Tổng quan nghiên cứu

Bảo hiểm xã hội giữ vai trò trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội quốc gia theo tinh thần Nghị quyết số 21-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tuy nhiên, tính đến giai đoạn nghiên cứu, diện bao phủ bảo hiểm xã hội mới đạt khoảng trên 30% lực lượng lao động cả nước, phần lớn lao động chưa tham gia tập trung ở khu vực ngoài nhà nước và các hộ kinh doanh cá thể. Tại huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội – địa bàn có diện tích tự nhiên 6.292,7 ha với quy mô dân số trên 275.000 người phân bổ tại 15 xã và 1 thị trấn – công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc đối mặt với nhiều thách thức lớn từ tình trạng nợ đọng kéo dài, trốn đóng và gian lận quỹ lương của các đơn vị sử dụng lao động.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết những bất cập trong quy trình khai thác đối tượng, kiểm soát căn cứ tiền lương đóng và xử lý thu hồi nợ đọng tại địa phương. Mục tiêu cụ thể của công trình hướng đến việc hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý tài chính an sinh, đánh giá thực trạng thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì trong giai đoạn 2017 - 2019, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao nhằm định hướng hoàn thiện công tác quản lý đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các chỉ số đánh giá định lượng về tỷ lệ hoàn thành kế hoạch thu, mức độ giảm tỷ lệ nợ đọng dưới ngưỡng an toàn và mở rộng diện tham gia của người lao động, góp phần ổn định an sinh xã hội và thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết an sinh xã hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và nguyên lý quản lý tài chính công hiện đại làm nền tảng phân tích. Bản chất của bảo hiểm xã hội bắt buộc là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi gặp rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp hoặc hưu trí dựa trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro và phân phối lại thu nhập giữa các thế hệ lao động.

Khung phân tích tập trung vào các khái niệm nền tảng bao gồm: bảo hiểm xã hội bắt buộc, quản lý thu bảo hiểm xã hội, mức trích nộp theo tỷ lệ luật định và quỹ bảo hiểm xã hội tập trung. Cơ chế tạo lập quỹ vận hành theo tỷ lệ đóng góp bắt buộc tính đến năm 2019 là 32% tổng quỹ tiền lương, trong đó người lao động đóng 10,5% và người sử dụng lao động chịu trách nhiệm đóng 21,5%. Quy trình quản lý thu được xây dựng qua các mắt xích khép kín: lập kế hoạch thu dựa trên dự báo quỹ lương, tổ chức khai thác đối tượng tham gia, theo dõi đối chiếu biến động tiền lương, thực hiện quy trình đôn đốc thu nợ và triển khai thanh tra chuyên ngành.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện thu thập từ các báo cáo tổng kết thực hiện nhiệm vụ thường niên của Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì, hệ thống biểu mẫu thống kê thu, dữ liệu thanh tra kiểm tra và các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, Nghị định số 01/2016/NĐ-CP, Nghị định số 115/2015/NĐ-CP và Quyết định số 595/QĐ-BHXH.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 27 cán bộ, viên chức thuộc cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì và tập hợp toàn bộ hồ sơ dữ liệu của các đơn vị sử dụng lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn 15 xã và 1 thị trấn. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ theo dữ liệu hành chính quản lý, giúp phản ánh bức tranh toàn diện và chính xác 100% về dòng tiền thu, cơ cấu lao động mà không phát sinh sai số chọn mẫu ngẫu nhiên. Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tổ thống kê, phân tích chỉ số so sánh chuỗi thời gian giai đoạn 2017 - 2019 và phương pháp tổng hợp, khái quát hóa thực tiễn để đánh giá hiệu quả đạt được theo từng năm công tác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế tại Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì giai đoạn 2017 - 2019 cho thấy nhiều kết quả cụ thể trong bộ máy và công tác quản lý:

Thứ nhất, về nguồn nhân lực thực thi, cơ quan sở hữu đội ngũ 27 cán bộ, viên chức với trình độ chuyên môn cao. Tỷ lệ nhân sự có trình độ từ đại học trở lên chiếm 92,5% (gồm 8 thạc sĩ và 17 cử nhân chuyên ngành), chỉ có 2 cán bộ trình độ trung cấp. Cơ cấu giới tính gồm 17 nam và 10 nữ, độ tuổi bình quân đạt 39 tuổi, trong đó 22 cán bộ là đảng viên (chiếm 81,5% tổng biên chế), tạo nền tảng vững chắc trong việc áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu.

Thứ hai, kết quả thu bảo hiểm xã hội bắt buộc duy trì đà tăng trưởng qua các năm, tỷ lệ hoàn thành kế hoạch cấp trên giao năm sau luôn cao hơn năm trước. Tuy nhiên, cơ cấu thu có sự phân hóa mạnh giữa các khối: khối hành chính sự nghiệp luôn đạt tỷ lệ thu nộp gần như tuyệt đối, trong khi khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh và hợp tác xã có tỷ lệ đơn vị tham gia và số tiền nợ đọng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số nợ.

Thứ ba, tình trạng nợ đọng bảo hiểm xã hội kéo dài vẫn diễn biến phức tạp. Cơ cấu nợ theo thời gian tại đơn vị cho thấy các khoản nợ chậm đóng từ 1 đến dưới 3 tháng và nợ kéo dài trên 3 tháng có xu hướng tập trung ở các doanh nghiệp xây dựng, dịch vụ vừa và nhỏ.

Thứ tư, công tác kiểm soát quỹ tiền lương làm căn cứ trích đóng còn bộc lộ kẽ hở. Nhiều đơn vị sử dụng lao động chỉ đăng ký đóng bảo hiểm xã hội dựa trên mức lương tối thiểu vùng thay vì thu nhập thực tế, làm giảm nguồn thu vào quỹ an sinh xã hội.

Thảo luận kết quả

Khi phản ánh diễn biến quản lý thu, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột thể hiện tốc độ tăng trưởng số thu theo từng khối đối tượng qua giai đoạn 2017 - 2019, kết hợp bảng cơ cấu phân loại nợ theo 4 nhóm thời gian (nợ phát sinh dưới 1 tháng, nợ chậm đóng từ 1 đến 3 tháng, nợ kéo dài trên 3 tháng và nợ khó thu do doanh nghiệp giải thể, mất tích). Cách biểu diễn trực quan này giúp chỉ rõ mức độ đóng góp của từng nhóm đối tượng cũng như điểm nghẽn tài chính tại địa bàn.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng chậm đóng và trốn đóng bắt nguồn từ việc một số doanh nghiệp gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh nhưng cố tình chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm xã hội của người lao động để phục vụ dòng tiền ngắn hạn. Đồng thời, nhận thức của một bộ phận người lao động còn hạn chế, chưa chủ động kiểm tra quyền lợi trích nộp của bản thân. Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Đông Anh (nơi đẩy mạnh hình thức tuyên truyền lồng ghép qua các hội nghị và đợt thanh tra) và huyện Thường Tín (nơi triển khai kiểm soát thu nhập người lao động thông qua tài khoản ngân hàng liên kết), Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì cần tăng cường hơn nữa tính chủ động trong phối hợp liên ngành. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc siết chặt kỷ cương quản lý thu không chỉ bảo toàn nguồn quỹ an sinh mà còn trực tiếp bảo vệ quyền lợi thụ hưởng ốm đau, thai sản và chế độ hưu trí lâu dài của người lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng giai đoạn 2017 - 2019 và định hướng phát triển đến năm 2025, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

Một là, mở rộng diện bao phủ đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đặt mục tiêu tăng từ 10% đến 15% số lượng lao động tham gia tại khối doanh nghiệp tư nhân, tổ hợp tác và các hộ kinh doanh cá thể có thuê mướn lao động. Thời gian thực hiện từ năm 2022 đến năm 2025. Chủ thể thực hiện là Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì chủ trì, phối hợp với Chi cục Thuế huyện và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội tiến hành rà soát dữ liệu quyết toán thuế để đưa các đơn vị chưa tham gia vào diện quản lý.

Hai là, tăng cường quản lý quỹ tiền lương và triển khai quy trình đôn đốc thu hồi nợ 3 bước. Phấn đấu kéo giảm tỷ lệ nợ bảo hiểm xã hội xuống dưới mức 2,5% tổng số phải thu hàng năm. Thời hạn hoàn thành mốc kiểm soát này trước năm 2024. Tổ Quản lý thu và Tổ Khai thác và thu nợ chịu trách nhiệm gửi thông báo đóng hàng tháng, lập biên bản làm việc đối với đơn vị nợ quá 2 tháng và công khai danh sách doanh nghiệp chây ỳ trên các phương tiện truyền thông đại chúng định kỳ mỗi quý.

Ba là, đẩy mạnh hoạt động thanh tra chuyên ngành và xử lý vi phạm pháp luật. Tiến hành thanh tra đột xuất 100% các đơn vị có thời gian nợ đọng từ 3 tháng trở lên hoặc có dấu hiệu gian lận mức tiền lương đóng bảo hiểm. Giai đoạn thực hiện trọng tâm là 2022 - 2025. Chủ thể thực hiện là Đoàn kiểm tra liên ngành cấp huyện gồm Bảo hiểm xã hội huyện, Công an huyện và Liên đoàn Lao động huyện, kiên quyết chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra đối với các hành vi trốn đóng có tổ chức.

Bốn là, chuẩn hóa quy trình công nghệ thông tin và bồi dưỡng năng lực nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ. Duy trì tỷ lệ 100% cán bộ ứng dụng thành thạo phần mềm quản lý thu tập trung và nâng tỷ lệ hồ sơ giao dịch điện tử đạt trên 95% trong giai đoạn tới. Ban Giám đốc cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì chịu trách nhiệm tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng kiểm tra dữ liệu và kỹ năng tư vấn chính sách cho toàn bộ 27 cán bộ, viên chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị tham khảo chuyên môn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cơ quan Bảo hiểm xã hội các quận, huyện: Cung cấp khung phương pháp luận và cẩm nang thực hành quy trình phân cấp quản lý thu, đôn đốc xử lý nợ đọng theo Quyết định số 595/QĐ-BHXH, hỗ trợ nâng cao hiệu quả thu nộp tại các địa bàn có đặc điểm kinh tế tương đồng.

Thứ hai, người sử dụng lao động và ban giám đốc doanh nghiệp: Giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nắm vững nghĩa vụ pháp lý về tỷ lệ trích nộp 21,5% từ phía đơn vị, các quy định tính lương đóng bảo hiểm theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014, từ đó chuẩn hóa hồ sơ nhân sự và phòng ngừa rủi ro pháp lý phát sinh.

Thứ ba, tổ chức Công đoàn cơ sở và đại diện người lao động: Cung cấp căn cứ thực tiễn để giám sát việc trích nộp bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp cho 100% người lao động, làm công cụ bảo vệ quyền thụ hưởng các chế độ thai sản, ốm đau, tai nạn lao động và lương hưu.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý công, Bảo hiểm: Làm tài liệu tham khảo giá trị về khung 6 chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả thu tài chính an sinh xã hội và phương pháp phân tích chuỗi dữ liệu hành chính thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ trích đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc hiện nay được phân chia như thế nào giữa các bên? Tổng tỷ lệ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm cả bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp là 32% tính trên quỹ tiền lương tháng của người lao động. Trong đó, người sử dụng lao động chịu trách nhiệm trích đóng 21,5% và người lao động trích đóng 10,5% từ tiền lương tháng theo quy định hiện hành.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì áp dụng quy trình xử lý nợ đọng qua những bước nào? Quy trình xử lý nợ được vận hành qua 3 bước nghiêm ngặt: Bước 1 là phân loại các nhóm nợ từ nợ phát sinh dưới 1 tháng đến nợ khó thu; Bước 2 là đôn đốc thu nộp, lập biên bản làm việc sau 3 tháng chuyển thanh tra đột xuất; Bước 3 là công khai danh sách doanh nghiệp nợ trên phương tiện truyền thông và báo cáo cấp có thẩm quyền.

Những nhân tố nội tại nào ảnh hưởng mạnh nhất đến hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội? Hiệu quả quản lý thu phụ thuộc lớn vào trình độ của 27 cán bộ viên chức cơ quan với 92,5% đạt trình độ đại học trở lên, khả năng ứng dụng công nghệ thông tin trong đối chiếu quỹ lương và sự chủ động cập nhật các quy định điều chỉnh tiền lương cơ sở, tiền lương tối thiểu vùng qua từng năm.

Hệ thống chỉ tiêu nào được dùng để đánh giá mức độ hoàn thành công tác quản lý thu? Nghiên cứu sử dụng 6 chỉ tiêu định lượng cốt lõi gồm: tỷ lệ hoàn thành kế hoạch thu, tỷ lệ đơn vị đóng bảo hiểm xã hội, tỷ lệ người lao động tham gia, tỷ lệ đơn vị nợ, tỷ lệ thu thực tế và tỷ lệ nợ bảo hiểm xã hội. Tỷ lệ nợ càng giảm phản ánh năng lực quản lý quỹ càng hiệu quả.

Bài học kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương lân cận có thể áp dụng tại huyện Thanh Trì là gì? Thực tiễn từ huyện Đông Anh chỉ ra tầm quan trọng của việc đa dạng hóa tuyên truyền lồng ghép qua hội nghị, trong khi huyện Thường Tín mang lại bài học về kiểm soát thu nhập qua tài khoản ngân hàng, giúp huyện Thanh Trì hạn chế tình trạng trốn đóng bảo hiểm của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc, làm rõ bản chất phân phối lại thu nhập và nguyên tắc đóng - hưởng trong hệ thống an sinh xã hội.
  • Công trình phản ánh trung thực thực trạng quản lý thu tại Bảo hiểm xã hội huyện Thanh Trì giai đoạn 2017 - 2019 với năng lực thực thi từ đội ngũ 27 cán bộ, viên chức có 92,5% đạt trình độ đại học và trên đại học.
  • Nghiên cứu chỉ rõ các hạn chế cốt lõi về nợ đọng kéo dài, tình trạng kê khai quỹ lương thấp hơn thực tế tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và các hộ kinh doanh cá thể.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm mở rộng diện bao phủ lao động thêm 10% đến 15% và kiểm soát tỷ lệ nợ dưới 2,5% theo lộ trình 2022 - 2025.
  • Kết quả nghiên cứu khẳng định giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đóng vai trò tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nhà quản lý an sinh xã hội địa phương và các nhà nghiên cứu kinh tế. Người đọc quan tâm có thể tiếp tục tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Công đoàn để nắm bắt chi tiết phương pháp luận và hệ thống số liệu chuyên sâu.