Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUYỀN TỰ CHỦ ĐẠI HỌC Quyền tự chủ đại học là một vấn đề khá mới mẻ ở Việt Nam, trong những năm vừa qua cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu, các bài viêt về vấn đề này. Tuy nhiên, mỗi công trình, mỗi bài viết lại đề cập đến một góc độ khác nhau và đều có ý nghĩa đóng góp vào quá trình nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật và góp phần nâng cao quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học công lập hiện nay. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Công trình nghiên cứu là luận án: Autonomy in public higher education: a case study of stakeholder perspectives and socio-cultural context, Joanne Y.Taira (2004), Luận án tiến sỹ giáo dục học. Luận án tiến sỹ này nói về quyền tự chủ trong giáo dục đại học công lập: nghiên cứu điển hình về quan điểm của các bên có liên quan và bối cảnh văn hóa xã hội trong việc thực hiện quyền tự chủ của các trường đại học công lập.
Luận án trình bày khái quát về lý thuyết quyền tự chủ đại học, thực trạng thực hiện của các trường đại học ở Mỹ. Nhóm công trình là bài báo, báo cáo khoa học: Tự chủ đại học, nhà nước và những thay đổi xã hội ở Trung Quốc, (Su- Yan Pan. Hong Kong University Press, 2009). Người dịch: Phạm Thị Ly.
Thông tin Giáo dục quốc tế và so sánh của Đại học Hoa Sen, số 2-2010. Tài liệu này trình bày khá chi tiết, sâu sắc về lược sử về quyền tự chủ, các mô hình tự chủ đại học trên thế giới. Tài liệu cũng đề cập đến tự chủ đại học, một khái niệm, một hướng đi bắt đầu được quan tâm và thừ nhận ở Trung Quốc – một quốc gia với sự kiểm soát hệ thống giáo dục từ cơ quan có thẩm quyền cao nhất: Bộ giáo dục. 9 University Autonomy in Twenty Countries, (Don Anderson Richard Johnson, Centre for Continuing Education The Australian National University, April 1998).
Báo cáo này nghiên cứu về mối quan hệ giữa nhà nước và các cơ sở giáo dục đại học ở 20 quốc gia trên thế giới, có liên hệ so sánh với nước Úc. Báo cáo đánh giá xem mức độ can thiệp pháp lý của nhà nước đến các trường như thế nào. Báo cáo cũng phân tích về quyền tự chủ của 3 nhóm nước có truyền thống tự chủ khác nhau: nhóm Anh – Mỹ, nhóm Châu Âu và nhóm các nước châu Á. Four models of growth, International Higher Education (Hauptman, A.
Báo cáo này nghiên cứu và trình bày bốn kịch bản cho sự phát triển của giáo dục đại học trên thế giới dựa vào sự phụ thuộc về tài chính của các cơ sở giáo dục đại học vào nhà nước. University Autonomy in Europe II (Thomas estermann, Terhi nokkala & Monika steinel, 2010). Báo cáo trình bày về quyền tự chủ đại học ở 22 quốc gia khác nhau thuộc Châu Âu, thông qua khảo sát của mình báo cáo đã phân tích so sánh điểm chung cũng như khác biệt về quyền tự chủ đại học của các quốc gia ở các lĩnh vực như: quyền tự chủ về tổ chức, quyền tự chủ về tài chính, quyền tự chủ về học thuật và quyền tự chủ về nhân sự. The history of University Autonomy in Malaysia (Chan Da-Wan, May 2017).
Báo cáo này trình bày về lịch sử phát triển quyền tự chủ đại học ở Malaysia. Đại học đầu tiên của Malaysia ra đời vào năm 1962 trên cơ sở tự chủ cao, đây cũng có thể coi là kỷ nguyên vàng của quyền tự chủ đại học ở đất nước này. Từ năm 1969, giáo dục đại học Malaysia bắt đầu có sự can thiệp của nhà nước làm cho quyền tự chủ của các trường đại học bị hạn chế. Kể từ năm 2003 khi Bộ đại học Malaysia được thành lập lại đồng nghĩa với việc quyền tự chủ đại học được hồi sinh mạnh mẽ, mô hình quản trị đại học ở Malaysia được thay đổi từ hướng kiểm soát sang hợp tác và tương trợ.
Tuy nhiên quyền tự chủ đại học ở Malaysia nhìn chung là hạn chế nhiều so với các quốc gia khác trên thế giới.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Nhóm các công trình giáo trình, bài giảng và sách chuyên khảo như: Sách Một số vấn đề đổi mới trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, (GS Trần Hồng Quân, Nxb Giáo dục, 1995), tác phẩm đã đề cập tới một số biện pháp nhằm đổi mới phương thức quản lý giáo dục nói chung từ quản lý nhà trường, nhà giáo và người học, trong đó tập trung vào đổi mới phương thức điều hành của các cán bộ quản lý giáo dục. Giáo dục đại học Việt Nam tiếp tục đổi mới để phát triển và hội nhập, (GS.TSKH Trần Văn Nhung, 2003), trong bài viết này, GS Trần Văn Nhung đã tập trung viết về sự cần thiết và nêu một số giải pháp để giáo dục Việt Nam có thể đổi mới đáp ứng theo yêu cầu quốc tế hóa; Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước: Quản lý nhà nước về giáo dục – lý luận và thực tiễn, (Viện Nghiên cứu Chiến lược giáo dục, 2003), đây là cuốn sách tập hợp của nhiều bài viết trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước mà Nghiên cứu sinh cũng là một một người tham gia với một chuyên đề về quản lý giáo dục đại học, các bài viết đã nêu lên các vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác quản lý giáo dục và đào tạo; Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam, (GS.TSKH Bành Tiến Long, 2005), tác giả đã khái quát cụ thể yêu cầu của việc đổi mới giáo dục đại học Việt Nam trên cơ sở phân tích những hạn chế, bất cập trong giáo dục đại học, trong đó tập trung vào công tác đào tạo, hợp tác quốc tế, nghiên cứu khoa học dưới góc độ của một nhà khoa học giáo dục, nhà quản lý giáo dục. Giáo dục đại học và quản trị đại học, (PGS. Trần Khánh Đức và PGS.
Nguyễn Mạnh Hùng, 2012) và Mô hình đào tạo phát triển năng lực và tư duy sáng tạo trong giáo dục đại học, (PGS. Trần Khánh Đức, 2014), đây là 2 cuốn sách chuyên khảo khái quát về vấn đề giáo dục đại học và quản trị đại học. Các tác giả đã khái quát quá trình phát triển giáo dục đại học, hệ thống giáo dục và xu hướng phát triển giáo dục đại học trên thế giới, về quản lý, quản trị 11 đại học, các mô hình quản trị đại học trên thế giới. Sách chuyên khảo này cũng giới thiệu mô hình quản trị đại học của Nhật Bản như một đặc trưng của các nước phát triển của Châu Á, đó là mô hình quản trị theo hướng tập đoàn hóa.
Giáo dục đại học thế giới – lịch sử, hiện trạng và phương hướng phát triển, (GS. Lâm Quang Thiệp), tài liệu giảng dạy này cung cấp vài nét về giáo dục đại học theo mô hình phương đông và lược sử phát triển Giáo dục đại học theo mô hình phương Tây từ thế kỷ 11 đến nay, giới thiệu những thông tin cơ bản về hiện trạng các nền Giáo dục đại học của một số nước tiêu biểu và các nước có quan hệ nhiều với Việt Nam: Hoa Kỳ, Vương Quốc Anh, Cộng hòa Pháp, Cộng h a liên bang Đức, Liên bang Nga, Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Singapore, Úc. Xu thế phát triển Giáo dục đại học thế giới trong mấy thập niên qua, đặc biệt trong giai đoạn có sự tiến bộ vượt bậc của công nghệ thông tin truyền thông, bước quá độ sang nền kinh tế tri thức và xu hướng quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Giáo dục đại học Việt Nam – lược sử, hiện trạng và phương hướng phát triển, (GS.
Lâm Quang Thiệp), tài liệu giảng dạy này cung cấp vài nét về lược sử phát triển Giáo dục đại học Việt Nam trong các thời kỳ Bắc thuộc, phong kiến dân tộc, Pháp thuộc, chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ và thời kỳ đất nước thống nhất đến nay. Giới thiệu những thông tin cơ bản về hiện trạng Giáo dục đại học Việt Nam: cơ cấu hệ thống trình độ, hệ thống trường đại học, tổ chức và hoạt động của hệ thống Giáo dục đại học đó từ thời kỳ đổi mới 1987 đến nay. Xu thế phát triển Giáo dục đại học Việt Nam thể hiện qua Nghị quyết 14 của Chính phủ về “Đổi mới cơ bản và toàn diện Giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006-2020”. Vài ý tưởng cơ bản về quản lý trường đại học trong nền kinh tế thị trường, (GS.
Lâm Quang Thiệp), tài liệu giảng dạy này cung cấp vài nét về quá trình chuyển dịch quản lý trường đại học từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước. Tài liệu cũng 12 đã phân tích làm rõ vấn đề cốt lõi nhất, làm nền tảng cho quán trình quản lý đại học theo cơ chế thị trường đó là quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình. Các giải pháp đảm bảo cho việc thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình đó là thực thể hội đồng trường và cơ chế kiểm định chất lượng cùng quy trình kiểm định chất lượng chặt chẽ. Xây dựng một hệ thống quản trị đại học hiệu quả.
Kinh nghiệm của oa Kỳ và khả năng vận dụng tại Việt Nam, (TS. Phạm Thị Ly, Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam, hai thời khắc đầu thế kỷ, 2008, Tr. Trong nội dung bài viết này, TS. Phạm Thị Ly đã phân tích sâu sắc về giáo dục đại học Hoa Kỳ, mô hình quản trị đại học ở Hoa Kỳ, vai tr của Hội đồng quản trị trong việc quyết định các vấn đề hệ trọng của nhà trường như mục tiêu chiến lược phát triển, vấn đề tài chính, nhân sự của nhà trường.
Bài viết cũng phân tích rõ thực trạng thực hiện quyền tự chủ đại học ở Việt Nam hiện nay, sự bất cấp và yếu kém trong hoạt động của Hội đồng trường ở các trường đại học công lập, từ đó đưa ra một số giải pháp thúc đẩy việc thực hiện quyền tự chủ ở nước ta hiện nay. Nhóm các luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ: Hoàn thiện pháp luật về giáo dục ở Việt Nam hiện nay, (Lê Thị Kim Dung – Luận văn thạc sĩ Luật học, 2005, Đại học Luật Hà Nội), luận văn đã nêu lên những vấn đề khái quát về pháp luật về giáo dục và đào tạo của cả hệ thống, trong đó có các khía cạnh pháp lý cụ thể về nhà trường, nhà giáo, người học từ thực trạng, đến giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về giáo dục của Việt Nam.