Tổng quan về giáo trình

Chuyên đề Quản Trị Chiến Lược là tài liệu phục vụ công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), do Cục Phát triển Doanh nghiệp thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì xuất bản và PGS. Ngô Kim Thanh biên soạn (Hà Nội, 2012). Trong chương trình đào tạo khối ngành Quản trị kinh doanh và Kinh tế học ở bậc đại học cũng như các chương trình bồi dưỡng quản trị cao cấp, học phần Quản trị chiến lược giữ vị trí môn học chuyên ngành tổng hợp mang tính tích hợp cao. Giáo trình liên kết các mảng kiến thức chức năng như quản trị sản xuất, quản trị nhân sự, marketing và phân tích tài chính thành một hệ thống đồng bộ nhằm định hướng dài hạn cho tổ chức.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống lý thuyết về hoạch định và thực thi chiến lược; nâng cao năng lực nhận diện, phân tích biến động từ môi trường kinh doanh bên ngoài (môi trường vĩ mô và môi trường ngành) và đánh giá các nguồn lực nội bộ; làm chủ các công cụ, mô hình ma trận định lượng và định tính nhằm xác định vị thế cạnh tranh; từ đó xây dựng, lựa chọn các phương án chiến lược phù hợp với nguồn lực và tổ chức thực hiện, kiểm tra, điều chỉnh chiến lược theo mục tiêu dài hạn.

Giáo trình được cấu trúc thành 6 bài học theo tiến trình logic khép kín của quản trị chiến lược: từ tổng quan khái niệm, xác định sứ mệnh, phân tích môi trường bên ngoài, phân tích môi trường nội bộ, kỹ thuật lựa chọn phương án chiến lược, phân loại các chiến lược cấp doanh nghiệp và cạnh tranh, đến tổ chức thực hiện và kiểm soát. Điểm đặc sắc của tài liệu là phương pháp tiếp cận thực tiễn, chuyển hóa các khung lý thuyết kinh điển của quản trị học thế giới thành các bảng biểu, thang đo và công cụ phân tích cụ thể, thích ứng trực tiếp với quy mô và năng lực vận hành của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung giáo trình được triển khai qua 6 bài học chính, phản ánh tuần tự các giai đoạn của quy trình quản trị chiến lược:

  • Bài 1: Tổng quan về quản trị chiến lược (trang 3 - 18): Giới thiệu nguồn gốc thuật ngữ chiến lược từ quân sự (trích dẫn quan điểm của Từ điển Larousse, học giả Clausewitz, Từ điển tiếng Việt của Đào Duy Anh) và sự phát triển trong quản trị kinh doanh (trích dẫn định nghĩa của Arlleret, Garry Smith, Bizzell, Glueck). Trình bày sơ đồ tiến trình hoạch định chiến lược 6 bước (Hình 1.1), phân định 3 cấp quản trị chiến lược: cấp doanh nghiệp, cấp cơ sở/đơn vị kinh doanh chiến lược (SBU) và cấp bộ phận chức năng (Hình 1.2). Phân tích nội dung bản tuyên bố sứ mệnh thông qua mô hình khung 3 chiều của Derek Abell (khách hàng mục tiêu, nhu cầu cần thỏa mãn, công nghệ/kỹ năng đáp ứng); thiết lập hệ thống mục tiêu theo 6 tiêu thức (cụ thể, linh hoạt, định lượng, khả thi, nhất quán, hợp lý); cùng các vấn đề đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội trong hoạch định chiến lược.
  • Bài 2: Phân tích môi trường bên ngoài của doanh nghiệp (trang 19 - 28): Hệ thống hóa 4 cấp độ môi trường kinh doanh (toàn cầu - megalevel, nền kinh tế vĩ mô - macrolevel, ngành/tác nghiệp - mesolevel, và nội bộ - microlevel). Trình bày các nhóm nhân tố vĩ mô (PEST - kinh tế, chính trị - pháp luật, xã hội, tự nhiên, công nghệ). Phân tích môi trường ngành thông qua mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter (Hình 2), bao gồm: sức ép từ khách hàng, sức ép từ nhà cung cấp, nguy cơ từ sản phẩm thay thế, cường độ cạnh tranh giữa các đối thủ hiện tại, và mối đe dọa từ đối thủ mới gia nhập gắn liền với các rào cản gia nhập/rào cản rút lui.
  • Bài 3: Phân tích môi trường bên trong doanh nghiệp (trang 29 - 39): Hướng dẫn đánh giá năng lực nội bộ thông qua phân tích nguồn nhân lực ở 3 cấp bậc (ban giám đốc, cán bộ quản lý, đốc công và công nhân) và các mảng chức năng (sản xuất, kỹ thuật, marketing, tài chính, cơ sở vật chất, nền nếp tổ chức). Xác định 4 phương diện tạo lập lợi thế cạnh tranh: hiệu quả cao hơn, chất lượng tốt hơn, đổi mới nhanh hơn và đáp ứng khách hàng nhanh nhạy hơn. Giới thiệu kỹ thuật phân tích danh mục đầu tư bằng Ma trận BCG của Boston Consulting Group (Hình 3.1) phân loại 4 nhóm SBU (Ngôi sao, Bò sữa, Dấu hỏi, Ô chết) dựa trên hai trục tốc độ tăng trưởng thị trường và thị phần tương đối, cùng khái quát về ma trận McKinsey.
  • Bài 4: Lựa chọn chiến lược (trang 40 - 52): Hướng dẫn ứng dụng ma trận SWOT (kết hợp các nhóm chiến lược SO, WO, ST, WT) kèm quy trình lập bảng đánh giá, xếp hạng cơ hội và thách thức theo trọng số (Bảng 4.1 và 4.2). Trình bày quy trình 5 bước xây dựng Ma trận đánh giá các yếu tố bên ngoài (EFE) và Ma trận đánh giá các yếu tố bên trong (IFE) để tổng hợp thành Ma trận Bên trong - Bên ngoài (IE) 9 ô (Bảng 4.6). Trình bày phương pháp 5 bước xây dựng Ma trận hình ảnh cạnh tranh và phân tích các căn cứ lựa chọn chiến lược (sức mạnh ngành, mục tiêu tổ chức, thái độ của giám đốc điều hành đối với rủi ro, năng lực tài chính và trình độ quản trị).
  • Bài 5: Các chiến lược của doanh nghiệp (trang 53 - 66): Phân loại và phân tích hệ thống chiến lược cấp doanh nghiệp (các chiến lược tăng trưởng tập trung, hội nhập, đa dạng hóa; chiến lược ổn định; chiến lược thu hẹp quy mô hoạt động) và các chiến lược cạnh tranh (ba chiến lược cạnh tranh tổng quát của Michael Porter: chi phí thấp, khác biệt hóa sản phẩm, tập trung hóa; chiến lược cạnh tranh kết hợp; chiến lược cạnh tranh theo vị thế và theo chu kỳ sống của ngành).
  • Bài 6: Tổ chức thực hiện và đánh giá chiến lược (trang 67 - 80): Trình bày bản chất, vai trò và quy trình triển khai chiến lược thông qua các kế hoạch tác nghiệp, phân bổ nguồn lực tổ chức; các nội dung cơ bản của công tác kiểm tra, đo lường kết quả thực hiện, phân tích sai lệch và điều chỉnh chiến lược theo phản hồi từ thực tiễn.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các lý thuyết nền tảng cốt lõi của khoa học quản trị chiến lược:

  • Hệ thống lý thuyết về vị thế và cạnh tranh: Nguyên lý phân tích cấu trúc ngành của Michael Porter; lý thuyết định vị thị trường theo định hướng khách hàng của Derek Abell; các nguyên tắc thiết lập lợi thế so sánh dựa trên hiệu ứng quy mô và đường cong kinh nghiệm.
  • Khung lý thuyết về tiến trình quản trị: Mô hình quản trị chiến lược toàn diện gồm 3 giai đoạn lớn (hoạch định - thực thi - đánh giá) và 6 bước tuần hoàn khép kín, bảo đảm tính định hướng và khả năng thích ứng của tổ chức trước sự biến động của môi trường kinh doanh.
  • Khung phân tích ma trận đa chiều: Hệ thống hóa các mô hình ma trận kinh điển từ định tính đến định lượng, kết hợp giữa việc nhận diện cơ hội/nguy cơ bên ngoài với đánh giá điểm mạnh/điểm yếu bên trong.

Kỹ năng phát triển

Thông qua việc học tập và thực hành các nội dung trong tài liệu, người học phát triển các nhóm kỹ năng chuyên môn:

  • Kỹ năng kỹ thuật và thao tác công cụ: Khả năng tính toán trọng số, chấm điểm phân loại, tổng hợp điểm số và vẽ các ma trận EFE, IFE, ma trận IE, ma trận hình ảnh cạnh tranh và ma trận BCG.
  • Kỹ năng phân tích và tổng hợp thông tin: Năng lực sàng lọc dữ liệu vĩ mô (PEST), đánh giá cấu trúc chuỗi giá trị và 5 áp lực cạnh tranh ngành; năng lực rà soát báo cáo tài chính, nhân sự, marketing để xác định chính xác năng lực cốt lõi và hạn chế của tổ chức.
  • Kỹ năng ra quyết định và lập kế hoạch thực tiễn: Năng lực soạn thảo bản tuyên bố sứ mệnh, xác lập hệ thống mục tiêu chiến lược đáp ứng 6 tiêu thức khoa học; khả năng so sánh, lựa chọn phương án chiến lược tối ưu và cụ thể hóa chiến lược thành các chương trình hành động tác nghiệp theo từng bộ phận chức năng.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tiếp cận theo quy trình (process-oriented approach) kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết hàn lâm và bài tập thực hành tình huống. Mỗi bài học đều có cấu trúc mạch lạc: giới thiệu mục tiêu, trình bày khái niệm và cơ sở lý thuyết, mô hình hóa bằng sơ đồ/hình vẽ trực quan, minh họa bảng tính định lượng và kết thúc bằng hệ thống câu hỏi ôn tập, bài tập thảo luận nhóm.

Tài liệu chú trọng phương pháp thảo luận ca điển hình (case studies) gắn với thực tiễn các ngành kinh tế trọng điểm tại Việt Nam. Các bài tập tình huống yêu cầu người học vận dụng trực tiếp các mô hình phân tích vào các ngành như dệt may, da giầy, bưu chính viễn thông, sản xuất lắp ráp ô tô, du lịch và sản xuất văn phòng phẩm. Trong Bài 3 và Bài 4, các bài tập thực hành yêu cầu học viên chia nhóm, lựa chọn một doanh nghiệp cụ thể trên thị trường để thu thập số liệu, tiến hành phân tích SWOT, xác định trọng số cho ma trận EFE/IFE và xây dựng ma trận hình ảnh cạnh tranh so sánh với các đối thủ cùng ngành.

Về phương pháp đánh giá kết quả, giáo trình cung cấp cơ sở để người dạy triển khai đánh giá đa dạng: từ kiểm tra lý thuyết hiểu biết khái niệm, đánh giá kỹ năng tính toán và giải thích kết quả ma trận trong các bài tập tình huống, đến đánh giá năng lực tư duy phản biện qua các phiên thảo luận nhóm về các quyết định lựa chọn chiến lược trong điều kiện nguồn lực hữu hạn.

Đối với người học tự nghiên cứu, tài liệu hướng dẫn quy trình tự học tuần tự: nắm vững hệ thống khái niệm và tiến trình quản trị tại Bài 1; thực hành phân tích môi trường theo các bước có sẵn tại Bài 2 và Bài 3; tự lập bảng tính và xếp hạng cơ hội/thách thức theo mẫu tại Bài 4; đối chiếu các phương án chiến lược tại Bài 5 và Bài 6; sau đó trả lời toàn bộ hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài để củng cố kiến thức trước khi tham khảo các tài liệu chuyên sâu được nêu tại danh mục tham khảo (trang 92).


Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu Quản Trị Chiến Lược do PGS. Ngô Kim Thanh biên soạn năm 2012 phản ánh bối cảnh nền kinh tế Việt Nam sau khi gia nhập WTO, thời điểm các doanh nghiệp trong nước đứng trước áp lực cạnh tranh gay gắt từ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và sự khan hiếm nguồn lực. Giáo trình mang những điểm đặc thù rõ nét:

  • Tính định hướng chuyên biệt cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV): Khác với các tài liệu thuần túy lý thuyết dành cho các tập đoàn đa quốc gia, giáo trình này phân tích sâu sắc các hạn chế cố hữu của DNNVV tại Việt Nam (như sự thiếu hụt vốn, công nghệ lạc hậu, tâm lý lãnh đạo e ngại rủi ro, thiếu vắng chiến lược dài hạn và chỉ tập trung vào phương hướng kinh doanh ngắn hạn) để đưa ra các giải pháp thích ứng phù hợp.
  • Hệ thống hóa và lượng hóa các công cụ quản trị: Giáo trình cung cấp quy trình chi tiết từng bước (step-by-step) để lượng hóa các phân tích chiến lược: hướng dẫn cụ thể cách chấm điểm mức độ quan trọng (từ 0,0 đến 1,0), thang điểm phản ứng (1 đến 4) trong ma trận EFE/IFE, cách xác lập 9 ô trong ma trận IE và quy trình 5 bước lập ma trận hình ảnh cạnh tranh.
  • Tích hợp khía cạnh đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội: Tài liệu nhấn mạnh đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội không phải là các yếu tố thứ yếu mà là thành tố bắt buộc phải tích hợp ngay từ khâu xác định sứ mệnh, tầm nhìn và phân tích đối tượng hữu quan (stakeholders) bên trong lẫn bên ngoài tổ chức.
  • Gắn kết thực tế ngành kinh tế: Nội dung tài liệu liên tục đưa ra các yêu cầu phân tích và liên hệ với các ngành sản xuất, dịch vụ then chốt của Việt Nam, giúp thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết quản trị và thực tiễn vận hành doanh nghiệp.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, giảng dạy và nghiên cứu của các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên đại học và học viên cao học: Là tài liệu học tập chính thức cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản trị chiến lược, Kinh tế phát triển, Marketing và Kinh doanh quốc tế; đồng thời là tài liệu tham khảo giá trị cho học viên các chương trình Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh (MBA) trong học phần Quản trị chiến lược nâng cao.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các môn học nền tảng trong khối kiến thức giáo dục đại cương và cơ sở ngành, bao gồm: Kinh tế vi mô, Quản trị học đại cương, Nguyên lý Marketing, Quản trị tài chính doanh nghiệp, Quản trị tác nghiệp và Quản trị nguồn nhân lực.
  • Giảng viên và chuyên gia đào tạo: Cung cấp khung chương trình chuẩn, hệ thống sơ đồ tiến trình, biểu mẫu ma trận và ngân hàng câu hỏi thảo luận phục vụ việc thiết kế đề cương bài giảng, bài tập nhóm và đề thi học phần tại các trường đại học, cao đẳng hoặc các khóa tập huấn bồi dưỡng giám đốc điều hành do các cơ quan xúc tiến phát triển doanh nghiệp tổ chức.
  • Chủ doanh nghiệp và cán bộ quản lý: Là tài liệu tự học và tra cứu thực tế cho các nhà sáng lập, giám đốc điều hành, trưởng bộ phận chức năng tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm chuẩn hóa quy trình ra quyết định, tái định vị chiến lược kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh cho đơn vị.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người đọc nào nhất?

Tài liệu phù hợp cho sinh viên đại học chuyên ngành kinh tế, học viên cao học quản trị kinh doanh, giảng viên giảng dạy học phần Quản trị chiến lược, cùng các chủ doanh nghiệp và cán bộ quản lý đang điều hành các doanh nghiệp nhỏ và vừa có nhu cầu chuẩn hóa kiến thức quản trị.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người học cần trang bị kiến thức cơ bản về kinh tế học vi mô, quản trị học đại cương, phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp, nghiên cứu thị trường marketing và các nguyên lý tổ chức nhân sự để có thể hiểu và thực hiện được các phân tích chiến lược chức năng.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình này và các tài liệu quản trị chiến lược khác là gì?

Giáo trình tập trung giải quyết các bài toán quản trị đặc thù của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam, cụ thể hóa các lý thuyết phương Tây thành các công cụ định lượng dễ thực hành (ma trận EFE, IFE, SWOT, IE, BCG) và tích hợp các tình huống thực tế của các ngành kinh tế trong nước.

4. Làm thế nào để tự học và nắm vững kiến thức trong giáo trình hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo 6 bài học, thực hành tự vẽ lại các sơ đồ tiến trình, điền các biểu mẫu ma trận phân tích dựa trên dữ liệu thu thập từ một doanh nghiệp cụ thể, và trả lời đầy đủ hệ thống câu hỏi thảo luận, ôn tập ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có cung cấp các bảng biểu và tài liệu tham khảo bổ trợ không?

Có. Giáo trình tích hợp đầy đủ hệ thống sơ đồ tiến trình (Hình 1.1, 1.2), ma trận 5 lực lượng cạnh tranh (Hình 2), ma trận BCG (Hình 3.1), các bảng biểu ma trận SWOT, EFE, IFE, IE (Bảng 4.1 đến 4.6), cùng danh mục tài liệu tham khảo học thuật tại trang 92.


Kết luận

Giáo trình Quản Trị Chiến Lược của PGS. Ngô Kim Thanh (Cục Phát triển Doanh nghiệp - Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2012) là một công trình học thuật có tính sư phạm cao, hệ thống hóa toàn diện các nguyên lý và công cụ quản trị chiến lược hiện đại. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở cấu trúc logic chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa các lý thuyết kinh điển quốc tế với thực tiễn môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị dành cho người học là nghiên cứu theo trật tự 6 bài học: nắm vững bản chất sứ mệnh, mục tiêu và đạo đức kinh doanh (Bài 1); thực hiện phân tích môi trường bên ngoài và nội bộ (Bài 2, 3); vận dụng các ma trận định lượng để lựa chọn chiến lược (Bài 4); phân loại các cấp độ chiến lược (Bài 5); và thiết lập hệ thống thực thi, kiểm soát (Bài 6). Để tối ưu hóa hiệu quả học tập, người đọc nên kết hợp đối chiếu các nội dung trong giáo trình với các tài liệu chuyên khảo được liệt kê tại mục Tài liệu tham khảo (trang 92) và dữ liệu thực tế từ các báo cáo ngành kinh tế hiện hành.