Đánh giá thực trạng và giải pháp quản lý rác thải nhựa tại Vịnh Hạ Long

Tài liệu nghiên cứu Đánh giá thực trạng rác thải nhựa và đề xuất các giải pháp quản lý góp phát triển bền vững vịnh hạ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Trang Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Huấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Môi trường và Phát triển bền vững
• Đề tài: Đánh giá thực trạng rác thải nhựa và đề xuất các giải pháp quản lý, góp phần phát triển bền vững Vịnh Hạ Long
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về rác thải nhựa
• 1.1.1. Khái niệm rác thải
• 1.1.2. Khái niệm về nhựa
• 1.1.3. Khái niệm về rác thải nhựa
• 1.1.4. Khái niệm về rác thải nhựa dùng một lần
• 1.1.5. Khái niệm về ô nhiễm rác thải nhựa
• 1.1.6. Khái niệm về về ô nhiễm nhiễm trắng
• 1.2. Phân loại theo nguồn gốc phát sinh
• 1.3. Phân loại theo mức độ nguy hại
• 1.4. Vấn đề rác thải nhựa trên Thế giới
• 1.5. Vấn đề rác thải nhựa ở Việt Nam
• 1.6. Nguồn gốc phát sinh rác thải nhựa
• 1.7. Hậu quả và biện pháp giải quyết tình trạng rác thải nhựa hiện nay
• 1.7.1. Hậu quả từ rác thải nhựa
• 1.7.2. Biện pháp giải quyết tình trạng rác thải nhựa hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra xã hội học
• 2.4.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.4.4. Phương pháp phân tích, xử lí số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hiện trạng rác thải nhựa trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh
• 3.1.1. Nguồn rác thải nhựa phát sinh từ đất liền
• 3.1.2. Nguồn rác thải nhựa phát sinh từ hoạt động nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản
• 3.2. Hiện trạng và công tác thu gom rác thải nhựa trên vịnh Hạ Long
• 3.3. Kết quả khảo sát nhận thức của học sinh trung tâm về các vấn đề liên quan đến rác thải nhựa
• 3.3.1. Nhận thức của học sinh trung tâm HN&GDTX tỉnh về tác hại rác thải nhựa
• 3.3.2. Nhận thức sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần
• 3.3.3. Nhận thức của học sinh Trung tâm HN&GDTX tỉnh đối với việc phân loại, tái chế, tái sử dụng và từ chối sử dụng SPN dùng một lần
• 3.3.4. Nhận thức của học sinh trung tâm HN&GDTX tỉnh đối với rác thải nhựa ra vịnh hạ long
• 3.3.5. Quan điểm của học sinh Trung tâm HN&GDTX tỉnh về các giải pháp góp phần đẩy lùi tác hại rác thải nhựa
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp nhằm hạn chế tác hại rác thải nhựa ra môi trường
• 3.4.1. Nâng cao ý thức và các hoạt động của cộng đồng
• 3.4.2. Về phía Ban Quản lý vịnh Hạ Long
• 3.4.3. Về phía chính quyền địa phương
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng rác thải nhựa tại Vịnh Hạ Long

Rác thải nhựa tại Vịnh Hạ Long đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng đe dọa hệ sinh thái biển và các hoạt động du lịch. Theo nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội, ô nhiễm rác thải nhựa ở Vịnh Hạ Long xuất phát từ hai nguồn chính: phát sinh từ đất liền và từ hoạt động nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản. Lượng rác thải nhựa dùng một lần được sử dụng quanh vịnh ngày càng tăng, gây ô nhiễm nghiêm trọng cho môi trường nước, ảnh hưởng đến các loài sinh vật biển và du lịch bền vững. Hiện trạng rác thải nhựa cho thấy tỷ lệ rác thải nhựa chiếm khoảng 40-50% tổng lượng rác thải phát sinh từ các hoạt động con người. Các sản phẩm nhựa khó phân hủy như túi nilon, chai nước, lưới đánh cá tích tụ trên bề mặt biển và đáy vịnh.

1.1. Nguồn gốc phát sinh rác thải nhựa

Rác thải nhựa ở Vịnh Hạ Long phát sinh chủ yếu từ hoạt động du lịch, dân cư ven bờ và hoạt động thủy sản. Lưu lượng rác thải nhựa dùng một lần từ các nhà hàng, khách sạn, tàu du lịch đổ ra ngoài vịnh không được kiểm soát. Theo các báo cáo, khoảng 80% rác thải từ đất liền được xả vào vịnh, gây ô nhiễm trắng nghiêm trọng.

1.2. Hậu quả môi trường từ ô nhiễm nhựa

Ô nhiễm rác thải nhựa gây hại trực tiếp đến động vật biển, phá vỡ chuỗi thức ăn và làm suy giảm chất lượng nước. Rác thải nhựa phân hủy chậm, tồn tại hàng trăm năm trong môi trường, ảnh hưởng đến tài nguyên du lịch quốc tế và mục tiêu phát triển bền vững.

II. Giải pháp quản lý rác thải nhựa hiệu quả

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm rác thải nhựa tại Vịnh Hạ Long, cần áp dụng một hệ thống giải pháp quản lý toàn diện từ việc giảm thiểu phát thải, thu gom, xử lý đến tái sử dụng. Giải pháp quản lý rác thải nhựa bao gồm việc hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, tăng cường công tác thu gom rác thải nhựa trên vịnh, và đầu tư vào các công nghệ xử lý tiên tiến. Các biện pháp này cần được kết hợp giữa nhà nước, cộng đồng địa phương và các doanh nghiệp du lịch. Theo nghiên cứu, quản lý rác thải nhựa hiệu quả có thể giảm 70% lượng rác nhựa phát sinh nếu được triển khai đầy đủ.

2.1. Giảm thiểu sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần

Cần phát động chiến dịch 'Nói không với rác thải nhựa dùng một lần' ở Vịnh Hạ Long. Khuyến khích du khách và cư dân sử dụng túi vải thay vì túi nilon, bình nước tái sử dụng thay vì chai nhựa. Sản phẩm nhựa một lần nên được thay thế bằng vật liệu sinh học phân hủy được. Cần ban hành chính sách hạn chế sử dụng tại các cơ sở du lịch, nhà hàng.

2.2. Tăng cường thu gom và xử lý rác thải

Thu gom rác thải nhựa cần được thực hiện thường xuyên trên vịnh với các tàu chuyên dụng. Xây dựng hệ thống xử lý rác thải nhựa tại các bến cảng, điểm tập trung du lịch. Khuyến khích tái chế, tái sử dụng các sản phẩm nhựa thông qua các chương trình tiền môi trường và thẻ tích điểm.

III. Vai trò của cộng đồng và nâng cao nhận thức

Nhận thức của cộng đồng về tác hại ô nhiễm rác thải nhựa là yếu tố then chốt để thành công. Kết quả khảo sát với học sinh cho thấy, hầu hết các bạn nhất thức được tác hại nhưng còn tỏ ra bị động trong việc thực hiện các giải pháp quản lý rác thải. Cần nâng cao ý thức cộng đồng thông qua các chương trình giáo dục môi trường, hoạt động tình nguyện và truyền thông đại chúng. Hoạt động cộng đồng nhằm giảm rác thải nhựa cần được tổ chức thường xuyên, lồng ghép vào các sự kiện du lịch và lễ hội địa phương. Sự tham gia tích cực của cộng đồng sẽ tạo nên những hành động đẹp lan tỏa và góp phần bảo vệ Vịnh Hạ Long.

3.1. Giáo dục môi trường và truyền thông

Triển khai các chương trình giáo dục ô nhiễm rác thải nhựa trong các trường học, trung tâm hướng nghiệp. Sử dụng các kênh truyền thông đa phương tiện để nâng cao nhận thức về tác hại của rác thải nhựa. Tổ chức các chiến dịch truyền thông với thông điệp 'Hãy nói không với rác thải nhựa dùng một lần'.

3.2. Hoạt động tình nguyện và chương trình cộng đồng

Khuyến khích các tổ chức xã hội dân sự, doanh nghiệp tham gia các hoạt động thu gom rác thải nhựa trên vịnh. Tổ chức các ngày 'Làm sạch vịnh Hạ Long' định kỳ, huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương và du khách. Thành lập các nhóm tình nguyện giám sát rác thải nhựa và ô nhiễm tại các điểm du lịch trọng điểm.

IV. Kiến nghị và hướng phát triển bền vững

Để đạt được phát triển bền vững tại Vịnh Hạ Long, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp quản lý rác thải nhựa ở cấp độ chính sách, kỹ thuật và cộng đồng. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long cần hoàn thiện kế hoạch giảm thiểu phát thải rác thải nhựa và kế hoạch giảm thiểu sử dụng các sản phẩm nhựa khó phân hủy. Hạn chế rác thải nhựa dùng một lần phải được pháp luật hóa với các hình thức xử phạt rõ ràng. Cần đầu tư vào nghiên cứu phát triển các vật liệu thay thế nhựa và công nghệ xử lý rác thải tiên tiến. Xây dựng các cơ sở tái chế, tái sử dụng rác thải nhựa để tạo giá trị kinh tế và đóng góp cho phát triển bền vững du lịch.

4.1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và chính sách

Ban hành các quy định cụ thể về giảm thiểu sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần tại các cơ sở du lịch, nhà hàng. Rà soát và hoàn thiện các kế hoạch giảm thiểu phát thải rác thải nhựa trên cơ sở các dữ liệu điều tra thực tế. Thiết lập hệ thống giám sát ô nhiễm rác thải nhựa định kỳ để đánh giá hiệu quả giải pháp quản lý.

4.2. Đầu tư công nghệ và phát triển kinh tế xanh

Xây dựng các cơ sở xử lý rác thải nhựa hiện đại sử dụng công nghệ tái chế, tái sử dụng tiên tiến. Phát triển các mô hình quản lý rác thải theo nền kinh tế vòng tròn. Tạo cơ hội việc làm mới thông qua các chương trình thu gom, xử lý rác thải nhựa bền vững, góp phần vào phát triển bền vững toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ô nhiễm rác thải nhựa đại dương đang là một trong những khủng hoảng môi trường nghiêm trọng nhất trên phạm vi toàn cầu. Theo các báo cáo quốc tế, mỗi năm có khoảng 0,28 đến 0,73 triệu tấn rác thải nhựa từ Việt Nam xả ra biển, chiếm gần 6% tổng lượng rác nhựa thải ra đại dương của toàn thế giới và xếp thứ tư trong số các quốc gia có lượng phát thải lớn nhất. Đáng chú ý, có đến 80% rác thải nhựa đại dương có nguồn gốc xuất phát trực tiếp từ các hoạt động sinh hoạt, sản xuất và du lịch trên đất liền.

Tỉnh Quảng Ninh sở hữu đường bờ biển dài 250 km với hơn 40.000 ha bãi triều và trên 20.000 ha eo vịnh, giữ vị trí đầu tàu kinh tế biển vùng Đông Bắc. Trong đó, Vịnh Hạ Long hai lần được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới về giá trị cảnh quan và địa chất - địa mạo. Vào giai đoạn cao điểm năm 2018, địa danh này đón hơn 4 triệu lượt khách du lịch, kéo theo hơn 2.000 tấn rác thải sinh hoạt phát sinh từ các phương tiện tàu lưu trú và vận chuyển. Hiện trạng rác thải trôi nổi, đặc biệt là các loại rác thải nhựa kích thước lớn như phao xốp, chai nhựa PET và túi nilon, đã và đang gây sức ép nặng nề lên hệ sinh thái biển, làm suy giảm vẻ đẹp cảnh quan và tạo nguy cơ nhận khuyến nghị cảnh báo bảo tồn từ Trung tâm Di sản Thế giới.

Nghiên cứu của học viên Nguyễn Trang Nhung thuộc chuyên ngành Môi trường và Phát triển bền vững, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội, tập trung đánh giá thực trạng phát sinh, công tác thu gom và xử lý rác thải nhựa lớn ven bờ cũng như trên các tuyến du lịch Vịnh Hạ Long giai đoạn 2018 - 2021. Luận văn hướng tới mục tiêu đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ từ chính sách, kỹ thuật đến giáo dục cộng đồng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nâu sang xanh và phát triển bền vững không gian di sản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết Quản lý tổng hợp chất thải rắn (ISWM) kết hợp với mô hình Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy) nhằm tiếp cận toàn diện vòng đời của sản phẩm nhựa từ khâu sản xuất, tiêu thụ đến thải bỏ và tái chế. Nghiên cứu lấy nguyên tắc 5R làm trọng tâm định hướng giải pháp, bao gồm: Từ chối (Refuse), Giảm thiểu (Reduce), Tái sử dụng (Reuse), Tái chế (Recycle) và Thay thế bằng vật liệu thân thiện (Replace).

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

• Rác thải nhựa kích thước lớn (Macroplastic): Các mảnh vụn, vật dụng nhựa phế thải có kích thước trên 5 mm, có khả năng tồn tại từ 100 đến 1000 năm trong điều kiện tự nhiên.
• Ô nhiễm trắng: Tình trạng ô nhiễm môi trường đất, nước và cảnh quan do túi nilon khó phân hủy gây ra.
• Tích tụ sinh học và thôi nhiễm hóa chất: Quá trình các hợp chất phụ gia độc hại như Bisphenol A (BPA), Phthalate và Polychlorinated biphenyls (PCB) từ rác nhựa giải phóng vào môi trường nước, xâm nhập vào chuỗi thức ăn từ sinh vật phù du đến cá, chim biển và con người.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa thu thập dữ liệu thứ cấp, điều tra thực địa và khảo sát xã hội học định lượng:

• Phương pháp kế thừa dữ liệu: Tiếp cận và xử lý chuỗi số liệu phát sinh chất thải rắn sinh hoạt, báo cáo thu gom rác từ Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, Công ty Cổ phần Môi trường đô thị Hạ Long, Công ty Cổ phần Cây xanh công viên Quảng Ninh, cùng báo cáo kỹ thuật của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) và URENCO.
• Phương pháp điều tra thực địa: Tác giả đã thực hiện tổng cộng 18 chuyến khảo sát thực địa trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2021. Phạm vi khảo sát bao quát 3 tuyến du lịch với 13 điểm tham quan trọng yếu (Động Thiên Cung, Hang Đầu Gỗ, Hòn Gà Chọi, Đảo Ti Tốp, Hang Sửng Sốt, Hang Luồn, Cửa Vạn, Vung Viêng, Cống Đỏ) và 3 tuyến phát sinh rác thải ven bờ chạy dài từ Chợ Hạ Long I, đường bao biển Hồng Hà đến Cảng cá Hà Phong và khu vực Giếng Đáy.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Khảo sát nhận thức được tiến hành thông qua bảng hỏi đóng gồm 16 câu hỏi chuyên sâu trên nền tảng Google Forms. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 800 phiếu phát ra cho học sinh Trung học phổ thông tại Trung tâm Hướng nghiệp và Giáo dục Thường xuyên tỉnh Quảng Ninh, thu về 703 phiếu hợp lệ (237 phiếu khối 10, 266 phiếu khối 11, 200 phiếu khối 12). Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo khối lớp được lựa chọn vì nhóm thanh thiếu niên cư trú ven bờ có nhận thức phát triển hoàn thiện, gắn bó trực tiếp với môi trường địa phương và đại diện cho lực lượng nòng cốt trong lan tỏa lối sống xanh.
• Xử lý dữ liệu: Toàn bộ dữ liệu được phân tích thống kê mô tả và tương quan bằng phần mềm chuyên dụng, phục vụ việc rút ra các nhận định khoa học chuẩn xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng khối lượng rác thải nhựa phát sinh trên toàn địa bàn tỉnh Quảng Ninh năm 2020 đạt khoảng 210,1 tấn/ngày, tương đương với 76,49 nghìn tấn/năm. Trong đó, thành phố Hạ Long có lượng phát thải lớn nhất với 65,8 tấn/ngày (chiếm 31,3% toàn tỉnh, riêng chất thải rắn sinh hoạt đô thị đóng góp 50,1 tấn/ngày). Ngược lại, huyện miền núi Bình Liêu có mức phát sinh thấp nhất với 1,9 tấn/ngày (khoảng 696 tấn/năm). Trung bình một người dân Quảng Ninh thải ra khoảng 2,53 kg nhựa/tháng (tương đương 30,4 kg/người/năm).

Cơ cấu thành phần rác thải nhựa tại địa phương cho thấy nhóm nhựa giá trị thấp chiếm tỷ trọng áp đảo. Nhựa LDPE (chủ yếu là túi nilon, màng bọc) chiếm trên 80% tổng lượng rác nhựa tại các khu vực như thành phố Uông Bí, thị xã Đông Triều và huyện Cô Tô. Tỷ lệ HDPE trung bình toàn tỉnh chiếm 69,5%, PVC chiếm 10,2%, PS chiếm 6,2%, trong khi các nhóm nhựa có giá trị tái chế cao như PE chỉ đạt 4,4% và PP đạt 3,8%.

Từ nguồn hoạt động kinh tế biển, năm 2020 tổng lượng rác nhựa xả trực tiếp ra biển từ đánh bắt và nuôi trồng thủy sản đạt 2.503 tấn. Trong đó, tàu cá nhỏ ven bờ dưới 15m xả thải nhiều nhất với 1.660 tấn (chiếm 66,3%), hoạt động nuôi trồng thủy sản tạo ra 748 tấn (chiếm 29,9%, với định mức bình quân 1 tấn thủy sản nuôi thải ra 11 kg nhựa), và tàu cá xa bờ đóng góp 95 tấn (chiếm 3,8%). Dự báo đến năm 2025, lượng rác nhựa đại dương từ ngành thủy sản sẽ giảm nhẹ về mức 2.377 tấn và tiếp tục giảm xuống 2.338 tấn vào năm 2030 nhờ chính sách cắt giảm tàu cá công suất nhỏ.

Trong công tác thu gom, năm 2018 các đơn vị chuyên trách đã vớt được hơn 400 tấn rác trôi nổi trên vịnh và gần 300 tấn rác ven bờ. Khối lượng rác biến động mạnh theo mùa và lượng khách, đạt đỉnh vào tháng 12 với 64,194 tấn rác trên vịnh (2,07 tấn/ngày) và 44,212 tấn rác ven bờ (1,43 tấn/ngày). Năm 2020, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 làm sụt giảm khách du lịch, tổng lượng rác trôi nổi thu gom giảm 333,15 tấn (giảm 56,68% so với năm 2019).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa sự phát triển đô thị hóa, mật độ du khách và áp lực rác thải nhựa lên không gian di sản. Nguồn thải ven bờ từ hệ thống cống rãnh đô thị thành phố Hạ Long kết hợp với tập quán xả bỏ phao xốp, ngư cụ hỏng của ngư dân là nguyên nhân chính khiến rác tích tụ tại các chân đảo đá và luồng tàu chạy.

Về mặt biểu diễn trực quan, các chỉ số phát thải được minh họa sinh động thông qua biểu đồ cột kép so sánh lượng rác sinh hoạt đô thị và dịch vụ thương mại của 13 đơn vị hành chính, biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 6 nhóm polyme (PET, HDPE, PVC, LDPE, PP, PS) và đồ thị đường theo dõi biến thiên tải lượng rác thu gom qua 12 tháng song hành với biểu đồ lượt tàu du lịch xuất bến.

So với các đô thị biển lớn như Đà Nẵng (phát sinh 171,68 đến 189,25 tấn nhựa/ngày) hay Thành phố Hồ Chí Minh (khoảng 1.800 tấn nhựa/ngày), khối lượng phát sinh của Quảng Ninh nằm ở mức trung bình cao. Tuy nhiên, mức độ nhạy cảm sinh thái của Vịnh Hạ Long đòi hỏi công tác quản lý phải nghiêm ngặt hơn gấp nhiều lần. Kết quả khảo sát 703 học sinh cho thấy nhận thức về tác hại môi trường đạt mức cao nhưng hành vi từ chối đồ nhựa dùng một lần còn gặp nhiều rào cản do thiếu các vật dụng thay thế tiện lợi với giá thành hợp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống giải pháp quản lý rác thải nhựa Vịnh Hạ Long được thiết kế đồng bộ theo 4 nhóm hành động cụ thể:

Thứ nhất, kiểm soát triệt để nguồn phát thải từ hoạt động thủy sản và đô thị ven bờ. Ủy ban nhân dân thành phố Hạ Long phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành quy chuẩn thay thế 100% phao xốp trong lồng bè nuôi trồng thủy sản bằng vật liệu nhựa nổi HDPE hoặc composite bền vững, hoàn thành dứt điểm trước năm 2025. Đồng thời, lắp đặt hệ thống lưới chắn và bẫy rác cơ học tại tất cả các cửa cống xả đô thị ven bờ vịnh nhằm giữ lại ít nhất 85% lượng rác thô trước khi trôi ra biển.

Thứ hai, nâng cấp quy trình phân loại và công nghệ thu gom rác trên vịnh. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long duy trì liên tục đội tàu thu gom cơ động gồm trên 30 thuyền nan, đò máy công suất 8 đến 44CV để tiếp cận các góc khuất, chân đảo và hang động nhỏ. Yêu cầu toàn bộ hơn 500 tàu du lịch thực hiện nghiêm ngặt việc phân loại rác tại nguồn ngay trên tàu thành hai nhóm hữu cơ và vô cơ tái chế, đặt mục tiêu thu gom và xử lý đạt tiêu chuẩn 100% lượng rác phát sinh từ du khách (khoảng 2.000 tấn/năm).

Thứ ba, thúc đẩy chương trình giáo dục sinh thái và thực hành mô hình 5R trong trường học. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ninh chủ trì đưa chuyên đề Bảo vệ môi trường biển và phòng chống ô nhiễm trắng vào hoạt động ngoại khóa tại 100% các trường Trung học phổ thông trên địa bàn ven biển giai đoạn 2023 - 2026. Thiết lập các câu lạc bộ thanh niên xung kích thu gom rác, hướng tới mục tiêu 95% học sinh cam kết từ chối sử dụng túi nilon và chai nhựa dùng một lần.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế tài chính và ứng dụng công nghệ xử lý tiên tiến. Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đẩy nhanh tiến độ thu hút đầu tư nhà máy đốt rác phát điện áp dụng công nghệ tầng sôi (CFB) tại Trung tâm Xử lý chất thải rắn Vũ Oai, giảm tỷ lệ chôn lấp rác nhựa xuống dưới 20% vào năm 2030. Lực lượng Cảnh sát Môi trường tăng cường tuần tra, áp dụng phạt nguội mức tối đa đối với hành vi vứt rác thải nhựa xuống biển theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Quản lý Di sản (Sở Tài nguyên và Môi trường Quảng Ninh, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, UBND các địa phương ven biển): Luận văn cung cấp bức tranh số liệu chi tiết về 65,8 tấn rác nhựa/ngày tại Hạ Long và cơ cấu rác thải từ 2.503 tấn chất thải thủy sản, làm cơ sở khoa học để hoạch định quy hoạch thu gom chất thải rắn và xây dựng hồ sơ bảo tồn di sản bền vững.

2. Doanh nghiệp dịch vụ du lịch, hiệp hội tàu du lịch và đơn vị môi trường đô thị: Giúp các chủ tàu và đơn vị lữ hành nắm bắt định mức phát thải (0,5 kg rác/khách/chuyến đi) để thiết kế quy trình phục vụ không rác thải nhựa, tối ưu hóa tuyến thu gom và xây dựng hình ảnh thương hiệu du lịch xanh đạt chuẩn quốc tế.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp điều tra thực địa 18 chuyến với khảo sát xã hội học 703 mẫu, mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về vi nhựa và chuỗi vận chuyển ô nhiễm ven bờ.

4. Cán bộ Đoàn thanh niên, ban giám hiệu các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp bộ công cụ bảng hỏi khảo sát nhận thức và mô hình truyền thông 5R để triển khai các dự án trường học xanh, nâng cao trách nhiệm cộng đồng cho thanh thiếu niên địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Rác thải nhựa trôi nổi trên Vịnh Hạ Long chủ yếu bắt nguồn từ đâu? Khoảng 80% rác thải nhựa đại dương xuất phát từ đất liền. Tại Vịnh Hạ Long, nguồn phát sinh lớn nhất là từ sinh hoạt đô thị thành phố Hạ Long với 50,1 tấn nhựa/ngày trôi theo cống rãnh ra biển. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác và nuôi trồng thủy sản xả ra 2.503 tấn rác nhựa/năm, trong đó tàu cá nhỏ đóng góp tới 66,3%.

2. Loại polyme nào chiếm tỷ trọng cao nhất trong rác thải nhựa tại Quảng Ninh? Qua khảo sát thực tế, nhóm nhựa mềm LDPE (túi nilon, màng bọc) và HDPE chiếm tỷ lệ lớn nhất, đạt trên 80% ở các vùng ven biển như Uông Bí, Đông Triều, Cô Tô. Tỷ lệ HDPE trung bình toàn tỉnh là 69,5%, trong khi các loại nhựa có giá trị thương mại tái chế cao như PP, PE chiếm tỷ lệ rất thấp.

3. Tại sao tàu cơ giới lớn không thể thu gom triệt để rác trên Vịnh Hạ Long? Vịnh Hạ Long có đặc thù hàng nghìn đảo đá vôi, bãi triều và eo vụng quanh co. Rác thải nhựa nhẹ thường dạt sâu vào các chân đảo đá và vách hang. Do đó, các đơn vị môi trường phải duy trì trên 30 thuyền nan, đò nhỏ công suất 8 đến 44CV để tiếp cận và vớt thủ công hơn 400 tấn rác mỗi năm.

4. Mỗi du khách tham quan vịnh phát sinh lượng chất thải rắn là bao nhiêu? Theo tính toán thực tế, trung bình mỗi khách du lịch thải ra khoảng 0,5 kg chất thải rắn và 100 lít nước thải trong một chuyến tham quan. Với lượng khách hơn 4 triệu lượt vào năm 2018, riêng đội tàu du lịch đã tạo ra hơn 2.000 tấn rác, đòi hỏi phải kiểm soát phân loại nghiêm ngặt ngay trên boong tàu.

5. Giải pháp mang tính đột phá nhất để bảo vệ môi trường vịnh là gì? Giải pháp đột phá nhất là kiểm soát tận gốc nguồn thải trên đất liền kết hợp áp dụng nguyên tắc 5R. Việc chuyển đổi 100% phao xốp sang vật liệu composite, lắp bẫy rác tại các cống đô thị Hạ Long và nâng cao ý thức tiêu dùng của học sinh cùng du khách sẽ giải quyết triệt để vấn đề rác thải trôi nổi.

Kết luận

• Xác lập bộ cơ sở dữ liệu định lượng đầy đủ về hiện trạng phát sinh rác thải nhựa tại Quảng Ninh với tổng lượng 210,1 tấn/ngày, trong đó thành phố Hạ Long dẫn đầu với 65,8 tấn/ngày.
• Nhận diện rõ ràng nguồn phát thải từ hoạt động thủy sản với 2.503 tấn nhựa/năm thải ra biển, chỉ ra nhóm tàu cá nhỏ dưới 15m chiếm tỷ lệ áp đảo 66,3%.
• Đánh giá khách quan hiệu quả thu gom thực tế đạt trên 400 tấn rác trên vịnh và gần 300 tấn rác ven bờ mỗi năm thông qua mạng lưới hơn 30 phương tiện thu gom cỡ nhỏ.
• Đo lường chính xác mức độ nhận thức và các rào cản hành vi của 703 học sinh trung học phổ thông, chứng minh vai trò hạt nhân của giáo dục môi trường học đường.
• Đề xuất lộ trình giải pháp liên ngành 2023 - 2030, kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ xử lý nhiệt hiện đại, chế tài xử phạt vi phạm và cam kết từ chối đồ nhựa dùng một lần.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh khoa học thực chứng về rác thải nhựa kích thước lớn, phục vụ thiết thực cho quy hoạch phát triển bền vững không gian di sản Vịnh Hạ Long. Trong giai đoạn 2023 - 2025, tỉnh Quảng Ninh cần hoàn thành mục tiêu thay thế toàn bộ phao xốp nuôi biển và đến năm 2030 giảm tối thiểu 50% rác thải nhựa đại dương. Hãy cùng chung tay thay đổi thói quen tiêu dùng và hành động vì một Vịnh Hạ Long xanh, sạch, phát triển bền vững cho muôn đời sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về rác thải nhựa 1. Khái niệm rác thải Rác thải là các chất liệu, vật thể hoặc sản phẩm mà người sử dụng vứt bỏ đi sau khi chúng đã được sử dụng, bị hư hỏng hay vì buộc phải vứt bỏ đi vì lý do nào đó khác. Rác thải được phân làm nhiều loại dựa trên đặc tính của chúng như: rác thải nhựa, rác thải giấy, rác thải kim loại, rác thải khí hay dựa trên tính chất hóa học: rác thải vô cơ hay rác thải hữu cơ, rác có thể phân hủy hoặc không thể phân hủy [18].

Khái niệm về nhựa Chất dẻo, hay còn gọi là nhựa hoặc mủ, là các hợp chất cao phân tử, được dùng làm vật liệu để sản xuất nhiều loại vật dụng trong đời sống hằng ngày như là: áo mưa, ống dẫn điện. cho đến những sản phẩm công nghiệp, gắn với đời sống hiện đại của con người. Chúng là những vật liệu có khả năng bị biến dạng khi chịu tác dụng của nhiệt, áp suất và vẫn giữ được sự biến dạng đó khi thôi tác dụng. Chất dẻo còn được sử dụng rộng rãi để thay thế cho các sản phẩm làm bằng: vải, gỗ, da, kim loại, thủy tinh.

Vì chúng bền, nhẹ, khó vỡ, nhiều màu sắc đẹp [6]. Khái niệm về rác thải nhựa Rác thải nhựa là cụm từ dùng để chỉ chung những sản phẩm làm bằng nhựa đã qua sử dụng hoặc không được dùng đến và bị đem vứt bỏ. Rác thải nhựa bao gồm: túi nhựa, chai nhựa, cốc nhựa, ống hút nhựa, đồ chơi bằng nhựa,… những sản phẩm này có đặc điểm là thời gian phân hủy lâu, có thể lên tới hàng trăm, hàng ngàn năm. Khái niệm về rác thải nhựa dùng một lần Rác thải nhựa dùng một lần là những sản phẩm được làm bằng nhựa, sản xuất với mục đích sử dụng một lần rồi vứt bỏ.

Đó có thể là cốc nhựa, thìa nhựa, đĩa nhựa hộp xốp … dùng một lần phục vụ quá trình sinh hoạt, sản xuất của con người [6]. Khái niệm về ô nhiễm rác thải nhựa Ô nhiễm rác thải nhựa (ô nhiễm chất dẻo) là hiện tượng tích tụ các đồ nhựa trong môi trường và gây ảnh hưởng xấu đến môi trường sống, sức khỏe con người và động vật) [16]. Khái niệm về về ô nhiễm nhiễm trắng Khái niệm “ô nhiễm trắng” có lẽ còn khá xa lạ với nhiều người, tuy nhiên đây là cụm từ được các nhà khoa học dùng để gọi tên loại ô nhiễm do túi nilon gây ra cho môi trường. Nếu sau khi sử dụng túi nilon con người xử lý không đúng cách mà thải ra môi trường thì sẽ gây ra ô nhiễm trắng [6].

Phân loại rác Có 2 tiêu chí chính để phân loại rác thải là dựa theo nguồn gốc phát sinh và theo mức độ nguy hại [6] 1. Phân loại theo nguồn gốc phát sinh Căn cứ theo nguồn gốc phát sinh rác thải có thể được chia thành 6 loại rác thải sinh hoạt, rác thải nông nghiệp, rác thải xây dựng, rác thải công nghiệp, rác thải y tế và cuối cùng là rác thải văn phòng [18]. * Rác thải sinh hoạt là các vật, chất do con người, động vật thải ra môi trường trong quá trình sinh hoạt, sản xuất. Loại rác này có tỉ lệ cao nhất do chúng xuất phát từ bất kỳ đâu, từ hộ gia đình, chung cư, khu mua sắm, văn phòng, bệnh viện, trường học….

Vì thế nếu không xử lý sẽ ảnh hưởng lớn đến môi trường. Các loại rác thải sinh hoạt được chia thành 3 loại nhỏ là rác thải hữu cơ, vô cơ và tái chế: + Rác thải hữu cơ là nhưng loại rác thải dễ phân hủy. Thông thường được tận dụng làm phân hữu cơ hay làm thức ăn cho vật nuôi. Các loại này có thể kể đến như: thức ăn thừa, phần bỏ đi của rau củ quả, thực phẩm không sử dụng lá cây, rơm rạ….

+ Rác thải vô cơ: Là các loại rác không thể tái chế hay tái sử dụng. Các loại này chỉ có cách chôn hoặc đốt. Ví dụ đồ sành sứ, túii nilon, gỗ vụn. + Rác thải tái chế: Là các loại rác thải có thể tái sử dụng.

Ví dụ vỏ hộp thức ăn, lon nước, chai nước… * Rác thải nông nghiệp: Rác thải nông nghiệp là các thứ thải ra trong quá trình làm nông của con người. Thường là các lọ thuốc trừ sâu, túi hay vỏ thuốc đã qua sử dụng. Các loại rác thải này không được xử lý đúng cách hay bỏ đúng chỗ sẽ ảnh hưởng lớn đến môi trường nước, môi trường đất… 13 * Rác thải công nghiệp: Rác thải công nghiệp gây ra ô nhiễm môi trường rất nghiêm trọng nếu không xử lý đúng cách. Loại rác này có thành phần cực độc ảnh hưởng tới sức khỏe con người.

Rác thải công nghiệp thường là chất hóa học, chất tẩy rửa, nước thải nhiễm chất hóa học… Một số nơi, có khu công nghiệp thải chất thải ra môi trường làm ô nhiễm nước, đất người dân xung quanh sẽ dễ mắc bệnh ung thư, đột biến gen… * Rác thải xây dựng: Khi xây dựng nhà cửa công trình thường sẽ thải ra các vật liệu xây dựng không sử dụng đến. Chúng chính là rác thải xây dựng. Ví dụ: Cát, đá, gạch vụn, đất vụn… * Rác thải y tế là các chất thải từ các trung tâm cơ sở y tế, bệnh viện gồm các dạng: rắn, lỏng khí. Chúng được chia thành 5 loại như sau: - Chất thải lây nhiễm: bông băng, băng gạc, đã qua sử dụng - Các vật sắc nhọn: Mũi kim tiêm, dao mổ, kéo mổ… - Chất thải thí nghiệm: Găng tay, ống nghiệm… - Dược phẩm: Thuốc quá hạn sử dụng, thuốc bị hư… - Bệnh phẩm: Là các chất thải xuất phát từ cơ thể người bệnh * Rác thải văn phòng: Đây được sinh ra từ các văn phòng làm việc, gồm: Giấy vụn, giấy tờ không sử dụng, bút hỏng, đồ dùng văn phòng vứt đi… 1.

Phân loại theo mức độ nguy hại Với tiêu chí này rác thải được chia thành 2 loại sau: + Rác thải nguy hại là loại rác có chứa chất độc hại hay tương tác với chất khác gây chất nổ lây nhiễm, ngộ độc, ăn mòn… ảnh hưởng đến sức khỏe con người và động vật. + Rác thải không nguy hại là các loại rác không chứa hoặc rất ít độc tố, nên khNguồn gốc phát sinh rác thải nhựa - Rác thải nhựa phát sinh từ đất liền từ các hoạt động nông nghiệp; hoạt động y tế không được thu gom và xử lý sẽ trôi theo các hệ thống thoát nước, dòng chảy, sông, suối. và ra biển. 14 - Hoạt động du lịch: Khách du lịch khi tham quan, tham gia các hoạt động vui chơi, ăn uống trên biển hoặc gần các bãi biển không được thu gom và xả trực tiếp xuống biển hoặc bờ biển.

- Quy trình xử lí rác thải còn nhiều bất cập: quy trình xử lý rác còn lạc hậu, hiệu xuất kém, chưa xử lí, phân loại, tái sử dụng được triệt để. - Hoạt động quản lý, chế tài xử phạt của cấp cấp quản lý: Các quy định, luật lệ về xử lý rác thải còn được được thực hiện nghiêm túc, mức xử phạt hành chính đối với các hành động xả rác bừa bãi không đứng nơi quy định chưa sát sao trong việc quản lý hệ thống xử lý rác thải. - Rác thải nhựa do hoạt động đánh bắt hải sản: lưới, dụng cụ đánh bắt thủy hải sản khi bị hỏng, không sử dụng được thường bị vứt đi hoặc rơi xuống biển. -Rác thải từ tàu lưu thông trên biển cũng là nguyên nhân làm tăng rác thải nhựa trên biển.

- Do thiên tai, sự tàn phá của bão, sóng thần cuốn theo đồ đạc, vật dụng bằng nhựa, rác thải nhựa từ đất liền xuống biển. - Ý thức con người: nguyên nhân căn bản và nghiêm trọng nhất nằm ở ý thức của con người còn chưa tốt, điều đó được thể hiện qua những hành động rất phổ biến hiện nay: lạm dụng sử dụng túi nylon, đồ nhựa dùng 1 lần, bởi giá thành rẻ, tiện dụng mà không quan tâm đến đặc tính khó phân hủy của nhựa; người dân xả rác bừa bãi, không đúng nơi qui định, không phân loại rác thải, chưa thật sự quan tâm đến việc phân loại rác thải. Văn hóa môi trường gồm có nhận thức, lối sống, hành vi trong việc bảo vệ tài nguyên, môi trường (rác) chưa thực sự thấm vào đời sống người dân [23,27,28s] Người dân vẫn có thói quen xả rác bừa bãi, ý thức bảo vệ môi trường chưa cao, ít có hành động cụ thể để làm giảm ô nhiễm môi trường (rác). Đây được coi là vấn đề cốt lõi đòi hỏi phải giải quyết triệt để trong vấn đề bảo vệ môi trường.

Điều này khiến cho tất cả các loại rác đều được để chung một túi, một bao, tạo thành sự hỗn độn khó chịu cộng với tâm lý thờ ơ, “tiện tay” vứt rác, thấy chỗ nào hợp để quăng rác là quăng luôn. 15 - Nguyên nhân gián tiếp từ ngành giáo dục: việc bồi đắp cho học sinh những kĩ năng và ý thức cần thiết nói riêng và việc bảo vệ môi trường nói chung. Việc phân loại rác thải, hay vứt rác đúng nơi qui định chưa được sát sao nghiêm khắc, có chăng chỉ là vài buổi thuyết giảng nhàm chán, không được đầu tư để thu hút học sinh và giúp các em hiểu được tầm quan trọng của việc giảm thiểu rác thải. Trong thời gian tới việc giáo dục nhận thức cho công dân, đặc biệt là cho thế hệ trẻ về môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường, thúc đẩy các sáng kiến để xử lý ô nhiễm môi trường (rác) là cần ưu tiên và thực hiện [27].

Vấn đề rác thải nhựa trên Thế giới Biểu đồ Hình 1 cho thấy sự gia tăng của sản xuất nhựa toàn cầu, được tính bằng tấn mỗi năm, từ năm 1950 đến 2015. Năm 1950 thế giới chỉ sản xuất 2 triệu tấn mỗi năm. Kể từ đó, sản lượng hàng năm đã tăng gần 200 lần, đạt mức 381 triệu tấn trong năm 2015. Đối với bối cảnh, điều này gần tương đương với khối lượng của hai phần ba dân số thế giới [8].

Biểu đồ thể hiện tình hình sản xuất nhựa toàn cầu từ năm 1950 – 2015 Rác thải được xử lý không đầy đủ là rác thải có ý định được quản lý thông qua các trang web thu gom hoặc lưu trữ chất thải, nhưng cuối cùng không được quản lý 16 chính thức hoặc đầy đủ. Điều này bao gồm xử lý tại các bãi rác hoặc bãi rác mở, không được kiểm soát; điều này có nghĩa là vật liệu không được chứa đầy đủ và có thể bị mất cho môi trường xung quanh.