phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, phần nội dung bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng trung học phổ thông Chƣơng 2: Thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng tại các trƣờng THPT huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phƣớc Chƣơng 3: Các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng tại các trƣờng THPT huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phƣớc. 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG 1. Tổng quan các nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng trung học phổ thông 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Văn hóa nói chung và văn hóa nhà trƣờng luôn là một chủ đề thu hút quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, điển hình gồm có những công trình nghiên cứu qua từng thời kỳ sau: Theo Terrence E.
Purkey và Smith (1982), Peterson (2002), nghiên cứu cấu trúc, kết cấu về văn hóa nhà trƣờng [33], [31]. Hamilton và Richardson (1995) đã nghiên cứu tất cả các lĩnh vực trong nhà trƣờng, nhƣ hoạt động giảng dạy, hiệu quả học tập của học sinh và hƣớng nghiệp [15]. Thảo luận về cấu trúc văn hóa nhà trƣờng, các nhà nghiên cứu thống nhất với một trong hai mô hình cấu trúc: Thứ nhất, mô hình tảng băng của Frank Gonzales (1978). Chiều sâu của văn hóa là những yếu tố thuộc tinh thần nhƣ các giá trị, niềm tin và các ý nghĩ của con ngƣời mà chúng ta khó quan sát hoặc khó thay đổi [14].
Thứ hai, mô hình cấu trúc ba tầng bậc của Edgar Schein (2004) và đƣợc áp dụng vào văn hóa nhà trƣờng [12]. Theo mô hình này, văn hóa nhà trƣờng bao gồm ba tầng bậc: (1) Các yếu tố hữu hình – có thể quan sát đƣợc; (2) Các giá trị đƣợc thể hiện, bao gồm niềm tin, thái độ, cách ứng xử; (3) Các giả thiết cơ bản – bao gồm các yếu tố liên quan đến môi trƣờng xung quanh, thực tế của tổ chức, hoạt động và mối quan hệ giữa con ngƣời trong tổ chức. Trong hai mô hình này, mô hình ba cấp độ của văn hóa nhà trƣờng phản ánh chặt chẽ và đầy đủ hơn về cấu trúc văn hóa nhà trƣờng. Trong đó, đặc biệt cần nhấn mạnh là các giả thiết cơ bản – tầng thứ ba trong cấu trúc văn hóa.
Theo Schein, tầng giả định cơ bản bề sâu chính là các giả thiết ban đầu, đƣợc hỗ trợ bởi một linh cảm hay một giá trị nào đó, đƣợc sử dụng liên tục khi giải quyết một vấn đề, dần dần trở thành hiện thực. Tầng giả thiết cơ bản bề sâu này sẽ quyết định đến cách giải quyết, nhìn nhận, xem xét mọi vấn đề của tổ chức, nó chi phối việc lựa chọn phƣơng án nào, giá trị nào. Nó có mối quan hệ chặt chẽ, chi phối đến hai tầng còn lại là các yếu tố hữu hình và các giá trị đƣợc thể hiện. Guthrie và Colleen Hoy (2015), tƣơng tự nhƣ những nỗ lực thay đổi trong các lĩnh vực khác, sự phát triển tổ chức trong lĩnh vực giáo dục không xảy ra trong một môi trƣờng riêng biệt.
Thay vào đó, nó xảy ra trong những tổ chức có các quy tắc và giá trị, các giả định và kỳ vọng. Trong khi thƣờng đƣợc sử dụng thay thế cho nhau, một số tác giả đã phân biệt các cấu trúc của “môi trƣờng nhà trƣờng” và “văn hóa nhà trƣờng” trên cơ sở môi trƣờng tổ chức đƣợc mô tả nhƣ các niềm tin và nhận thức mà cá nhân nắm giữ trong tổ chức, còn văn hóa đƣợc xem nhƣ các giá trị, niềm tin và kỳ vọng đƣợc chia sẻ, hình thành và phát triển từ các tƣơng tác xã hội trong tổ chức. Văn hóa nhà trƣờng chính là “cách thức chúng ta thực hiện những công việc ở đó” - thể hiện ở dạng hữu hình và vô hình và đƣợc các thành viên của nhà trƣờng chia sẻ, duy trì, các giá trị văn hóa nhà trƣờng sẽ giúp định hƣớng các hành vi của các giáo viên, hiệu trƣởng nhà trƣờng [30]. Thảo luận về các biểu hiện của văn hóa nhà trƣờng, tiêu biểu có các công trình nghiên cứu của các tác giả Peterson, Terrence E.
Deal, Frank Gonzales, Schein … Các nghiên cứu của các tác giả đều có điểm chung cho rằng văn hóa nhà trƣờng đƣợc biểu hiện cụ thể thành hai tầng bậc. Tầng bậc thứ nhất là các yếu tố bề nổi của văn hóa nhà trƣờng và tầng bậc thứ hai là các yếu tố bề sâu của văn hóa nhà trƣờng. Văn hóa nhà trƣờng có vai trò của quan trọng đối với các hoạt động dạy và học, nổi bật có một số công trình nghiên cứu sau: Bartell, M (2003) cho rằng văn hóa nhà trƣờng tác động đến tất cả các thành viên trong nhà trƣờng; tác động trực tiếp đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trƣờng. Tác giả nhấn mạnh: “Văn hóa nhà trƣờng còn có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trƣờng học hơn là tổng thống của quốc gia, bộ giáo dục, hội đồng nhà trƣờng, hay thậm chí là hiệu trƣởng, giáo viên và các phụ huynh” [3].
Tƣơng tự, Peterson (2002) cho rằng “Môi trƣờng văn hóa nhà trƣờng tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức đƣợc chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi ngƣời. Còn môi trƣờng văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng nhƣ các hoạt động khác của nhà trƣờng” [31]. Dewit và cộng sự (2003) nghiên cứu vai trò của văn hóa nhà trƣờng đối với sự thành công của ngƣời học đã phân chia các khía cạnh của văn hóa nhà trƣờng thành ba phạm trù chung [8]. (1) Không khí tâm lý – xã hội của nhà trƣờng; (2) Quản lý hành chính của nhà trƣờng; (3) Kiểu dạy và học đƣợc thực hiện trong nhà trƣờng.
Các tác giả đã đƣa ra minh chứng về tác động, ảnh hƣởng rõ nét của văn hóa 7 nhà trƣờng đến kết quả học tập và hành vi của ngƣời học. Theo Bahar Gun và Esin Caglayan (2013), văn hóa nhà trƣờng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hoạt động nhà trƣờng. Nhận thức về VHNT cũng có nghĩa là để mang lại sự thay đổi, nền văn hóa hiện tại phải đƣợc xem xét lại và tái cơ cấu. Những phát hiện của nghiên cứu cho thấy ba khía cạnh nổi bật nhất của văn hóa nhà trƣờng là sự hỗ trợ và hợp tác của đội ngũ nhân viên, sự lãnh đạo hợp tác và sự thống nhất mục đích.
Sự hợp tác của giáo viên đƣợc coi là yếu tố tích cực mạnh mẽ nhất trong văn hóa nhà trƣờng, điều đó cho thấy sự hiểu biết nghề nghiệp một cách chính thức và không chính thức của giáo viên có thể đƣợc tăng cƣờng bằng cách xây dựng và duy trì những cơ hội cần thiết để giáo viên phát huy sự hợp tác trong tổ chức [4]. (1998) khẳng định rằng các nhà quản lý có thể khuyến khích, tạo điều kiện về thời gian và cơ hội để giáo viên tham gia vào các hoạt động phát triển nhà trƣờng. Đề xuất này cũng đƣợc phản ánh trong nghiên cứu của Jurasaite-Harbison (2009), liên quan tới việc học tập tại nơi làm việc của giáo viên [5]. Đồng quan điểm Fullan, M.
Để xác định nhà trƣờng hoạt động hiệu quả, Snowden và Gorton (1998) đƣa ra năm yếu tố văn hóa nhà trƣờng quan trọng, đó là: văn hóa tổ chức tích cực; nỗ lực học tập và thành tích; tin tƣởng rằng tất cả học sinh có thể học tập; liên tục phát triển và đổi mới đội ngũ nhân sự; xây dựng môi trƣờng học tập an toàn, trật tự [34]. Nghiên cứu của Yenming Zhang (2008) cho thấy 8 giá trị có ảnh hƣởng đến văn hóa nhà trƣờng, bao gồm: Sự đổi mới, chấp nhận rủi ro, trao quyền lực, sự tham gia của mọi ngƣời, tập trung vào kết quả, tập trung vào con ngƣời, làm việc nhóm và sự ổn định. Các giá trị này, nhà trƣờng nên cân nhắc đang phát triển và xây dựng đƣợc bao nhiêu giá trị, những giá trị thực hay ảo… Vấn đề cốt lõi là sự thống nhất mục đích – sự nhận thức chung về sứ mệnh và tầm nhìn của nhà trƣờng [42]. Những nghiên cứu ở trong nước Khi nói về “Văn hóa nhà trƣờng” cũng thu hút rất nhiều sự quan tâm của các tác giả Việt Nam ở nhiều khía cạnh khác nhau.
Sau đây là một số nghiên cứu điển hình: Tác giả Phạm Minh Hạc (2009), ông đã tìm hiểu một số vấn đề lý luận về văn 8 hóa nhà trƣờng. Nghiên cứu này đã đúc kết một số khái niệm nhƣ: học đƣờng, văn hóa học đƣờng,. Trong nghiên cứu này “Học đƣờng” là không gian tiến hành hoạt động dạy và học của thầy và trò; còn là nơi biến học vấn thành văn hóa, biến tri thức và kỹ năng sống thành các giá trị nhân cách. Khái niệm văn hóa học đƣờng theo tác giả Phạm Minh Hạc xuất hiện đầu những năm 1990.
“Văn hóa học đƣờng” là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp những ngƣời quản lý, giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp. Nội dung của văn hóa nhà trƣờng làm cho các thành viên hiểu đƣợc mục tiêu và giá trị của nhà trƣờng; Chuẩn học các bộ môn; Làm cho ngƣời học cam kết có trách nhiệm học tập tốt; Xây dựng quan hệ hợp tác trong nhà trƣờng; Tạo điều kiện để các nhà giáo và cán bộ bám sát thực tiễn, chia sẻ kinh nghiệm; Có ý thức rèn luyện nâng cao chuyên môn, đổi mới phƣơng pháp giảng dạy. Tác giả cũng chú trọng việc xây dựng văn hóa học đƣờng ở Việt Nam hiện nay: (1) Để xây dựng văn hóa học đƣờng cần quan tâm đến điều kiện học tập, cơ sở vật chất của nhà trƣờng. (2) Xây dựng môi trường giáo dục thân thiện trong nhà trƣờng, bao gồm 6 nội dung sau: Kỷ cƣơng, trung thực, khách quan, công bằng, tình thƣơng, khuyến khích sáng tạo, hiệu quả.
(3) Xây dựng văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp trong nhà trƣờng. Đó là cách ứng xử văn minh, thân thiện, biết tôn trọng, quan tâm đến ngƣời khác. Trong công trình nghiên cứu này tác giả Phạm Minh Hạc cũng chỉ ra một số giá trị trong xây dựng văn hóa nhà trƣờng. Các giá trị này trở thành chuẩn mực, thƣớc đo sự phấn đấu của ngƣời thầy, ngƣời học trong nhà trƣờng.