Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chất lượng giáo dục là vấn đề trọng yếu trong chính sách phát triển của Đảng và Nhà nước, được cụ thể hóa qua Nghị quyết số 29/NQ-TW (Hội nghị Trung ương 8 khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng Chiến lược phát triển giáo dục 2011–2020. Trong bối cảnh quy mô học sinh, sinh viên cả nước năm học 2012–2013 đạt 21.629.265 người, việc gia tăng quy mô đòi hỏi phải đi liền với các giải pháp quản lý chất lượng. Kiểm định chất lượng giáo dục được xác định là công cụ then chốt, bắt đầu triển khai tại các trường trung học phổ thông (THPT) từ năm 2009.

Trong quy trình kiểm định chất lượng, tự đánh giá (TĐG) là khâu khởi đầu mang tính quyết định, giúp nhà trường tự rà soát hiện trạng đối chiếu với tiêu chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), từ đó xây dựng kế hoạch cải tiến chất lượng. Mặc dù vậy, theo Báo cáo ngày 05/4/2013 của Sở GD&ĐT TP.HCM, tính đến tháng 3/2013, toàn thành phố mới chỉ có 55/185 trường THPT (chiếm tỷ lệ 29,7%) hoàn thành báo cáo tự đánh giá, trong đó khối công lập đạt 50/99 trường (50,5%) và khối ngoài công lập chỉ đạt 5/86 trường (5,8%). Thực tế triển khai cho thấy nhiều trường còn lúng túng trong công tác quản lý và vận hành hoạt động TĐG.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận gồm:

  1. Xác định thực trạng quản lý việc tự đánh giá tại một số trường THPT trên địa bàn TP.HCM.
  2. Đề xuất các giải pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả tự đánh giá chất lượng tại các trường THPT.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể theo 3 nội dung:

  1. Phân tích, hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến quản lý việc tự đánh giá.
  2. Tìm hiểu, khảo sát thực trạng quản lý việc tự đánh giá ở một số trường THPT TP.HCM.
  3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý việc tự đánh giá tại các trường THPT.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng quản lý việc tự đánh giá ở một số trường THPT trên địa bàn TP.HCM.
  • Khách thể nghiên cứu: Hoạt động kiểm định chất lượng giáo dục trường THPT.
  • Phạm vi nội dung: Hoạt động quản lý TĐG theo bộ tiêu chuẩn ban hành kèm theo Thông tư số 42/2012/TT-BGDĐT ngày 23/11/2012 của Bộ GD&ĐT quy định về tiêu chuẩn đánh giá chất lượng giáo dục và quy trình, chu kỳ kiểm định chất lượng giáo dục cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên.
  • Phạm vi khách thể khảo sát: Khảo sát 120 cán bộ quản lý (CBQL) và giáo viên (GV) tại 3 trường THPT công lập trên địa bàn TP.HCM (THPT Bình Phú, THPT Giồng Ông Tố, THPT Hùng Vương), phỏng vấn sâu 12 cá nhân và tham vấn ý kiến 3 chuyên gia kiểm định chất lượng giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các lý thuyết quản lý học, quản lý giáo dục và kiểm định chất lượng:

  • Khái niệm và chức năng quản lý: Khóa luận tiếp cận các quan điểm quản lý của F.W. Taylor, Harold Koontz, Các Mác, Nguyễn Ngọc Quang, Trần Kiểm; xác định 4 chức năng cốt lõi trong quản lý trường học gồm: Kế hoạch hóa, Tổ chức, Chỉ đạo và Kiểm tra.
  • Chất lượng giáo dục và Tự đánh giá: Sử dụng quan niệm của Harvey & Green (1993), Bùi Minh Hiền, Nguyễn Đức Chính (2000), Lâm Quang Thiệp, Vũ Văn Tạo, xác định chất lượng giáo dục là “sự phù hợp với mục tiêu” – cụ thể là đáp ứng bộ tiêu chuẩn do Bộ GD&ĐT ban hành. Hoạt động tự đánh giá được soi chiếu qua quan điểm của Frazer, H.R. Kells (1995), Phạm Thanh Nghị và các hướng dẫn của Bộ GD&ĐT.
  • Cơ cấu quản lý việc TĐG tại trường THPT: Gồm 5 nội dung chính: (1) Quản lý việc thực hiện kế hoạch TĐG; (2) Quản lý hoạt động Hội đồng TĐG và các nhóm công tác; (3) Quản lý minh chứng; (4) Quản lý việc viết báo cáo TĐG; (5) Quản lý các hoạt động sau khi hoàn thành TĐG.
  • Khung pháp lý áp dụng: Thông tư số 42/2012/TT-BGDĐT ngày 23/11/2012 và Công văn hướng dẫn số 8987/BGDĐT-KTKĐCLGD của Bộ GD&ĐT.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

  • Phương pháp luận: Quán triệt quan điểm hệ thống – cấu trúc, quan điểm thực tiễn và quan điểm lịch sử – logic.
  • Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và mô hình hóa tài liệu.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Điều tra bằng bảng hỏi: Công cụ chính gồm phiếu hỏi 5 câu đa mục dành cho 120 CBQL và GV (đã qua bước khảo sát thử nghiệm trên 8 người để chuẩn hóa công cụ).
    • Phỏng vấn sâu: Thực hiện trên 12 CBQL và GV (bảng phỏng vấn CBQL gồm 8 câu hỏi; bảng phỏng vấn GV gồm 5 câu hỏi).
    • Lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn 3 chuyên gia thuộc Trung tâm Đánh giá và Kiểm định Chất lượng Giáo dục – Viện Nghiên cứu Giáo dục (Trường ĐH Sư phạm TP.HCM).
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS 20.0 với các chỉ số: Tần số và tỷ lệ phần trăm (%), Điểm trung bình (Mean), Kiểm định Independent Samples T-test (so sánh đánh giá giữa CBQL và GV), Phân tích phương sai một yếu tố ANOVA (kiểm tra khác biệt giữa 3 trường) và Hệ số tương quan Pearson.

Thang đo điểm trung bình được quy chuẩn thành hai hệ thống:

  1. Thang bậc 5 (đánh giá thực trạng, mức độ biết, mức độ quan trọng, mức độ tác động của nguyên nhân):
    • 1,00 – 1,79: Kém / Không quan trọng / Không biết / Không tác động
    • 1,80 – 2,59: Yếu / Ít quan trọng / Biết đôi chút / Ít tác động
    • 2,60 – 3,39: Trung bình / Quan trọng / Biết vừa phải / Có tác động
    • 3,40 – 4,19: Khá / Khá quan trọng / Biết khá nhiều / Tác động nhiều
    • 4,20 – 5,00: Tốt / Rất quan trọng / Biết rất nhiều / Tác động rất nhiều
  2. Thang bậc 3 (đánh giá mức độ cần thiết và khả thi của các giải pháp):
    • 1,00 – 1,66: Không cần thiết / Không khả thi
    • 1,67 – 2,33: Ít cần thiết / Ít khả thi
    • 2,34 – 3,00: Cần thiết / Khả thi

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về quản lý chất lượng giáo dục và kiểm định chất lượng:

  • Lịch sử nghiên cứu quốc tế: Trình bày các lý thuyết kiểm soát chất lượng bằng thống kê của W. Edwards Deming, quan điểm quản lý chất lượng tập trung vào nhân tố con người của Joseph M. Juran, khái niệm "không có lỗi sai - khuyết tật" (Zero Defects) và "vacxin chất lượng" của Philip B. Crosby, các phát hiện của James S. Coleman (1960) về yếu tố đầu vào, mô hình bảo đảm chất lượng của Annesley, King & Harte (1994) và mô hình TĐG của Kells (1995).
  • Nghiên cứu trong nước: Điểm qua các công trình của Nguyễn Kim Dung và Phạm Xuân Thanh (2003) về thuật ngữ đảm bảo chất lượng, Nguyễn Quang Giao (2007, 2011) về quy trình Deming và mô hình IPO, Phạm Xuân Thanh (2007) về bộ tiêu chí 4 nhóm, Trần Thanh Bình (2009) về đặc thù kiểm định trường phổ thông, Nguyễn Kim Dung (2011) về bộ công cụ đánh giá chất lượng học tập học sinh THPT.
  • Hệ thống khái niệm và nội dung quản lý TĐG: Phân tích bản chất của quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường (gắn với 4 chức năng và sơ đồ tương tác dựa trên mô hình của Trần Kiểm). Định nghĩa chi tiết về tự đánh giá và quản lý tự đánh giá.
  • Nội dung và quy trình quản lý TĐG: Phân tích 5 nội dung quản lý:
    1. Quản lý kế hoạch TĐG: Nắm vững văn bản pháp quy, quán triệt mục đích ý nghĩa, tổ chức xây dựng và chỉ đạo thực hiện kế hoạch.
    2. Quản lý Hội đồng TĐG và nhóm công tác: Thành lập theo Điều 24, 25 Thông tư 42/2012/TT-BGDĐT và Công văn 8987/BGDĐT-KTKĐCLGD, tổ chức tập huấn, giám sát.
    3. Quản lý minh chứng (MC): Thiết kế công cụ điều tra (bảng biểu thống kê, phiếu hỏi, phỏng vấn), tổ chức thu thập, mã hóa, phân tích, sử dụng và lưu trữ MC.
    4. Quản lý viết báo cáo TĐG: Chỉ đạo viết phiếu đánh giá tiêu chí (gồm mô tả hiện trạng, điểm mạnh, điểm yếu, kế hoạch cải tiến, tự đánh giá mức độ đạt), thẩm định và hoàn thiện báo cáo tổng hợp.
    5. Quản lý các hoạt động sau khi hoàn thành TĐG: Công bố báo cáo, thu nhận phản hồi, gửi hồ sơ kiểm định và triển khai kế hoạch cải tiến.
  • Khó khăn nhận diện qua lý luận: Chỉ ra các điểm nghẽn về nhận thức, kế hoạch hình thức, hạn chế kỹ năng thu thập/mã hóa minh chứng, báo cáo thiên về liệt kê thành tích và chậm triển khai kế hoạch sau TĐG.
  • Tổng quan số liệu thực tế tại TP.HCM: Phân tích số liệu từ Sở GD&ĐT TP.HCM (55/185 trường hoàn thành TĐG đến tháng 3/2013).

Chương 2: Thực trạng quản lý việc tự đánh giá tại một số trường trung học phổ thông Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 trình bày toàn bộ kết quả khảo sát thực nghiệm tại 3 trường THPT công lập: THPT Bình Phú (đã TĐG năm 2012, kiểm định ngoài 2013, đã cấp chứng nhận), THPT Hùng Vương (đã TĐG 2013, kiểm định ngoài đầu năm 2014) và THPT Giồng Ông Tố (đã TĐG 2013, đang chờ kiểm định ngoài).

Nội dung khảo sát và phân tích số liệu tập trung vào:

  • Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Khảo sát 120 người, chia đều 40 người/trường (33,3% mỗi trường); trong đó 89,2% từng là thành viên Hội đồng TĐG hoặc nhóm công tác.
  • Đánh giá mức độ nhận thức: Phân tích tỷ lệ % và điểm trung bình của CBQL và GV về mức độ quan trọng của TĐG trong việc nâng cao chất lượng giáo dục; mức độ hiểu biết về quy trình TĐG; kiểm định ANOVA so sánh giữa 3 trường và hệ số tương quan Pearson giữa mức độ biết và mức độ đánh giá tầm quan trọng.
  • Thực trạng thực hiện 5 nội dung quản lý TĐG: Đánh giá điểm trung bình và kiểm định T-test về sự khác biệt giữa CBQL và GV trong từng nội dung: thực hiện kế hoạch TĐG, điều hành Hội đồng/nhóm công tác, quản lý minh chứng, viết báo cáo TĐG và các hoạt động sau TĐG.
  • Nguyên nhân gây khó khăn: Phân tích điểm trung bình mức độ tác động của các nguyên nhân khách quan (thiếu thời gian, cơ chế kinh phí, văn bản hướng dẫn) và nguyên nhân chủ quan (năng lực xử lý dữ liệu, kỹ năng mã hóa minh chứng, kinh nghiệm viết báo cáo, tính kiêm nhiệm công việc của CBQL/GV).
  • Khảo sát giải pháp đề xuất: Đánh giá mức độ cần thiết và khả thi của 8 giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý TĐG qua thang đo 3 bậc.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa thực trạng quản lý tự đánh giá tại các trường THPT được khảo sát, ghi nhận các số liệu và phát hiện chính:

Tiêu chí / Bối cảnh Số liệu trong văn bản
Tổng số trường THPT tại TP.HCM (tính đến 3/2013) 185 trường (99 công lập, 86 ngoài công lập)
Tỷ lệ hoàn thành báo cáo TĐG toàn TP.HCM (3/2013) 55/185 trường (29,7%)
Tỷ lệ hoàn thành TĐG khối THPT công lập TP.HCM 50/99 trường (50,5%)
Tỷ lệ hoàn thành TĐG khối THPT ngoài công lập TP.HCM 5/86 trường (5,8%)
Quy mô mẫu khảo sát bảng hỏi của đề tài N = 120 CBQL và GV (40 người/trường tại 3 trường)
Tỷ lệ đối tượng từng tham gia Hội đồng/Nhóm TĐG 89,2%
Mẫu khảo sát thử nghiệm (pilot study) N = 8 CBQL và GV
Quy mô phỏng vấn sâu 12 CBQL và GV
Số lượng chuyên gia kiểm định lấy ý kiến 3 chuyên gia

Các kết quả thực trạng nổi bật:

  • Hoạt động quản lý TĐG đã được triển khai nhưng còn bộc lộ nhiều điểm hạn chế: khâu quản lý minh chứng gặp khó khăn do nguồn dữ liệu nghèo nàn, chủ yếu dựa vào văn bản hành chính sẵn có, thiếu khảo sát thực nghiệm và lấy ý kiến học sinh/giáo viên; kỹ năng mã hóa và phân tích minh chứng cốt lõi của giáo viên còn yếu.
  • Việc viết báo cáo TĐG còn mang tính liệt kê thành tích theo thói quen truyền thống, nhận định cảm tính, chưa gắn kết chặt chẽ nhận định với minh chứng; kế hoạch cải tiến chất lượng ở các tiêu chí còn sơ sài, thiếu mốc thời gian và phân công cụ thể.
  • Đội ngũ tham gia TĐG chủ yếu là cán bộ kiêm nhiệm, quỹ thời gian hạn hẹp, thiếu các đợt tập huấn chuyên sâu về kỹ thuật đo lường và đánh giá.
  • Các hoạt động sau TĐG (công khai báo cáo, tiếp thu phản hồi, thực hiện kế hoạch cải tiến) chưa được theo dõi và triển khai đồng bộ.

Hệ thống 8 giải pháp do tác giả đề xuất:

  1. Nâng cao nhận thức và năng lực cho CBQL, GV về kiểm định chất lượng và tự đánh giá giáo dục.
  2. Kiện toàn tổ chức, phân công rõ ràng trách nhiệm của Hội đồng TĐG và các nhóm công tác.
  3. Tổ chức tập huấn kỹ thuật chuyên sâu về thu thập, xử lý, phân tích và mã hóa minh chứng theo đúng Công văn số 8987/BGDĐT-KTKĐCLGD.
  4. Xây dựng công cụ điều tra đa dạng (phiếu hỏi, phiếu phỏng vấn giáo viên, học sinh) để làm phong phú nguồn minh chứng thực tế.
  5. Chỉ đạo quy trình viết phiếu đánh giá tiêu chí và nâng cao chất lượng thẩm định báo cáo TĐG tổng hợp.
  6. Tăng cường kiểm tra, giám sát tiến độ và chất lượng thực hiện các khâu trong quy trình TĐG.
  7. Đẩy mạnh công tác công khai, lấy ý kiến rộng rãi và hoàn thiện báo cáo sau khi kết thúc đợt TĐG.
  8. Tổ chức thực thi nghiêm túc, có kiểm tra giám sát đối với kế hoạch cải tiến chất lượng giáo dục đã đề ra trong báo cáo TĐG.

Đóng góp của khóa luận:

  • Góp phần bổ sung cơ sở thực tiễn về công tác quản lý tự đánh giá chất lượng tại các trường THPT công lập ở đô thị lớn (TP.HCM) trong giai đoạn đầu áp dụng Thông tư 42/2012/TT-BGDĐT.
  • Cung cấp bộ công cụ điều tra thực trạng quản lý TĐG (bảng hỏi 5 mức độ, khung phỏng vấn sâu CBQL, GV và chuyên gia) có giá trị ứng dụng cho nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định các giới hạn nghiên cứu:

  • Phạm vi khảo sát: Đề tài chỉ thực hiện khảo sát trên 120 CBQL và GV tại 3 trường THPT công lập (Bình Phú, Hùng Vương, Giồng Ông Tố) thuộc địa bàn TP.HCM; chưa khảo sát thực tế tại khối trường THPT ngoài công lập – nơi có tỷ lệ hoàn thành TĐG rất thấp (5,8%).
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng phạm vi khảo sát trên quy mô lớn hơn ở nhiều loại hình trường THPT (công lập, ngoài công lập, trường chuyên, trường vùng ven) trên địa bàn TP.HCM và các tỉnh thành khác.
    • Nghiên cứu sâu về tác động thực tế của việc thực hiện kế hoạch cải tiến chất lượng giáo dục sau khi trường THPT hoàn thành đánh giá ngoài và được cấp chứng nhận chất lượng.

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị tham khảo thiết thực cho:

  • Cán bộ quản lý trường phổ thông (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn): Tham khảo quy trình tổ chức và quản lý 5 khâu TĐG; phương pháp quản lý, phân loại, mã hóa minh chứng và cách thức chỉ đạo viết phiếu đánh giá tiêu chí bám sát tiêu chuẩn kiểm định.
  • Học viên, sinh viên ngành Quản lý giáo dục: Tham khảo khung lý luận về quản lý chất lượng trường học, phương pháp luận nghiên cứu thực trạng và cách thiết kế bảng hỏi, thang đo (thang bậc 5, thang bậc 3), ứng dụng phần mềm SPSS 20.0 (T-test, ANOVA, Pearson) trong nghiên cứu giáo dục.
  • Cán bộ phụ trách công tác kiểm định chất lượng tại các Phòng/Sở GD&ĐT: Cung cấp bức tranh thực tiễn về những khó khăn điển hình ở cơ sở trường học khi thực hiện Thông tư 42/2012/TT-BGDĐT để xây dựng kế hoạch tập huấn và hướng dẫn nghiệp vụ phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ hoàn thành báo cáo tự đánh giá của các trường THPT tại TP.HCM tính đến tháng 3/2013 được văn bản nêu là bao nhiêu?

Theo Báo cáo ngày 05/4/2013 của Sở GD&ĐT TP.HCM được trích dẫn trong khóa luận, tính đến tháng 3/2013, toàn thành phố có 55/185 trường THPT hoàn thành báo cáo TĐG (đạt tỷ lệ 29,7%). Trong đó, khối THPT công lập hoàn thành 50/99 trường (50,5%) và khối THPT ngoài công lập hoàn thành 5/86 trường (5,8%).

2. Mẫu khảo sát định lượng của khóa luận được phân bổ như thế nào?

Mẫu nghiên cứu gồm 120 CBQL và GV tại 3 trường THPT công lập trên địa bàn TP.HCM, phân bổ đều 40 người/trường (33,3% mỗi trường), bao gồm THPT Bình Phú, THPT Giồng Ông Tố và THPT Hùng Vương. Trong tổng số mẫu, có 89,2% người từng tham gia Hội đồng TĐG hoặc nhóm công tác. Ngoài ra, tác giả khảo sát thử nghiệm trên 8 người trước khi phát phiếu chính thức.

3. Việc quản lý tự đánh giá tại trường THPT được phân chia thành những nội dung cụ thể nào?

Khóa luận xác định 5 nội dung quản lý việc TĐG tại trường THPT:

  1. Quản lý việc thực hiện kế hoạch TĐG.
  2. Quản lý hoạt động Hội đồng TĐG và các nhóm công tác.
  3. Quản lý minh chứng (thu thập, xử lý, mã hóa, sử dụng và lưu trữ).
  4. Quản lý việc viết báo cáo TĐG (viết phiếu tiêu chí, thẩm định và tổng hợp báo cáo).
  5. Quản lý các hoạt động sau khi hoàn thành TĐG (công bố, tiếp nhận phản hồi, gửi hồ sơ kiểm định và triển khai kế hoạch cải tiến).

4. Những khó khăn chính trong quản lý minh chứng tại các trường THPT được chỉ ra là gì?

Khó khăn bao gồm: nguồn minh chứng nghèo nàn, chủ yếu là các văn bản quy định của cấp trên, rất ít minh chứng là số liệu khảo sát, phỏng vấn thực tế từ học sinh và giáo viên; CBQL và GV thiếu kỹ năng, kinh nghiệm trong việc thiết kế bảng hỏi, chọn mẫu, sử dụng các kỹ thuật quan sát/phỏng vấn/xử lý số liệu và lúng túng khi phân tích lựa chọn minh chứng cốt lõi.

5. Khóa luận sử dụng các phương pháp thống kê nào để xử lý dữ liệu?

Tác giả sử dụng phần mềm SPSS 20.0 để tính toán tỷ lệ phần trăm (%), điểm trung bình (Mean) theo thang 5 bậc và 3 bậc, kiểm định Independent Samples T-test để so sánh đánh giá giữa CBQL và GV, kiểm định ANOVA một yếu tố để so sánh sự khác biệt giữa 3 trường khảo sát và tính hệ số tương quan Pearson giữa mức độ biết về TĐG với mức độ đánh giá tầm quan trọng của TĐG.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Huỳnh Thị Thanh Tú đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tự đánh giá tại trường THPT theo các chuẩn mực của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thông qua nghiên cứu thực nghiệm trên 120 cán bộ quản lý và giáo viên tại 3 trường THPT công lập ở TP.HCM, đề tài đã phản ánh bức tranh thực trạng với những kết quả bước đầu cùng các rào cản về kỹ năng thu thập minh chứng và lập báo cáo. Hệ thống 8 giải pháp được đề xuất mang tính khả thi, cung cấp cơ sở tham khảo có giá trị cho việc nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng và kiểm định giáo dục phổ thông.