, người tiêu dùng sẽ không sử dụng, có những hành động phản ứng gay gắt, thậm chí là thực hiện những chiến dịch tẩy chay sản phẩm đó trên thị trường. Nhận thấy vấn 7 đề này, Chính phủ các quốc gia đã và đang gia tăng các rào cản thương mại để đảm bảo được nguồn cung thực phẩm sạch, an toàn góp phần bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng.
Mục đích bảo vệ môi trƣờng Gắn liền với sự phát triển là sự đánh đổi và một trong những nhân tố bị đem ra đánh đổi là môi trường. Hiện nay, môi trường sống của con người đang bị ô nhiễm nghiêm trọng, nếu cứ tiếp tục hiện trạng này thì chính con người sẽ phải gánh chịu những hậu quả rất nặng nề. Do đó, Chính phủ các nước phải tìm cách dung hòa sự phát triển và bảo vệ môi trường bằng cách đưa yếu tố bảo vệ môi trường vào trong những rào cản kỹ thuật buộc các nước có quan hệ thương mại phải tuân theo. Hành động này không chỉ hướng tới lợi ích quốc gia mà trên hết là lợi ích của toàn nhân loại.
Chẳng hạn như qui định về hàm lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa có trong sản phẩm nông nghiệp. Khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, cây trồng chỉ hấp thụ một phần, phần còn lại được giữ trong đất, nước và bị phân hủy bởi các yếu tố môi trường khác. Nếu hàm lượng thuốc bảo vệ thực vật trong các sản phẩm nông nghiệp cao đồng nghĩa với việc hàm lượng thuốc trong đất, nước cũng cao. Do đó, các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đều phải qua kiểm định dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trước khi thâm nhập vào thị trường nước nhập khẩu.
Nếu dư lượng thuốc vượt quá mức cho phép thì sản phẩm của nước xuất khẩu đó sẽ bị trả lại hoặc tiêu hủy tùy theo qui định của nước nhập khẩu. Vì vậy, với việc xây dựng nên qui định này các nước nhập khẩu buộc các nước tham gia xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp phải lưu ý, quan tâm đến nhân tố môi trường khi sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật trong trồng trọt, cùng góp sức vì một môi trường an toàn, bền vững. Phân loại rào cản thƣơng mại đối với mặt hàng thủy sản xuất khẩu Theo Diễn đàn về Thương mại và Phát triển của Liên Hiệp Quốc (United Nation Conference on Trade and Development - UNCTAD) từ năm 1994 thì hệ thống các biện pháp kiểm soát nhập khẩu được chia làm hai loại là các biện pháp thuế quan (Tariff) và các biện pháp phi thuế quan (Non – Tariff). Mặt khác, một trong những mục đích khi xây dựng rào cản thương mại là để bảo hộ nền sản xuất trong nước thông qua việc sử dụng rào cản thương mại như là một công cụ kiểm soát nhập khẩu.