Chương 1: Cơ sở lý luận, thực tiễn về nguồn vốn ODA vai trò của nguồn vốn ODA trong lĩnh vực GD&ĐT ở Việt Nam. Chương 2: Thực trạng việc quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA trong lĩnh vực GD&ĐT tại Việt Nam. Chương 3: Giải pháp tăng cường quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA trong lĩnh vực GD&ĐT tại Việt Nam.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGUỒN VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC (ODA) 1. Khái quát chung về nguồn vốn ODA 1.
Khái niệm, đặc điểm của nguồn vốn ODA a. Khái niệm nguồn vốn ODA ODA là tên viết tắt của ba chữ tiếng Anh: Official Development Assistance, có nghĩa là: Hỗ trợ phát triển chính thức hay còn gọi là Viện trợ phát triển chính thức. Hỗ trợ phát triển chính thức (Official Development Assistance - ODA) theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB) là “Khoản tài trợ hoặc giải ngân vốn vay ưu đãi (sau khi đã trừ phần trả nợ) được cung cấp bởi các cơ quan chính thức của các nước thuộc Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD), một số quốc gia và tổ chức đa phương khác như Ngân hàng Thế giới vì mục đích phát triển. Viện trợ quân sự không được tính vào khái niệm này”1.
Trong khái niệm trên, ODA bao gồm các khoản viện trợ không hoàn lại, khoản vốn vay ưu đãi do cơ quan chính thức của Chính phủ các nước và các Tổ chức quốc tế cung cấp cho các nước nghèo và nước đang phát triển phục vụ cho công cuộc phát triển kinh tế, xã hội của các nước này. Từ “chính thức” được sử dụng trong khái niệm này để phân biệt với các khoản tài trợ cho các nước nghèo và đang phát triển của các tổ chức tư nhân như các công ty, doanh nghiệp. Cụm từ “vì mục tiêu phát triển” để phân biệt ODA với các khoản tài trợ có tính chất nhất thời để giúp khắc phục các thảm họa thiên tai, 1 Nguồn: Atlas nhỏ về Phát triển toàn cầu của WB 7 (LUAN.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 dịch bệnh, môi trường hoặc các khoản viện trợ nhân đạo, viện trợ quân sự. Các khoản viện trợ này không được tính là ODA.
Ở Việt Nam, quy chế quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA ban hành kèm theo Nghị định 131/2006/NĐ-CP ngày 9/11/2006 ghi rõ: “Hỗ trợ phát triển chính thức (sau đây gọi tắt là ODA) trong quy chế này được hiểu là hoạt động hợp tác và phát triển giữa Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nhà tài trợ là: (i) Chính phủ nước ngoài, (ii) các tổ chức liên chính phủ hoặc liên quốc gia, (iii) và các tổ chức tài trợ song phương”[1]. “Các hình thức cung cấp ODA bao gồm (a) ODA không hoàn lại, (b) ODA vay ưu đãi có yếu tố không hoàn lại (còn gọi là thành tố hỗ trợ) đạt ít nhất 25%”[1]. Hiện nay, Nghị định số 38/2013/NĐ-CP ngày 23/4/2013 về quản lý và sử dụng nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và nguồn vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ đã thay thế Nghị định 131/2006/NĐ-CP ngày 9/11/2006. Các nhà tài trợ vốn ODA và vốn vay ưu đãi bao gồm: * Các nhà tài trợ song phương: Chính phủ các nước Ai-len, Anh, Ấn-độ, Áo, Ba Lan, Bỉ, Ca-na-đa, Cô-oét, Đan Mạch, Đức, Hà Lan, Hàn Quốc, Hung-ga-ri, I-ta-li-a, Lúc-xăm- bua, Ma-lai-xi-a, Mỹ, Na-uy, Nhật Bản, Niu-di-lân, Ôx-trây-li-a, Phần Lan, Pháp, Séc, Tây Ban Nha, Thái Lan, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Trung Quốc, Xinh- ga-po, Ấn Độ.
* Các nhà tài trợ đa phương: a) Các định chế và các quỹ tài chính quốc tế: Nhóm Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Quỹ Phát triển quốc tế của các nước xuất khẩu 8 (LUAN.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 dầu mỏ OPEC (OFID), Quỹ Cô-oét, Quỹ Đầu tư Ả rập, Quỹ Phát triển Bắc Âu (NDF), Ngân hàng Đầu tư Bắc Âu (NIB). b) Các tổ chức quốc tế và liên Chính phủ: Liên minh châu Âu (EU), Cao uỷ Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), Chương trình chung của Liên hợp quốc về Phòng chống HIV/AIDS (UNAIDS), Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), Chương trình Môi trường của Liên hợp quốc (UNEP), Chương trình Định cư con người của Liên hợp quốc (UN-HABITAT), Chương trình Tình nguyện của Liên hợp quốc (UNV), Cơ quan của Liên hợp quốc về bình đẳng giới và nâng cao quyền năng cho phụ nữ (UN Women), Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD), Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO), Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực của Liên hợp quốc (FAO), Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Di cư quốc tế (IOM), Tổ chức Phát triển công nghiệp của Liên hợp quốc (UNIDO), Quỹ Nhi đồng của Liên hợp quốc (UNICEF), Quỹ Dân số của Liên hợp quốc (UNFPA), Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD), Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF), Quỹ Đầu tư phát triển của Liên hợp quốc (UNCDF), Quỹ Toàn cầu phòng chống AIDS, lao và sốt rét, Trung tâm Thương mại quốc tế (ITC), Cơ quan Phòng chống ma túy và tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC). * Các nhà tài trợ khác cung cấp ODA cho Nhà nước và Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Với tên gọi nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức, ODA về nguyên tắc chỉ tập trung cho việc khôi phục và thúc đẩy sự phát triển hạ tầng KT - XH của một quốc gia như xây dựng đường sá, giao thông công cộng, các công trình thuỷ lợi, bệnh viện, trường học, cấp thoát nước và vệ sinh môi trường, nông nghiệp và phát triển nông thôn, bảo vệ môi trường,.
Những dự án được 9 (LUAN.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 đầu tư vốn ODA thường là các dự án không hoặc ít có khả năng sinh lời cao, ít có khả năng thu hút được nguồn đầu tư tư nhân. Vì vậy, nguồn lực này rất có ý nghĩa để hỗ trợ thực hiện các chương trình, dự án phục vụ các lợi ích công cộng. Đặc điểm nguồn vốn ODA ODA là một nguồn vốn ƣu đãi ODA là nguồn vốn mang tính chất ưu đãi hơn cả vì bao giờ cũng có phần cho không (yếu tố không hoàn lại chiếm tối thiểu 25% tổng số vốn). Còn phần cho vay, chủ yếu là cho vay ưu đãi với lãi suất thấp hơn các khoản tín dụng thông thường rất nhiều, thậm chí không có lãi suất.
Lãi suất dao động từ 0,5% đến 5%/năm (trong khi lãi suất vay trên thị trường tài chính quốc tế là trên 7%/năm và hàng năm phải thoả thuận lại lãi suất giữa hai bên). Ví dụ lãi suất của Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) là 1%/năm; của WB là 0,75%/năm; Nhật Bản thì tuỳ theo từng dự án cụ thể trong năm tài khoá (năm 1997-2000) lãi suất là 1,2%/năm; năm 2013 lãi suất là 1,4%/năm. Vốn ODA có thời gian cho vay (hoàn trả vốn) dài thường từ 20-50 năm, có thời gian sử dụng vốn dài, thời gian ân hạn từ 5-10 năm. Tính ưu đãi của ODA còn được thể hiện ở chỗ nó chỉ dành riêng cho các nước đang và chậm phát triển, vì mục tiêu phát triển.
Do đó, khối lượng vốn vay khá lớn từ hàng chục đến hàng trăm triệu USD. ODA thƣờng đi kèm theo các điều kiện ràng buộc Nguồn vốn ODA luôn chứa đựng cả tính ưu đãi cho nước tiếp nhận và lợi ích của nước viện trợ. Các nước viện trợ nói chung đều không quên làm lợi cho mình. Họ muốn vừa đạt được ảnh hưởng về chính trị, vừa đem lại lợi nhuận cho hàng hoá và dịch vụ của nước họ bằng cách mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm và thị trường đầu tư.
Do vậy, ODA luôn bị ràng buộc trực tiếp hoặc gián tiếp. ODA có ràng buộc là khoản ODA có kèm theo những 10 (LUAN.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 điều khoản ràng buộc liên quan đến cung cấp, mua sắm hàng hóa và dịch vụ từ một số nhà cung cấp hoặc quốc gia nhất định theo quy định của nhà tài trợ. Nước nhận viện trợ phải đáp ứng các yêu cầu của bên cấp viện trợ như điều chỉnh cơ cấu, chính sách đối ngoại, cải cách thể chế… cho phù hợp với mục đích của bên tài trợ. Điển hình là WB và IMF chỉ cấp viện trợ cho các nước đang phát triển khi các nước này cam kết thực hiện điều chỉnh cơ cấu kinh tế theo tiêu chuẩn và tiến trình mà các tổ chức này đưa ra.
Nước nhận viện trợ còn phải chịu rủi ro của đồng tiền viện trợ. Nếu đồng tiền viện trợ tăng giá so với đồng tiền của nước nhận viện trợ thì nước nhận viện trợ sẽ phải trả thêm một khoản nợ bổ sung do chênh lệch tỷ giá tại thời điểm vay và thời điểm trả nợ. Thông thường nước tiếp nhận không có quyền chọn đồng tiền để vay ODA. Chẳng hạn Chính phủ Nhật Bản quy định chỉ cho vay bằng đồng Yên Nhật.
Trong những năm 1990 tỷ giá hối đoái giữa USD và Yên khoảng 1 USD = 100 Yên, nước vay bằng Yên phải trả gấp 3 lần do sự lên giá của đồng Yên. ODA mở đƣờng cho lực lƣợng đầu tƣ tƣ nhân nƣớc ngoài Xác định viện trợ đúng lúc rất quan trọng để giúp các nước cải cách chính sách và thể chế của mình. Cải cách thể chế và chính sách kinh tế ở những nước đang phát triển là chìa khoá để tạo bước nhảy vọt cả về lượng và chất. Khi các nước cải cách chính sách của mình, viện trợ đúng lúc có thể giúp tăng cường lợi ích của cải cách và duy trì sự ủng hộ của công chức.
Viện trợ nước ngoài có thể đóng góp những nỗ lực cần thiết cho việc cải cách chính sách và thể chế như hỗ trợ việc thử nghiệm, thực hiện thí điểm, đào tạo và phổ biến các bài học kinh nghiệm. Các nhà tài trợ và các tổ chức tài trợ đã tiến hành nhiều dự án khác nhau ở nhiều nước khác nhau với thể chế và cấu trúc khác nhau và họ đã đưa ra những dẫn chứng và bài học so sánh mà những nước đơn lẻ không thể có được. Việc phân tích chính sách và chia sẻ kinh 11 (LUAN.001 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.001 nghiệm của chuyên gia là những công việc hữu ích để hoạch định ra các chính sách kinh tế mới thích hợp hơn. Qua hoạt động viện trợ, các nước tài trợ có điều kiện mở rộng thị trường của mình để tiêu thụ sản phẩm và đầu tư.