Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý công tác xây dựng VHNT tại các trường TH-THCS Chương 2: Thực trạng quản lý công tác xây dựng VHNT tại các trường TH- THCS trên địa bàn thành phố Kon Tum Chương 3: Biện pháp quản lý công tác xây dựng VHNT tại các trường TH- THCS trên địa bàn thành phố Kon Tum 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG TẠI TRƢỜNG TH-THCS 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Văn hóa nói chung và văn hoá nhà trường nói riêng là một trong những chủ đề hấp dẫn được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm khai thác ở những chiều cạnh khác nhau, tiêu biểu có những công trình nghiên cứu sau đây: Thuật ngữ “văn hóa tổ chức” (organisational culture, culture organisation) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960. Thuật ngữ tương đương “văn hóa công ty” (corporate culture) xuất hiện muộn hơn, khoảng thập niên 1970 và trở nên hết sức phổ biến sau khi tác phẩm văn hóa công ty của Terrence Deal và Atlan Kennedy được xuất bản tại Mỹ năm 1982.
Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” là một khái niệm mới xuất hiện trong nhiều chục năm gần đây. Nội dung của “Văn hóa học đường” bao hàm nội dung của “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) đề xướng từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX. Theo Deal, Terrence E (1993), Schein (2004) và Maslowski (2006) trong công trình nghiên cứu của mình đưa ra các quan điểm nghiên cứu về thuật ngữ “văn hoá nhà trường” (school culture, 1980 -1990). Purkey và Smith (1982), Peterson (2002), nghiên cứu cấu trúc, kết cấu về văn hóa nhà trường.
Một số công trình nghiên cứu đề cập đến ảnh hưởng của văn hoá nhà trường tới tất cả các lĩnh vực trong nhà trường, bao gồm hoạt động giảng dạy, hiệu quả học tập của học sinh và sự phát triển nghề nghiệp (Hamilton và Richardson, 1995). Guthrie và Colleen Hoy (2015), tương tự như những nỗ lực thay đổi trong các lĩnh vực khác, sự phát triển tổ chức trong lĩnh vực giáo dục không xảy ra trong một môi trường riêng biệt. Thay vào đó, nó xảy ra trong những tổ chức có các quy tắc và giá trị, các giả định và kỳ vọng. Trong khi thường được sử dụng thay thế cho nhau, một số tác giả đã phân biệt các cấu trúc của “môi trường nhà trường” và “văn hoá nhà trường” trên cơ sở môi trường tổ chức được mô tả như các niềm tin và nhận thức mà cá nhân nắm giữ trong tổ chức, còn văn hóa được xem như các giá trị, niềm tin và kỳ vọng được chia sẻ, hình thành và phát triển từ các tương tác xã hội trong tổ chức.
Văn hoá nhà trường chính là “cách thức chúng ta thực hiện những công việc ở đó” - thể hiện ở dạng hữu hình và vô hình và được các thành viên của nhà trường chia sẻ, duy trì, các giá trị văn hoá nhà trường sẽ giúp định 6 hướng các hành vi của các giáo viên, hiệu trưởng nhà trường. Theo nghiên cứu của White (Mỹ) trong tác phẩm khoa học về văn hóa: “Nghiên cứu con người và văn minh” đã khẳng định: Các vật thể văn hóa là các “biểu trưng”, văn hóa là sản phẩm của quá trình biểu trưng. Như vậy những giá trị tri thức nhà trường truyền đạt cho người học phải giúp họ tạo nên các “dấu hiệu” trong não – các “công cụ” tâm lý trong đầu – nói một cách khác văn hóa là trong tâm hồn – làm cho con người trở thành con người văn hóa. Đó chính là mục tiêu của văn hóa học đường.
White–The science of culture The study of man and civilization ( Khoa học văn hóa–Nghiên cứu con người và văn minh) Nghiên cứu của Sri và các cộng sự (2017) đã nhấn mạnh rằng, Việc hình thành văn hóa học đường chịu sự tác động của nhiều yếu tố, trong đó có người giáo viên tâm huyết trong giảng dạy, làm chủ tài liệu với mọi mô hình học tập, chấp hành nội quy, nề nếp, thái độ của giáo viên đối với học sinh và phong cách lãnh đạo của nhà trường. Người hiệu trưởng phải có khả năng cấy ghép, hiện đại hóa và nâng cao giá trị tinh thần, đạo đức, thể chất, tính cách và cung cấp một hình mẫu người hiệu trưởng bằng thái độ, hành động và hành vi bao gồm cả công việc về hiệu suất và thể chất. Mục đích của việc quản lý văn hóa học đường này nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Dựa trên phân tích các cuộc phỏng vấn, bảng câu hỏi và tài liệu liên quan đến văn hóa trường học, nghiên cứu này đã chỉ ra rằng: Thứ nhất, việc quản lý văn hóa học đường ở trường THCS là tối ưu, ở đó hiệu trưởng đã lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá đúng mức công tác quản lý văn hóa học đường.
Thứ hai, các yếu tố cản trở việc thực hiện quản lý văn hóa trường học bao gồm các yếu tố như: mức độ hỗ trợ thấp cho các hoạt động của nhà trường, tồn tại các quy định chi phối các hoạt động trong nhà trường và cam kết của giáo viên trong việc cải tiến văn hóa. Trong khi các yếu tố trở ngại, bao gồm: thiếu sự hỗ trợ của Bộ Giáo dục, hạn chế về kinh phí và thiếu hợp tác với các bên liên quan và các tổ chức khác. Thứ ba, những nỗ lực của hiệu trưởng nhằm cải thiện văn hóa học đường là cải thiện thành tích của học sinh, đồng thời hợp tác với phụ huynh và giáo viên để khuyến khích việc quản lý văn hóa trường học tốt hơn và việc cải thiện kỷ luật học đường là nhất quán [36]. Ahmad và các cộng sự (2019) đã xác định ảnh hưởng của sự hỗ trợ từ văn hóa trường học và môi trường lớp học trong việc cải thiện kỹ năng mềm của học sinh.
Hơn nữa, nghiên cứu khám phá các kỹ năng mềm, văn hóa trường học và môi trường lớp học khác nhau dựa trên giới tính và loại trường học tại Kuala Lumpur. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có sự khác biệt của văn hóa trường học và môi trường lớp học với các kỹ năng mềm dựa trên giới tính và loại trường học. Phân tích SEM đã chứng minh rằng, văn hóa trường học và môi trường lớp học góp phần phát triển các kỹ năng mềm. 7 Nghiên cứu khuyến nghị rằng, các trường nên xây dựng các chương trình và phương pháp tiếp cận nhằm nâng cao kỹ năng mềm cho học sinh để có thể thích ứng với các lĩnh vực khác tương ứng với tốc độ phát triển nhanh chóng của thế giới [33].
Một trong những nghiên cứu về xây dựng văn hóa nhà trường được thực hiện là của nhóm tác giả Bayu (2020) nhằm mục đích tìm kiếm: (1) sự hình thành tính cách của học sinh thông qua việc thiết lập văn hóa học đường; (2) vai trò của hiệu trưởng và giáo viên trong việc hình thành nhân cách của người học thông qua văn hóa học đường; và (3) các nền văn hóa được áp dụng trong trường tại Rembang 2 Blitar City, Indonesia. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp tiếp cận mô tả định tính với phương pháp quan sát, phỏng vấn và phân tích tài liệu. Kết quả nghiên cứu cho thấy, văn hóa học đường có ảnh hưởng mạnh mẽ và cũng có thể hình thành tính cách của mỗi học sinh. Vì vậy, vai trò của hiệu trưởng và giáo viên là rất quan trọng, trong đó, giáo viên là người tương tác hàng ngày, hiệu trưởng như là một nhà hoạch định chính sách ở trường học [34].
Tóm lại, đã có nhiều nghiên cứu đã được thực hiên ở nước ngoài về phần văn hóa nhà trường, điều đó chứng tỏ văn hóa nhà trường là vấn đề rất quan trọng trong hoạt động của nhà trường. Những nghiên cứu ở trong nước Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” là một khái niệm mới xuất hiện trong mấy năm gần đây và được đề cập ngày càng một nhiều trong các diễn đàn cũng như các hội thảo. Nhưng thực ra bản chất và nội dung VHNT đã được các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa xây dựng và trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc ta như “Tôn sư trọng đạo”, “Kính thầy yêu bạn”, “ Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Trong quá trình xây dựng và phát triển, VHNT biểu hiện trong mọi phương diện QL, trong các hoạt động dạy học cũng như trong mọi hành vi ứng xử của các thành viên trong NT tạo nên sự khác biệt, các dấu ấn riêng của nhà trường.
Các nghiên cứu về văn hóa nhà trường dưới góc độ văn hóa học đường đề cập đến nhiều nội dung phong phú. Có thể kể đến rất nhiều bài báo khoa học trong chủ đề này như: “Bàn v m t số n un ơ ản củ văn ó ọ đườn ” (2009) của Nguyễn Ngọc Phú, “Giáo dục giá tr xây dựn văn ó ọ đườn ” (2009) của Phạm Minh Hạc, “Văn ó ọ đường- nhìn từ khía c nh lý luận và thực tiễn” (2009) của Vũ Dũng,… Một số đề tài như “Lý luận phát tri n văn ó n trường phổ thông” của Nguyễn Tiến Hùng,… đã phân tích tường minh khái niệm văn hóa học đường, chỉ ra những thành phần cấu trúc tạo lập văn hóa học đường gắn với chủ thể hoạt động dạy, hoạt động học trong nhà trường. Xác định văn hóa học đường là tổ hợp những giá trị tốt đẹp hình thành và phát triển trong các hoạt động của nhà trường, phân biệt nhà 8 trường với các tổ chức khác. Theo đó, văn hóa học đường biểu hiện ở văn hóa học, văn hóa dạy, văn hóa giao tiếp, ứng xử, các điều kiện về cơ sở vật chất phục vụ hoạt động dạy và học trong nhà trường.
Các tác giả đã đề xuất nhiều biện pháp để xây dựng văn hóa học đường như nâng cao nhận thức cho các thành viên nhà trường; tăng cường vai trò lãnh đạo, quản lý của tổ chức; thực hiện các tác động tâm lý - xã hội; đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí cho các hoạt động xây dựng văn hóa học đường. Một số nghiên cứu về văn hóa người học, tiếp cận dưới góc độ hẹp như giáo dục hành vi đạo đức cho học sinh; giáo dục hành vi kỷ luật, nề nếp học tập cho học sinh; hành vi văn hóa giao tiếp, ứng xử cho học sinh cũng được các nhà nghiên cứu, các tác giả đề cập tới như là một yếu tố tạo lập bộ mặt văn hóa nhà trường.