Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Cơ sở lý luận về quản trị tài chính tại đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái quát về đơn vị sự nghiệp công lập Khái niệm: Đơn vị sự nghiệp công lập chính là các tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, chính trị – xã hội thành lập theo quy định của pháp luật có tư cách pháp nhân, cung cấp các dịch vụ công, phục vụ quản trị nhà nước trong các lĩnh vực như giáo dục, đào tạo, y tế, nghiên cứu khoa học, văn hóa, thể dục thể thao, lao động – thương binh và xã hội, thông truyền thông và các lĩnh vực sự nghiệp khác được pháp luật quy định. Đặc điểm: Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản trị nhà nước trong các lĩnh vực như giáo dục, đào tạo, y tế, nghiên cứu khoa học, văn hóa, thể dục thể thao, du lịch, lao động – thương binh và xã hội, thông tin truyền thông và các lĩnh vực sự nghiệp khác được pháp luật quy định.
Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập: - Đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ hoàn toàn về việc thực hiện các nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân sự. - Đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ hoàn toàn về việc thực hiện các nhiệm vụ, tài chính, tổ chức về bộ máy, nhân sự. Ví dụ: Trường Đại học Công nghiệp trực thuộc Bộ công thương là đơn vị sự nghiệp công lập. Cơ sở 115 trực thuộc Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh… Các đơn vị nghiên cứu, sự nghiệp (nghiên cứu khoa học kỹ thuật và giáo dục (Cơ sở, trường, viện nghiên cứu)… Đối với các cơ quan quản trị các ngành sự nghiệp, những tổ chức này là những đơn vị cơ bản thực hiện nhiệm vụ của ngành.
- Đơn vị sự nghiệp chủ yếu là các viện nghiên cứu, trường học, Cơ sở… trực thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền. 6 Xét dưới góc độ vị trí pháp lý, đơn vị sự nghiệp công lập có thể chia thành loại như sau: – Đơn vị thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ; – Đơn vị thuộc Tổng cục, Cục; – Đơn vị thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; – Đơn vị thuộc cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; – Đơn vị thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện. Trong đó, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ bao gồm: – Các đơn vị sự nghiệp công lập được quy định tại nghị định quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn. Và cơ cấu tổ chức của từng Bộ, cơ quan ngang Bộ (các đơn vị nghiên cứu chiến lược, chính sách về ngành, lĩnh vực; báo; tạp chí.
Trung tâm thông tin hoặc tin học. Trường hoặc trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức; học viện). Và các đơn vị sự nghiệp công lập trong danh sách ban hành kèm theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Nghị định số 60/2021/NĐ-CP ngày 21/06/2021 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập đã chia đơn vị sự nghiệp công lập thành 4 loại: - Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; - Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên; - Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; - Đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên.
Quản trị tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm về tài chính và quản trị tài chính Theo giáo trình Kinh tế chính trị của Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh “Quản trị là quá trình mà chủ thể quản trị sử dụng các công cụ quản trị và phương pháp quản trị thích hợp nhằm điều khiển đối tượng quản trị hoạt động và phát triển nhằm đạt đến những mục tiêu đã định”. Quản trị được sử dụng khi nói tới các hoạt động và các nhiệm vụ mà nhà quản trị phải thực hiện thường xuyên từ việc lập kế hoạch đến quá trình thực hiện kế hoạch đồng thời của tổ chức kiểm tra, nó còn hàm ý cả mục tiêu, kết quả và hiệu năng hoạt động của tổ chức. 7 Tài chính, có thể xem xét tiếp cận phạm trù này dưới hai góc độ sau: Một là về hình thức, “Tài chính là sự vận động của các dòng tiền tệ gắn liền với quyền sở hữu hoặc chiếm dụng của mỗi chủ thể trong những khoảng thời gian nhất định.
Sự vận động của các dòng tiền thuộc mỗi chủ thể được nhìn nhận rõ nét nhất thông qua hai mặt hoạt động thu, chi quỹ tiền tệ của chính mỗi chủ thể đó”. Hai là về mặt nội dung, “Tài chính là tổng thể các mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của các chủ thể trong xã hội trong những không gian, thời gian nhất định”. Tóm lại, tài chính là phương thức phân bổ nguồn lực vốn khan hiếm của các chủ thể trong nền kinh tế để thỏa mãn nhu cầu. “Tài chính trong đơn vị sự nghiệp công được hiểu là các hoạt động thu và chi bằng tiền của các đơn vị sự nghiệp để đảm bảo hoạt động thường xuyên của đơn vị sự nghiệp, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ mà Nhà nước giao phó”.
Các đơn vị sự nghiệp công hoạt động theo dự toán được cấp có thẩm quyền giao, dựa vào nguồn kinh phí do ngân sách Nhà nước cấp toàn bộ hoặc một phần và các nguồn khác dựa trên nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp. “Quản trị tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công là quá trình áp dụng các công cụ và phương pháp quản trị nhằm tạo lập và sử dụng các quỹ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công để đạt được những mục tiêu đã định”. Như vậy, quản trị tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công mang những đặc điểm chung về quản trị tài chính đồng thời có những đặc thù riêng, quan trọng nhất vẫn là phải đạt mục tiêu đề ra trong khi nguồn lực về tài chính thì luôn giới hạn, đòi hỏi các đơn vị sự nghiệp công vừa phải hoàn thành các chức năng nhiệm vụ đồng thời đảm bảo một phần thu nhập cho cán bộ, công chức và người lao động làm việc trong đơn vị sự nghiệp công. Các quan hệ tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập như sau: - Quan hệ tài chính giữa đơn vị sự nghiệp công lập với NSNN: Ngân sách Nhà nước cấp kinh phí bao gồm: Chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, chi nhiệm vụ đột xuất do Nhà nước giao, các đơn vị sự nghiệp công lập phải thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước như nộp thuế theo quy định của Nhà nước.
8 - Quan hệ tài chính giữa đơn vị sự nghiệp công lập với xã hội: Quan hệ tài chính giữa đơn vị sự nghiệp công lập với xã hội, mà cụ thể là học viên được thể hiện thông qua các khoản thu tiền ăn, tiền thuốc và một số loại phí dịch vụ khác để góp phần đảm bảo cho các hoạt động dịch vụ của Cơ sở. Cơ chế thu và sử dụng các khoản thu đối với các loại hình đơn vị sự nghiệp công lập của thành phố do UBND thành phố và tỉnh quy định. Ngoại trừ các đối tượng thuộc diện chính sách xã hội, người nghèo thì được miễn giảm các loại đóng góp… - Quan hệ tài chính trong nội bộ đơn vị sự nghiệp công lập: Quan hệ tài chính trong nội bộ Cơ sở gồm các quan hệ tài chính giữa các phòng ban và giữa các cán bộ viên chức trong cơ sở thông qua các hoạt động là tạm ứng, thanh toán, phân phối thu nhập như: tiền lương, tiền thưởng, tiền thu nhập tăng thêm… Qua đó, có thể thấy việc quản trị hiệu quả các hoạt động tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập là hết sức quan trọng và cần thiết. Các công cụ quản trị tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập Hệ thống chính sách pháp luật của Nhà nước: Bao gồm các văn bản pháp luật liên quan đến quản trị tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập công lập.
Các văn bản pháp luật quy định các điều kiện, chuẩn mực pháp lý cho các hoạt động tài chính ở các đơn vị sự nghiệp công lập. Hệ thống chính sách pháp luật của Nhà nước thực hiện theo hướng tạo điều kiện phát huy quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị sự nghiệp công lập thì đó sẽ là động lực nâng cao hiệu quả trong hoạt động quản trị tài chính của mỗi đơn vị. Quy chế chi tiêu nội bộ: Công cụ này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quản trị tài chính, nó đảm bảo các khoản thu chi tài chính được thực hiện theo quy định. Việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ nhằm quản trị và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực tài chính.
Thông qua quy chế chi tiêu nội bộ sẽ thực hiện quản trị tập trung, thống nhất các nguồn thu, duy trì và khuyến khích mở rộng các nguồn thu, đảm bảo chi tiêu thống nhất, thực hiện chi tiêu tiết kiệm và hợp lý. Thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính, đơn vị sự nghiệp công lập tiến hành xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ làm căn cứ để cán bộ viên chức trong đơn vị thực hiện và kho bạc Nhà nước thực hiện kiểm soát chi. 9 Công tác kế hoạch tài chính: Công cụ này đóng vai trò rất quan trọng trong quản trị tài chính, nó bảo đảm cho các khoản thu chi tài chính được đảm bảo. Căn cứ vào quy mô, cơ sở vật chất, hoạt động sự nghiệp và hoạt động khác của năm báo cáo để có cơ sở dự kiến năm kế hoạch cho đơn vị.
Dựa vào số liệu chi cho con người, chi quản trị hành chính, chi nghiệp vụ chuyên môn và chi mua sắm, sửa chữa, xây dựng cơ bản của năm báo cáo làm cơ sở dự kiến năm kế hoạch. Hạch toán kế toán, kiểm toán hạch toán kế toán: là một phần không thể thiếu của quản trị tài chính.