Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THIẾT BỊ DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHÁM PHÁ TRI THỨC CHO HỌC SINH 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài 1.1 Những nghiên cứu về cơ sở vật chất thiết bị dạy học Theo Xukhômlinxki đã nói về vai trò to lớn của sự ứng dụng phương pháp dạy học trong các quá trình dạy học “Nghệ thuật giáo dục là nơi được giáo dục thông qua mối quan hệ giữa người với người, những gương sáng và lời ăn tiếng nói của nhà giáo, thông qua những di sản được trân trọng gìn giữ tại nhà trường và giáo dục thông qua các phương tiện, những giá trị văn hoá và tinh thần, giáo dục thông qua không gian và cảnh vật mà bản thân học sinh tạo dựng nên, giáo dục là nghệ thuật làm phong phú đời sống tinh thần của học sinh” [10, tr. Theo Các Mác: “muốn truyền đạt những kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm QL hoạt động sử dụng TBDH trường trung học đến được với các nhà QL, lãnh đạo, phải thực hiện một quá trình ngược lại: phi vật thể hóa năng lực người”.
Tức là “rút cái năng lực người trước đây gửi gắm vào đồ vật, xử lý nó thành kiến thức, kỹ năng, thái độ về một hoạt động cụ thể hay còn gọi là kinh nghiệm của xã hội loài người. Tập hợp những kỹ năng, kiến thức, thái độ của người giáo viên hiện nay được coi như là cách thức và công cụ hoạt động, đó vừa là sản phẩm vừa là kết quả phi vật thể hóa nền văn hóa xã hội” [10, tr. Klinbơ (người Đức) nhấn mạnh tầm quan trọng của TBDH trong quá trình giáo dục. TBDH được định nghĩa là tất cả các công cụ và thiết bị vật chất cần thiết để giáo viên và học sinh tổ chức và thực hiện quá trình giảng dạy một cách hiệu quả trong các môn học và bậc học khác nhau.
8 Tại Hội nghị của các nhà lãnh đạo khoa học, kỹ thuật Hoa Kỳ vào năm 2014, Antonio Cartelli, Marco Palma và Maria Ranieri đã trình bày kết quả nghiên cứu về việc áp dụng Tháp Trải Nghiệm của Dale vào việc sử dụng TBDH và tác động tích cực lên quá trình học tập của học sinh. Nhóm tác giả đã phát triển một mô hình kết hợp các lý thuyết liên quan đến thiết kế chỉ dẫn sử dụng TBDH để tăng hiệu suất giảng dạy. Những nghiên cứu về quản lý sở vật chất thiết bị dạy học Ở Ba Lan, việc sử dụng TBDH được biểu hiện thông qua các bài thực hành của học sinh, và cũng chiếm một tỉ lệ không nhỏ trong tổng số TBDH được sử dụng trong các nhà trường trung học. Tại Rumani, việc sử dụng TBDH kết hợp với bài thực hành làm TBDH và việc thực hành làm TBDH được xem là môn học bắt buộc tại các nhà trường trung học môn "Chuẩn bị kỹ thuật và sản xuất".
Tại Liên xô (cũ) sử dụng TBDH tự làm rất được chú trọng tại các nhà trường và số học sinh tham gia thực hành làm TBDH ngày càng nhiều. Có khá nhiều tài liệu và nhiều cuốn sách của nhiều tác giả xuất bản đã trình bày nhiều dạng TBDH tự làm rất phong phú và có khoảng 14 giá trị khoa học giáo dục có lợi ích kinh tế cao nhất đã được biên dịch ra tiếng Việt và sử dụng rộng rãi tại hệ thống giáo dục Việt Nam những năm 70 - 80 của thế kỷ trước, các tài liệu đã được sử dụng để dạy các lớp tập huấn sử dụng thiết bị thí nghiệm và cũng được sử dụng làm tài liệu để đào tạo đội ngũ giáo viên các môn học tại các cơ sở giáo dục ở Việt Nam [10]. Tác giả David Dwyer đã trình bày “quan niệm việc sử dụng TBDH hữu hiệu của người QL xem TBDH chính là phương tiện và chỉ báo phục vụ vào việc đo lường và nhận định chất lượng dạy học của nhà trường và môi trường dạy học của nhà trường. Ở Hoa Kỳ, ngay từ những buổi học đầu tiên về tiếng mẹ đẻ, các TBDH hiện đại đã được đem vào sử dụng, các năm đầu thập niên 90 của thế kỉ trước, ở cấp tiểu học đa số trẻ em sử dụng trang Web Youtube.
com như một tài liệu học tập” [10, tr. Những nghiên cứu ở Việt Nam 1. Những nghiên cứu về cơ sở vật chất thiết bị dạy học Trong sách: "Phương pháp dạy học ở bậc THCS" được Nguyễn Ngọc Bảo và Trần Kiểm viết đã dành một chương (chương 5) để viết về TBDH. Theo tác giả, "TBDH có vai trò to lớn đối với việc đổi mới phương pháp dạy học.
Trong những năm gần đây, bên cạch việc thay đổi nội dung, hình thức, phương pháp dạy học thì các trường có bậc THCS đã được trang bị nhiều TBDH. Vì vậy là giáo viên cần phải nắm vững các khái niệm phương pháp dạy học, TBDH, phương tiện dạy học, các loại phương tiện dạy học, nắm chắc hướng dẫn sử dụng, cách bảo quản từng loại phương tiện, TBDH, đặc biệt là phương tiện, TBDH công nghệ cao” [2, tr. Hà Văn Quỳnh - Vương Thị Phương Hạnh, (6/2018) với bài viết: “Sử dụng thiết bị dạy học góp phần hình thành và phát triển năng lực người học”, Tạp chí Thiết bị Giáo dục, Số 171, Kì2 đã phân tích và chỉ ra: “Điều kiện CSVC đảm bảo cho việc bảo quản, lưu trữ, sử dụng TBDH còn hạn chế. Nhiều trường chưa xây dựng được phòng học bộ môn nên thiết bị để chung trong phòng chứa với hệ thống tủ, giá để thiết bị thiếu thốn, các tiêu chuẩn về nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, diện tích chưa đáp ứng yêu cầu trong việc bảo quản, sắp xếp, QL TBDH, làm ảnh hưởng đến chất lượng thiết bị, khó khăn trong cất giữ cũng như dễ dẫn đến những sai lệch về chỉ số trong thí nghiệm, thực hành.
Hầu hết các trường đã kết nối Internet, tuy nhiên hệ thống cơ sở hạ tầng mạng còn thiếu đồng bộ, tốc độ chậm.” Trần Thị Thu Hiền với bài viết: “Vai trò, phân loại và sử dụng thiết bị dạy học ở trường trung học cơ sở theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018” đăng trong tạp chí thiết bị giáo dục số 285 kì 2 tháng 3/2023 đã trình bày: “Cơ sở vật chất, TBDH là yếu tố tác động trực tiếp đến quá trình dạy học và góp phần quan trọng đối với CLGD của nhà trường. Hiện nay đa số các trường THCS được đầu tư, trang bị CSVC, TBDH khá đầy đủ nhưng 10 công tác quản lý, sử dụng TBDH trong quá trình dạy học còn hạn chế vì vậy ảnh hưởng đến CLGD THCS. Để quản lý khai thác sử dụng TBDH CBQL các trường THCS cần phải nắm vững vai trò, phân loại TBDH và vận dụng linh hoạt hiệu quả trong sử dụng TBDH trong dạy học các môn học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học ở các trường THCS đáp ứng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018.” Nghiên cứu của Nguyễn Cảnh Chi, Trần Quốc Đắc (2002) về "Một số cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác xây dựng sử dụng cơ sở vật chất và TBDH tại trường trung học phổ thông Việt Nam". Các vấn đề đã được nghiên cứu và đưa ra làm căn cứ đối với vấn đề sử dụng TBDH, khẳng định rõ vị trí, ý nghĩa của TBDH đối với trường học phổ thông hiện nay.
Các ý kiến trong bài nghiên cứu trên đã khẳng định: "TBDH cần được sử dụng, việc sử dụng là mục đích quan trọng nhất và là mục đích duy nhất của tổng thể công tác trang thiết bị nhà trường. Một nhiệm vụ nặng nề, phức tạp của người giáo viên nữa là sử dụng có hiệu quả TBDH. Điều này đòi hỏi mỗi giáo viên không chỉ có năng lực chuyên môn nghiệp vụ cao với yêu cầu sử dụng TBDH. Người GV không chỉ phải am hiểu các TBDH, biết phương pháp sử dụng chúng mà còn hiểu biết sâu sắc các kỹ thuật phù hợp với yêu cầu sử dụng TBDH: sử dụng TBDH với mục tiêu gì, thời gian, cường độ như thế nào, đặc điểm tâm lý SV ra làm sao và SV phải tham gia hoạt động gì khi học tập có sử dụng TBDH, sử dụng TBDH thế nào nhằm khơi dậy niềm đam mê sáng tạo, kích thích tinh thần chủ động, khả năng sáng tạo và phát triển phẩm chất ở SV” [7, tr.
Những nghiên cứu về quản lý sở vật chất thiết bị dạy học Nghiên cứu của Nguyễn Quang Huy (2016) về "QL CSVC và TBDH tại điểm trường các cấp THPT tỉnh Phú Thọ". Kết quả nghiên cứu cho biết "QL cơ sở vật chất, TBDH là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của QL giáo dục và việc áp dụng CNTT trong QL CSVC và TBDH sẽ giúp cho việc xử lý các tình huống dễ dàng và hiệu quả hơn. Trong thời gian vừa qua, CNTT đã được 11 ngành giáo dục các địa phương chú trọng triển khai, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động QL, giảng dạy và học tập tại nhà trường. Tuy nhiên, việc áp dụng CNTT trong QL nhà trường cũng có nhiều hạn chế do: nhận thức của cán bộ, nhà giáo không theo kịp với xu thế tiến bộ của CNTT và xã hội, cơ sở vật chất CNTT còn lạc hậu, công nghệ thông tin vẫn chiếm tỉ trọng thấp, phần mềm quản lý không được cập nhật liên tục, không có một phần mềm thống nhất QL toàn ngành (trong đó có phần mềm QL cơ sở vật chất và TBDH), năng lực CNTT của cán bộ quản lý hạn chế, chi phí đầu tư lớn…” [12, tr.
2] Nghiên cứu của Nhữ Cao Vinh (2019) về “Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác QL cơ sở vật chất, TBDH ở trường THPT”. Nghiên cứu cho thấy việc triển khai dạy học theo Chương trình Giáo dục phổ thông (CT- GDPT) mới, đặc biệt là việc triển khai các môn học đặc thù như: Ngoại ngữ, tin học, … còn gặp rất nhiều khó khăn đối với một số địa phương vùng đặc biệt khó khăn, các điểm trường lẻ có vị trí xa trung tâm. Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018 nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh; yêu cầu về cơ sở vật chất bao gồm phòng học, (phòng học dành cho mỗi lớp là 1 phòng/lớp; sân chơi, bãi tập, phòng nghệ thuật…, cơ sở vật chất phục vụ công tác bán trú…) [21]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Nga (2022) về “Một số biện pháp QL và nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị-đồ dùng dạy học ở trường THCS”.