Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu thuế thu nhập cá nhân là công cụ then chốt giúp Nhà nước huy động nguồn lực công và điều tiết công bằng xã hội. Tại quận Long Biên, thành phố Hà Nội, tốc độ đô thị hóa nhanh đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của khối kinh tế tư nhân với hơn 10.152 doanh nghiệp ngoài quốc doanh và trên 205.112 lao động tính đến cuối năm 2023. Tuy nhiên, sự đa dạng về ngành nghề kinh doanh, biến động thu nhập và thói quen giao dịch tiền mặt của người lao động đã tạo ra nhiều khó khăn cho công tác hành thu. Tỷ trọng thuế thu nhập cá nhân trong tổng thu ngân sách của Chi cục Thuế quận Long Biên có sự biến động lớn, tăng từ 9,95% năm 2021 lên mức 26,24% vào năm 2023.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề thất thu thuế, tình trạng kê khai thiếu trung thực và nợ đọng thuế thu nhập cá nhân tại khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng quản lý giai đoạn 2021-2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực hành thu giai đoạn 2025-2030. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các doanh nghiệp ngoài quốc doanh do Chi cục Thuế quận Long Biên quản lý, kết hợp dữ liệu thống kê 3 năm và khảo sát thực chứng trong năm 2024. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp góp phần nâng tỷ lệ tờ khai nộp đúng hạn đạt 96,95% và duy trì tỷ lệ nợ thuế dưới ngưỡng 5% tổng thu ngân sách nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế học công cộng về thuế trực thu của Adam Smith và Richard Musgrave, nhấn mạnh 4 nguyên tắc trụ cột: công bằng, xác định, thuận tiện và tiết kiệm chi phí hành thu. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết tuân thủ thuế của Allingham và Sandmo, giải thích hành vi khai báo thu nhập của người nộp thuế dựa trên xác suất thanh tra và mức độ xử phạt vi phạm.

Mô hình nghiên cứu phân tích toàn diện 7 nội dung quản lý thu thuế cốt lõi: tổ chức bộ máy, tuyên truyền hỗ trợ, quản lý đăng ký kê khai, quản lý thu nộp, hoàn thuế, quản lý nợ cưỡng chế và kiểm tra giám sát. Các khái niệm trọng tâm bao gồm thuế thu nhập cá nhân, cá nhân cư trú, khấu trừ tại nguồn, mức giảm trừ gia cảnh (11 triệu đồng/tháng cho bản thân và 4,4 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc theo Nghị quyết 954/2020/UBTVQH14) và biểu thuế lũy tiến từng phần 7 bậc với thuế suất từ 5% đến 35%.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thu ngân sách, thống kê tờ khai và kết quả thanh tra của Chi cục Thuế quận Long Biên giai đoạn 2021-2023. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa trong năm 2024 với cỡ mẫu 120 đối tượng.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao, bao gồm: 20 cán bộ quản lý thuế, 50 nhân viên phụ trách nhân sự kế toán tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và 50 người lao động trực tiếp phát sinh thuế thu nhập cá nhân. Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và tính điểm trung bình theo thang đo Likert 5 mức độ trên phần mềm chuyên dụng. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đối chiếu khách quan giữa số liệu hành chính thực tế và góc nhìn đánh giá của các chủ thể tham gia, từ đó chỉ ra những điểm nghẽn trong quy trình thực thi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả thu ngân sách từ thuế thu nhập cá nhân có sự phục hồi và tăng trưởng vượt bậc sau dịch bệnh. Tỷ lệ hoàn thành dự toán thu của Chi cục Thuế quận Long Biên tăng từ 76,84% năm 2021 lên 113,87% năm 2022 và đạt đỉnh 130,82% năm 2023. Riêng nguồn thu từ tiền lương, tiền công trong doanh nghiệp ngoài quốc doanh năm 2023 đạt 132,48% dự toán được giao.

Thứ hai, công tác quản lý đăng ký và nộp tờ khai có bước chuyển biến tích cực nhờ chuyển đổi số. Tổng số mã số thuế được cấp trong 3 năm là 4.419 mã, trong đó mã cấp cho thu nhập từ chuyển nhượng vốn năm 2023 tăng 622,73% so với năm 2022. Tỷ lệ tờ khai nộp đúng hạn tăng từ 81,36% (716 tờ khai năm 2021) lên 96,95% (921 tờ khai năm 2023), giúp kéo giảm tỷ lệ tờ khai nộp chậm từ 31,30% xuống còn 5,69%.

Thứ ba, quy trình hoàn thuế và xử lý nợ đọng đạt hiệu quả rõ nét. Tổng số tiền nợ thuế thu nhập cá nhân giảm từ 226,12 triệu đồng năm 2021 xuống 171,85 triệu đồng năm 2023, tương ứng mức giảm 24,0%. Hồ sơ hoàn thuế đạt tỷ lệ xử lý đúng hạn 100% qua tài khoản ngân hàng với tổng kinh phí hoàn trả năm 2022 là 174,46 triệu đồng và năm 2023 là 141,30 triệu đồng.

Thứ tư, kết quả khảo sát thực tế cho thấy điểm trung bình đánh giá chung của người nộp thuế đạt mức khá: công tác tuyên truyền đạt 3,5/5 điểm, hoàn thuế đạt 3,4/5 điểm, trong khi đăng ký kê khai đạt 3,2/5 điểm và quản lý nộp thuế đạt 3,1/5 điểm.

Thảo luận kết quả

Sự cải thiện vượt bậc trong công tác thu nộp bắt nguồn từ việc hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin. Chi cục đã gửi 3.027 thư điện tử và 296 văn bản nhắc nhở trước thời hạn 20 ngày, đưa tỷ lệ khai thuế qua mạng lên 99,8% và nộp thuế điện tử vượt 95%. Bên cạnh đó, chất lượng đội ngũ 132 cán bộ công chức ngày càng nâng cao với 37,88% có trình độ sau đại học vào năm 2023.

So sánh với các nghiên cứu cùng lĩnh vực tại các đô thị lớn, công tác quản lý tại quận Long Biên vẫn đối mặt với khó khăn khi số lao động phát sinh thuế chỉ chiếm khoảng 8% đến 11% tổng số 205.112 người lao động. Tình trạng biến động nhân sự, trả lương qua nhiều tài khoản và giao dịch tiền mặt chưa kiểm soát triệt để là nguyên nhân khiến số lượng tờ khai không phát sinh thuế còn chiếm tới 63,54% tổng số tờ khai nộp năm 2023. Trong các báo cáo quản lý, dữ liệu này được thể hiện trực quan qua bảng cơ cấu thu nhập và sơ đồ tổ chức 11 đội thuế chức năng, làm nổi bật nhu cầu cấp thiết phải liên thông dữ liệu tài chính số.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy và chuẩn hóa quy trình phân tích rủi ro. Chi cục Thuế quận Long Biên cần tổ chức đào tạo chuyên sâu định kỳ cho 100% cán bộ thuế về nghiệp vụ đối chiếu dữ liệu điện tử, hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ quyết toán và hoàn thuế từ 6 ngày xuống còn dưới 3 ngày làm việc trong giai đoạn 2025-2027.

Thứ hai, đa dạng hóa phương thức tuyên truyền chính sách trên nền tảng số. Đơn vị cần phối hợp với các tổ chức công đoàn mở rộng các kênh hỗ trợ qua Zalo Official Account, video hướng dẫn ngắn và hệ thống thuế điện tử eTax Mobile. Mục tiêu đặt ra là phấn đấu đạt 100% doanh nghiệp và trên 90% người lao động trên địa bàn cài đặt, sử dụng ứng dụng tra cứu nghĩa vụ thuế cá nhân trước quý IV/2025.

Thứ ba, siết chặt quản lý kê khai và ngăn chặn thất thu từ các nguồn thu nhập phụ trợ. Cơ quan thuế cần phối hợp cùng các ngân hàng thương mại và cơ quan viễn thông để xác minh các nguồn thu ngoài lương, kinh doanh trực tuyến, đảm bảo kiểm soát 100% người nộp thuế có thu nhập từ 2 nơi trở lên, kéo giảm tỷ lệ nộp chậm hồ sơ khai thuế xuống dưới 3% trong giai đoạn 2025-2026.

Thứ tư, tăng cường thanh tra, kiểm tra chuyên đề và kiên quyết cưỡng chế thu hồi nợ đọng. Chi cục cần thiết lập danh sách giám sát trọng điểm đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh có mức chi trả lương bất thường, đồng thời tự động hóa thông báo nợ thuế để duy trì tỷ lệ nợ đọng thuế thu nhập cá nhân dưới mức 2% tổng thu ngân sách hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ quản lý thuế và công chức ngành thuế. Luận văn cung cấp mô hình tổ chức bộ máy, quy trình kiểm soát hồ sơ khai thuế điện tử và cẩm nang xử lý nợ đọng thuế, phục vụ trực tiếp cho việc nâng cao hiệu suất hành thu tại các chi cục thuế cấp quận, huyện.

Nhóm 2: Lãnh đạo doanh nghiệp và kế toán trưởng khối ngoài quốc doanh. Tài liệu giúp doanh nghiệp nắm vững quy định khấu trừ thuế 10% đối với lao động thời vụ, quy trình ủy quyền quyết toán thay và tránh các rủi ro pháp lý về chậm nộp tờ khai có thể bị xử phạt hành chính.

Nhóm 3: Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng. Luận văn là nguồn tham khảo học thuật giá trị về khung lý thuyết thuế trực thu, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát 120 mẫu và kỹ thuật phân tích số liệu thứ cấp chuỗi thời gian.

Nhóm 4: Cơ quan hoạch định chính sách thuộc Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế. Đề tài cung cấp cứ liệu thực tiễn để đánh giá tác động của mức giảm trừ gia cảnh 11 triệu đồng, đề xuất lộ trình điều chỉnh biểu thuế lũy tiến và hoàn thiện cơ chế kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với mã số thuế cá nhân.

Câu hỏi thường gặp

Người lao động tại doanh nghiệp ngoài quốc doanh được áp dụng mức giảm trừ gia cảnh như thế nào?

Theo Nghị quyết 954/2020/UBTVQH14, mức giảm trừ gia cảnh cho bản thân người nộp thuế là 11 triệu đồng/tháng (132 triệu đồng/năm) và mức giảm trừ cho mỗi người phụ thuộc hợp pháp là 4,4 triệu đồng/tháng (52,8 triệu đồng/năm). Thu nhập sau khi trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc và các khoản giảm trừ này mới là căn cứ tính thuế theo biểu lũy tiến từ 5% đến 35%.

Lao động thời vụ ký hợp đồng dưới 3 tháng bị khấu trừ thuế thu nhập cá nhân ra sao?

Căn cứ Thông tư 111/2013/TT-BTC, cá nhân cư trú ký hợp đồng lao động dưới 3 tháng hoặc không ký hợp đồng có tổng mức trả thu nhập từ 2 triệu đồng/lần trở lên phải chịu khấu trừ thuế tại nguồn 10%. Trường hợp người lao động chỉ có nguồn thu nhập duy nhất ước tính chưa đến mức chịu thuế thì được làm cam kết để doanh nghiệp tạm thời chưa khấu trừ thuế.

Những nguyên nhân chính nào giúp Chi cục Thuế Long Biên nâng tỷ lệ tờ khai nộp đúng hạn lên 96,95%?

Kết quả này đạt được nhờ Chi cục chủ động triển khai hệ thống nhắc nộp đa kênh với hơn 3.027 thư điện tử và 296 thông báo văn bản trước hạn 20 ngày. Bên cạnh đó, việc áp dụng chữ ký số và nâng tỷ lệ nộp tờ khai qua mạng lên 99,8% đã cắt giảm tối đa thời gian di chuyển, giúp doanh nghiệp nộp tờ khai nhanh chóng, chính xác.

Quy trình và thời gian giải quyết hoàn thuế thu nhập cá nhân hiện nay được thực hiện thế nào?

Quy trình giải quyết hoàn thuế hiện hành được hoàn tất trong vòng 6 ngày làm việc kể từ ngày cơ quan thuế nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Hồ sơ gồm tờ khai quyết toán mẫu 02/QTT-TNCN và chứng từ khấu trừ thuế. Tại Chi cục Thuế Long Biên, 100% số tiền hoàn thuế được Kho bạc Nhà nước trích chuyển thẳng vào tài khoản cá nhân, loại bỏ hoàn toàn giao dịch tiền mặt.

Luận văn đề xuất giải pháp gì để kiểm soát thu nhập của cá nhân kinh doanh trên môi trường mạng?

Luận văn kiến nghị xây dựng quy chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan thuế, ngân hàng thương mại và các nhà mạng viễn thông. Giải pháp trọng tâm là sử dụng mã số định danh cá nhân làm mã số thuế thống nhất, kết hợp truy vết dòng tiền giao dịch trực tuyến nhằm thu thuế công bằng đối với mọi nguồn thu nhập phát sinh từ không gian mạng.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý thuế trực thu và sự tuân thủ thuế của người lao động trong khu vực kinh tế ngoài quốc doanh.
  • Đánh giá sâu sắc thực trạng quản lý giai đoạn 2021-2023 tại quận Long Biên với kết quả thu năm 2023 vượt 130,82% dự toán, chứng minh khả năng khai thác nguồn thu bền vững.
  • Khẳng định hiệu quả của công cuộc chuyển đổi số với 99,8% hồ sơ nộp qua mạng và tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn đạt mức kỷ lục 96,95%.
  • Nhận diện chính xác các rào cản về cơ cấu thu nhập, tỷ lệ nợ thuế và chất lượng hỗ trợ đăng ký mã số thuế thông qua khảo sát thực chứng 120 phiếu.
  • Đề xuất 7 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi nhằm hiện đại hóa tổ chức hành thu, kiểm soát dòng tiền số và ngăn chặn hiệu quả hành vi trốn thuế.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các cơ quan thuế đô thị trong tiến trình chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính. Trong giai đoạn 2025-2030, việc tích hợp dữ liệu dân cư quốc gia với hệ thống quản lý thuế sẽ là bước đột phá quyết định. Hãy tham khảo và vận dụng các giải pháp từ luận văn để nâng cao hiệu lực quản lý tài chính công và thúc đẩy tính tuân thủ thuế trong toàn xã hội.