Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu BHXH bắt buộc. Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chương 3: Thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn thành phố Bắc Kạn. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn thành phố Bắc Kạn.
4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BHXH BẮT BUỘC 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu BHXH bắt buộc 1. Lý luận về BHXH 1. Khái niệm Hiện nay, có nhiều cách hiểu khác nhau về BHXH.
Trong phần này, tác giả phân tích quan điểm về BHXH của các tổ chức trong và ngoài nƣớc, từ đó đề xuất phạm vi khái niệm về BHXH luận văn sử dụng. Theo Bách khoa toàn thƣ mở [1]: “BHXH là sự đảm bảo thay thế đƣợc bù đắp một phần thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nƣớc theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn đời sống cho ngƣời lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội. BHXH là trụ cột chính trong hệ thống an sinh xã hội ở mỗi nƣớc”. Theo Tổ chức lao động quốc tế ILO: "BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội" (Dương Xuân Triệu, 2000).
Ở Việt Nam, khái niệm về BHXH đƣợc khái quát một cách cao nhất, đầy đủ nhất khi có Luật BHXH, đó là: "BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH" (Luật BHXH năm 2014). Có thể thấy, quan điểm của Luật BHXH 2014 có sự thống nhất cao với các văn bản trên, đồng thời quy định rất cụ thể về BHXH. Do vậy, luận văn sử dụng khái niệm BHXH theo Luật BHXH 2014. Phân loại BHXH Hệ thống BHXH đƣợc phân chia thành 2 loại là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.
- BHXH bắt buộc: Theo quy định tại Khoản 2, Điều 3, Luật BHXH năm: “BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nƣớc tổ chức mà NLĐ và NSDLĐ phải tham gia”. Từ 1/1/2018, Loại hình BHXH bắt buộc đƣợc áp dụng đối với doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có SDLĐ làm việc theo HĐLĐ có thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên và HĐLĐ không xác định thời hạn (Luật BHXH 2016). Với những doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức này, NSDLĐ, NLĐ phải đóng BHXH theo quy định tại Điều 186 của Bộ luật lao động năm 2012 và NLĐ đƣợc hƣởng các chế độ trợ cấp BHXH ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, hƣu trí và tử tuất. - BHXH tự nguyện: Theo quy định tại Khoản 3, Điều 3, Luật BHXH năm: “BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nƣớc tổ chức mà ngƣời tham gia đƣợc lựa chọn mức đóng, phƣơng thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nƣớc có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để ngƣời tham gia hƣởng chế độ hƣu trí và tử tuất”.
Bản chất của BHXH BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng, phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hóa hoạt động theo cơ chế thị trƣờng, mối quan hệ thuê mƣớn lao động phát triển tới một mức độ nào đó. Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện. Về phương diện xã hội: BHXH là sự chia sẻ rủi ro, bảo đảm an toàn xã hội, mang tính nhân đạo, nhân văn sâu sắc. Tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn trong các chế độ BHXH quy định bản chất của BHXH, đó là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các chính sách BHXH, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thƣơng tật, tuổi già và chết; đồng thời đảm bảo các chăm sóc và trợ cấp cho các gia đình đông con.
Khi gặp phải các rủi ro trên NLĐ cần có một khoản kinh phí 6 để đảm bảo cuộc sống cho chính bản thân và gia đình họ. BHXH là sự san sẻ rủi ro, chia nhỏ rủi ro cho nhiều cá nhân trong cộng đồng cùng gánh chịu, hay nói cách khác "lấy số đông bù số ít", tức là dùng số tiền đóng góp của số đông ngƣời tham gia BHXH để bù đắp, chia sẻ cho một số ít ngƣời khi gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất. Về phương diện kinh tế: BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời tham gia bảo hiểm thông qua quá trình hình thành một quỹ tiền tệ chuyên dung để đáp ứng nhu cầu chi trả bảo hiểm cho NLĐ và gia đình họ khi gặp rủi ro về thu nhập trong lao động sản xuất hoặc mất nguồn nuôi dƣỡng… Về phương diện chính trị pháp lý: Khi đƣợc Nhà nƣớc điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH đã trở thành quyền cơ bản của NLĐ và NSDLĐ. Vì vậy, BHXH là một chính sách xã hội quan trọng, là bộ phận cơ bản để đảm bảo ASXH của các quốc gia.
Vai trò của BHXH Trong phần này, tác giả sẽ thực hiện phân tích vai trò của BHXH nói chung và BHXH bắt buộc, bộ phận quan trọng của BHXH. * Vai trò của BHXH: Chính sách BHXH là một bộ phận quan trọng trong chính sách kinh tế và xã hội của Nhà nƣớc, là những chủ trƣơng, quan điểm, nguyên tắc BHXH để giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến một tầng lớp đông đảo NLĐ, các vấn đề kích thích phát triển kinh tế của từng thời kỳ và hoạt động BHXH không vì mục đích lợi nhuận. Do đó BHXH có vai trò trong đời sống kinh tế - xã hội của NLĐ nhƣ sau: Một là, BHXH góp phần đảm bảo ổn định đời sống của NLĐ khi gặp những biến cố của xã hội do mất sức lao động, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, ốm đau. Trong quá trình phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa, NLĐ làm công ăn lƣơng là chủ yếu không có nguồn thu nhập khác, cho nên NLĐ đóng góp một phần thu nhập của mình vào quỹ BHXH, nhằm hỗ trợ NLĐ khi mất sức lao động, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, ốm đau.khi không làm việc để duy trì và ổn định cuộc sống của NLĐ và gia đình.
Hai là, BHXH làm cho mối quan hệ giữa NLĐ, ngƣời SDLĐ và Nhà nƣớc ngày càng gắn bó. Thông qua hoạt động BHXH, NLĐ có trách nhiệm hơn trong lao động, họ tích cực lao động, tạo ra năng suất cao hơn, sáng tạo trong quá trình lao 7 động. Ngƣời SDLĐ tạo ra niềm tin đối với NLĐ, khuyến khích NLĐ yên tâm, nhiệt tình trong công việc bằng cách là ngƣời SDLĐ đóng đúng, đầy đủ BHXH cho NLĐ. Đối với Nhà nƣớc, thông qua việc tổ chức hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho mọi NLĐ, mọi tổ chức, đơn vị một sân chơi bình đẳng, công bằng trong hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống xã hội, góp phần ổn định, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an sinh cho mọi ngƣời.
Ba là, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội: BHXH theo nguyên tắc đóng góp và thụ hƣởng, “đóng - hƣởng”, có nghĩa là ngƣời tham gia đóng góp vào quỹ BHXH thì ngƣời đó mới đƣợc hƣởng quyền lợi về BHXH. Thông qua hoạt động của mình, BHXH tham gia vào việc phân phối lại thu nhập giữa những ngƣời có thu nhập cao và những ngƣời có thu nhập thấp, giữa những ngƣời may mắn và những ngƣời không may mắn, giữa những NLĐ thế hệ trƣớc và những NLĐ thế hệ sau, giữa những ngành nghề sản xuất với nhau và là sự chuyển dịch thu nhập giữa những ngƣời khỏe mạnh có việc làm ổn định cho những ngƣời ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động. Mặt khác mức hƣởng BHXH phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng và đối tƣợng tham gia không chỉ trong khu vực nhà nƣớc mà còn ở mọi thành phần kinh tế. Bốn là, BHXH góp phần thực hiện mục tiêu tăng trƣởng và phát triển kinh tế, góp phần đảm bảo ổn định chính trị - xã hội.
Quỹ BHXH đƣợc hình thành từ sự đóng góp của NSDLĐ, NLĐ và sự hỗ trợ của Nhà nƣớc. Quỹ BHXH đƣợc tập trung từ nguồn tài chính nhàn rỗi tƣơng đối lớn của NSDLĐ và NLĐ theo nguyên tắc tồn tích đƣợc Nhà nƣớc quản lý một phần sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ và gia đình của họ. Nguồn vốn này trở nên rất quan trọng đối với những nƣớc đang phát triển và là nguồn vốn quan trọng cho sự tăng trƣởng và phát triển nền kinh tế đƣợc Đảng và Nhà nƣớc khẳng định phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nội lực là chính thì nguồn đầu tƣ từ quỹ BHXH nhàn rỗi là một kênh vô cùng quan trọng. * Vai trò của BHXH bắt buộc: Trƣớc hết, BHXHBB phát huy đầy đủ các vai trò của BHXH.
Nhƣ đã phân tích, BHXH bao gồm hai bộ phận là BHXHBB và BHXH tự nguyện. Tuy nhiên, tại các nƣớc đang phát triển nhƣ Việt Nam, do nhiều nguyên nhân khác nhau nên số đối tƣợng cũng nhƣ mức đóng tham gia BHXH tự nguyện còn rất hạn chế. Tức là, 8 số đối tƣợng tham gia BHXHBB lớn hơn rất nhiều so với BHXH tự nguyện. Do vậy, quỹ BHXHBB cũng chiếm tỷ trọng chủ yếu trong cơ cấu quỹ BHXH.
Nói cách khác, BHXHBB có vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của toàn ngành BHXH. Mặt khác, thông qua những lợi ích mà BHXHBB mang lại cho xã hội, cho đơn vị SDLĐ và đặc biệt là NLĐ khi họ không may gặp phải các biến cố, rủi ro trong cuộc sống, sẽ tạo động cơ, “cú hích” cho các đơn vị, cá nhân tham gia BHXH bắt buộc.
