Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG LÀM VIỆC CHO GIÁO VIÊN TIỂU HỌC VÙNG KHÓ KHĂN 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu 1. Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, có nhiều quan điểm khác nhau về xây dựng môi trường làm việc, trong đó có quan điểm của Maier và Lauler (1973), Bedeian (1993), Kreitner (1995), Higgins (1994) và khẳng định xây dựng các chính sách cho giáo viên giúp cho nhà trường tồn tại và phát triển. Một vài tài liệu đề cập đến hai nhóm yếu tố ảnh hưởng đến xây dựng môi trường làm việc, đó là nhóm yếu tố thuộc bản thân giảng viên và nhóm yếu tố môi trường [9].A Comenxki - người đặt nền móng cho lý luận dạy học tiên tiến “ông tổ của nền sư phạm cận đại”, theo ông học thức và yêu lao động sư phạm một cách không bờ bến sẽ là động lực để tạo ra những người thầy thực thụ, bởi lẽ nghề thầy giáo là nghề rất vinh dự “dưới ánh mặt trời không có nghề nghiệp nào cao quý hơn.
Chính tình yêu nghề, sự đánh giá đúng mức và trân trọng đã tạo động lực cho những nhà sư phạm không ngừng cống hiến và sáng tạo” [4]. (1989), khi nghiên cứu về môi trường làm việc trong một tổ chức đã nhấn mạnh đến khía cạnh lãnh đạo tổ chức quan tâm đến việc để trao quyền cho nhân viên và tăng cường hiệu quả của tổ chức. Khi những nhân viên được trao những quyền phù hợp thì họ phấn khởi và tích cực làm việc. Họ sẽ cho rằng mình được lãnh đạo tin tưởng.
Điều này làm cho các nhân viên cố gắng hơn, nỗ lực hơn để làm việc và những sự cố gắng của nhân viên sẽ đem lại hiệu quả cao trong công tác giáo dục và đào tạo của nhà trường [dẫn theo (6, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c Một số tác giả khác như Wonycott-Kytle, Angel M. (1997), đã tìm hiểu những cách thức nhằm thay đổi môi trường làm việc trong tổ chức nhà trường để thử hiện cải cách giáo dục hiệu quả. Các tác giả này nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của một số yếu tố tâm lý như: sự hợp tác, công nhận, khen thưởng, khích lệ, động viên bằng vật chất.
Chính các tác động tâm lý này làm cho các thành viên của tổ chức có tâm trạng và thái độ tốt với tổ chức, với công việc. Họ sẽ làm việc tích cực hơn, hiệu quả hơn vì sự hoàn thành các mục tiêu của tổ chức [dẫn theo (6, tr. Nghiên cứu của Donaldson, G., Jr (2001), bàn về vai trò của người lãnh đạo trong trường học trong việc tập hợp, kết nối mọi người thực hiện các mục tiêu phát triển của nhà trường. Để tập hợp và kết nối các thành viên trong tập thể nhà trường, người lãnh đạo cần có năng lực xây dựng môi trường làm việc để tạo động lực cho mọi người, khích lệ động viên mọi người hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao [dẫn theo (6, tr.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Theo tác giả Trần Quốc Thành (2009), phân tích đã phân tích phần nổi trong nhà trường, đó là định hướng phát triển của nhà trường, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trường theo đuổi, khung cảnh của nhà trường (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trưng của nhà trường), những yếu tố này đã ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý của các cá nhân, mặt khác bầu không khí tâm lý của nhà trường có tác động tới các thành viên trong nhà trường…Với quan điểm này cho thấy, để xây dựng làm việc trong nhà trường cần chú ý tới các yếu tố về cơ sở vật chất và bầu không khí tâm lý nhằm tạo cho các thành viên trong nhà trường sự thân thiện, hợp tác [21, tr. Tác giả Phạm Minh Hạc (2008), “Quan hệ người - người: Giá trị quan trọng nhất trong nhân cách”, Tạp chí Nghiên cứu Con người, số 5 (38) đã nhấn mạnh các nhà trường ở nước ta có hoàn cảnh riêng, nhất là về cơ sở vật chất còn thiếu thốn nhiều, đội ngũ nhà giáo lẫn cán bộ quản lý còn gặp nhiều khó Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c khăn, mặt khác, với việc chăm lo cơ sở vật chất, sách giáo khoa, đội ngũ giảng dạy và quản lý, cần xây dựng môi trường làm việc trong nhà trường, trong ký túc xá hay nhà trọ, ở gia đình, nơi công cộng; hưởng ứng phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Chỉ thị số 40/2008/CT- BGDĐT ngày 22/7/2008), nhằm mục đích “thiết lập lại môi trường sư phạm với sáu đặc trưng là trật tự kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả”. Bên cạnh đó, cần xây dựng “văn hóa ứng xử”, “văn hóa giao tiếp” ở gia đình, trong nhà trường, ngoài xã hội - đó là quan hệ người - người, giá trị quan trọng nhất trong nhân cách [10, tr. Tác giả Phạm Hồng Quang trong đề tài cấp Bộ “Giải pháp phát triển môi trường làm việc cho giáo viên tiểu học vùng khó khăn khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam” đã khẳng định môi trường làm việc là một khái niệm rộng bao gồm tất cả những gì có liên quan, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động và sự phát triển, nâng cao năng lực công tác của mỗi cá nhân, cán bộ, công chức (bao gồm môi trường bên trong và môi trường bên ngoài).
Môi trường làm việc đối với cán bộ, công chức ( được tiếp cận là môi trường bên trong) bao gồm cơ sở vật chất, tinh thần, chế độ chính sách, mối quan hệ giữa lãnh đạo đối với nhân viên và giữa nhân viên với nhân viên trong một cơ quan, tổ chức, đơn vị. Môi trường làm việc tốt là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của cán bộ, công chức cũng như quyết định đến chất lượng, hiệu quả hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị [15]. Theo tác giả Phạm Hồng Quang với bài viết “Các giải pháp phát triển môi trường làm việc tạo động lực cho GV tiểu học vùng khó khăn khu vực miền núi phía Bắc” đã chỉ ra nội dung phát triển môi trường làm việc tạo động lực cho GV tiểu học vùng khó khăn khu vực miền núi phía Bắc gồm: Hoàn thiện bộ tiêu chuẩn về môi trường làm việc của GV; Tăng cường tự chủ đối với trường tiểu học vùng khó khăn trong quản lý nhà trường; Xây Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c dựng văn hóa quản lý đặc thù để phát triển GV tiểu học vùng khó khăn; Xây dựng chính sách đối với GV tiểu học vùng khó khăn nhằm tạo động lực cho GV; Huy động nguồn đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất để GV tiểu học làm việc hiệu quả [17, tr. Nguyễn Thị Phương Nam (2015) với đề tài Biện pháp cải thiện môi trường làm việc của giáo viên tiểu học ở vùng khó khăn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên đã cho rằng môi trường làm việc là các yếu tố có tác động đến quá trình dạy học của GV và quá trình học tập của HS, vì vậy nó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy và học trong nhà trường.
Để cải thiện môi trường làm việc cho GV tiểu học ở vùng khó khăn phải thực hiện các nội dung: Xây dựng không gian, cơ sở vật chất thân thiện trong nhà trường; Xây dựng quan hệ xã hội thân thiện, chia sẻ; Xây dựng nề nếp dạy học tích cực; Lựa chọn phương pháp dạy học thân thiện tạo ra môn học thân thiện. Để cải thiện môi trường làm việc, tác giả đưa ra các biện pháp: Nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên, phụ huynh HS về môi trường làm việc trong nhà trường; Xây dựng các mối quan hệ; Tăng cường kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy học của GV, xây dựng nề nếp làm việc; Rà soát, bổ sung, tăng cường cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động dạy học của GV; Phát triển môi trường công nghệ thông tin, đưa thế giới đến với GV vùng khó khăn. Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Quang Huân trong cuốn “Văn hóa tổ chức - Hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường”, Kỷ yếu Hội thảo Văn hóa học đường (2007) cho rằng văn hoá nhà trường là văn hóa tổ chức, do đó, văn hoá nhà trường mang đặc trưng của văn hoá tổ chức [11]. Còn theo Phạm Thị Minh Hạnh (2009) trong bài viết “Văn hóa học đường: Quan niệm, vai trò, bản chất và một số yếu tố cơ bản” in trong cuốn “Văn hóa và văn hóa học đường cho rằng: văn hóa tổ chức nhà trường là hệ thống những quy định tường minh hay ngầm ẩn, các chuẩn mực đạo đức, giá trị cơ bản, quy tắc ứng xử tốt đẹp nhất giữa các thành viên trong nhà trường và các tổ chức cá Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c nhân ngoài xã hội có liên quan trong quá trình hoạt động: đặc trưng cho mỗi nhà trường, phù hợp với xã hội đó [dẫn theo 11].
Vậy qua phân tích những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, chúng tôi thấy rằng, các công trình chủ yếu đề cập đến những vấn đề lý luận chung về môi trường làm việc, gắn với văn hóa nhà trường. Chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về vấn đề quản lý xây dựng môi trường làm việc cho giáo viên tiểu học vùng khó khăn, với những yêu cầu và điều kiện thực tiễn, những đề xuất cụ thể về mặt quản lý để xây dựng một môi trường làm việc thuận lợi, có ý nghĩa nhất trong tạo động lực cho giáo viên công tác ở những vùng khó khăn, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục. Các khái niệm công cụ 1. Quản lý Theo khái niệm trong cuốn Từ điển Giáo dục học cho rằng: “Quản lý là hoạt động hay tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [22, tr.
Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là hoạt động tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến” [22, 2001].