CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TẬP THỂ SƯ PHẠM THEO HƯỚNG TIẾP CẬN VĂN HÓA TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về tiếp cận văn hóa trong giáo dục Thuật ngữ “văn hóa tổ chức” (organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960. Thuật ngữ tương đương “văn hóa công ty” (corporate culture) xuất hiện muộn hơn, khoảng thập niên 1970 và trở nên hết sức phổ biến sau khi tác phẩm văn hóa công ty của Terrence Deal và Atlan ennedy được xuất bản tại Mỹ năm 1982.
Đã có nhiều nghiên cứu về văn hóa tổ chức (còn được gọi là văn hóa nhà trường) ở trường phổ thông, trường đại học và môi trường văn hóa cơ sở như: Trong nghiên cứu của Woods (1998), tác giả đã đưa ra sáu giá trị (tích cực) để xây dựng thành công văn hóa tổ chức, bao gồm: (1). Chúng ta là những thực thể đồng lòng và thống nhất: cơ quan (công ty/đơn vị), những nhà cung cấp, khách hàng; (2). Không phân biệt địa vị, cấp bậc; (3). Cởi mở, đối thoại chân thành là điều tiên quyết; (4).
Mọi người đều được tiếp cận thông tin khi họ cần; (5). Chú trọng vào các quá trình; (6). Không có thành công hay thất bại, mà chỉ có kinh nghiệm thu thập được. Điều quan trọng là hiểu được sáu giá trị trên để từ đó có những thay đổi trong hành vi đi kèm với các giá trị ấy.
Hai tác giả Julie Heifetz & Richard Hagberg đề xuất xây dựng văn hóa tổ chức dựa trên 11 bước: (1). Nghiên cứu môi trường và các yếu tố ảnh hưởng để hoạch định một chiến lược phát triển phù hợp với tương lai; (2), Xác định đâu là giá trị cốt lõi làm cơ sở cho thành công của nhà trường. Các giá trị cốt lõi phải là các giá trị không thay đổi theo thời gian; đồng thời nó phải là sợi chỉ đỏ cho mọi hoạt động của nhà trường; (3). Xây dựng tầm nhìn - Một bức tranh lý tưởng trong tương lai - Mục tiêu sẽ vươn tới.
Đây là định hướng để xây dựng văn hóa tổ chức ĐHQGHN, thậm chí có thể tạo lập một nền văn hóa tường lai khác hẳn trạng thái hiện tại; (4). Xây dựng tầm nhìn - Một bức tranh lý tưởng trong tương lai - mục tiêu sẽ vươn tới. Đây là định hướng để xây dựng văn hóa tổ chức nhà trường, thậm chí có thể tạo lập một nền văn hóa tường lai khác hẳn trạng thái hiện tại; (5). Đánh giá văn hóa tổ chức hiện tại của nhà trường để xác định những yếu tố văn hóa nào cần 6 thay đổi; (6).
Tập trung nghiên cứu, đề xuất biện pháp làm gì và làm thế nào để thu hẹp khoảng cách của những giá trị văn hóa hiện có và văn hóa tương lai đã hoạch định; (7). Xây dựng kế hoạch, phương án hành động cụ thể, chi tiết phù hợp với các điều kiện thời gian và nguồn lực khác để có thể thực thi được kế hoạch đó; (8). Quán triệt những yêu cầu thay đổi, viễn cảnh tương lai cho toàn thể cán bộ, giáo viên, học sinh để cùng chia sẻ nhằm động viên tinh thần, tạo động lực cho họ để tạo nên sự đồng thuận, giúp họ hiểu rõ vai trò, vị trí, quyền lợi và trách nhiệm của mình trong việc nỗ lực tham gia xây dựng, phát triển văn hóa tổ chức; (9). Xây dựng biện pháp cụ thể để mọi thành viên trong nhà trường nhận thức rõ những trở ngại, khó khăn của sự thay đổi một cách cụ thể để động viên, khích lệ các cá nhân mạnh dạn từ bỏ thói quen cũ không tốt, chấp nhận vất vả để có sự thay đổi tích cực hơn; (10).
Thể chế hóa các qui định để củng cố, cải thiện liên tục sự thay đổi văn hóa tổ chức trong nhà trường; (11). Thường xuyên đánh giá văn hóa tổ chức của nhà trường để xây dựng các chuẩn mực mới, những giá trị mới mang tính thời đại. Thuật ngữ "văn hoá tổ chức" đã được các chuyên gia nghiên cứu về tổ chức và các nhà quản lý sử dụng để chỉ một trong những tác nhân chủ yếu. Văn hoá tổ chức là quan niệm giá trị cơ bản của tổ chức được toàn thể các thành viên trong tổ chức tự giác chấp nhận.
Nó quy định cung cách tư duy, cung cách hành động của mọi thành viên trong tổ chức, đến mức trở thành những thói quen, nếp nghĩ của mọi người. Một tổ chức mạnh là tổ chức tạo được nền văn hoá của nó gồm những giá trị cơ bản, ý thức trách nhiệm của tất cả các thành viên trong tổ chức, một không khí tâm lý thúc đẩy mọi người phấn đấu, góp phần tích cực cho quá trình đổi mới và phát triển của tổ chức. Một tổ chức có văn hoá mạnh sẽ là nền tảng để xây dựng tổ chức biết học hỏi. Tổ chức biết học hỏi được quan niệm là một triết lý, một thái độ, một cách tiếp cận mới đối với thực tiễn xây dựng và quản lý tổ chức, đó là tổ chức mà trong đó mọi thành viên được huy động, lôi cuốn vào việc tìm kiếm, phát hiện và giải quyết vấn đề, làm cho tổ chức có khả năng thực nghiệm cách làm mới, để biến đổi, phát triển và cải tiến liên tục nhằm đẩy nhanh khả năng tăng trưởng của tổ chức, khiến tổ chức có thể đạt được mục tiêu của mình một cách tốt đẹp nhất.
Tuy có sự khác biệt văn hoá giữa các thiết chế giáo dục với các tổ chức khác, song các nhà quản lý giáo dục cũng có thể gạn lọc trong những thành tựu đó nhiều điều bổ ích để vận dụng được vào hoạt động quản lý giáo dục ở các cơ sở 7 giáo dục. Quản lý tập thể sư phạm nhà trường theo tiếp cận tổ chức biết học hỏi là một sự vận dụng lý luận quản lý và tổ chức hiện đại vào thực tiễn quản lý nhà trường. Một tổ chức theo kiểu truyền thống muốn trở thành một tổ chức biết học hỏi phải đứng trước nhiều thử thách, nó đòi hỏi một người lãnh đạo với những vai trò mới. Trong một môi trường luôn luôn phát triển, chỉ bằng cách trở thành một tổ chức biết học hỏi, tập thể sư phạm mới có thể ứng phó với những thách thức mà nhà trường hiện nay đang phải đối mặt.
Và đó cũng là một yếu tố hết sức quan trọng để xây dựng văn hoá nhà trường. Nghiên cứu của các tác giả Trost, S. [65]Các tác giả này lại tập trung vào việc tìm hiểu tác động của yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường tới văn hoá nhà trường. Kết quả nghiên cứu đã cho thấy, rõ ràng là yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường thật sự có ảnh hưởng tới văn hoá của nhà trường.
Hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường như là một trong những nội dung cấu thành nên văn hoá nhà trường. Nhà trường tổ chức tốt các hoạt động thể dục, thể thao, thu hút được nhiều học sinh và giáo viên trong trường tham gia sẽ tạo ra một môi trường văn hoá lành mạnh tại nhà trường. Chính trong hoạt động tập thể cùng nhau này sẽ tạo ra các nhóm học sinh tích cực, tạo ra sự thân thiện và đồng thuận trong môi trường học đường, giảm thiểu các hoạt động tiêu cực của học sinh như: Chơi game, nghiện cờ bạc, rượu chè,… Như vậy, khác với các nghiên cứu trước đây, nghiên cứu này đã đi một hướng riêng, tìm ra một trong những nội dung rất cơ bản, một thành tố tạo nên văn hoá nhà trường đó là hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường. Nghiên cứu của Sarason, S.
(1996), tác giả đã cho rằng các biện pháp phát triển văn hóa của nhà trường đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển của nhà trường. Kết quả nghiên cứu của tác giả về vấn đề này cũng cho thấy, chủ thể quản lý nhà trường cần phải có những biện pháp cụ thể để phát triển văn hoá trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định. Các biện pháp này phải có tính khả thi cao dựa trên việc xác định được chiến lược phát triển của nhà trường, mô hình văn hoá nhà trường mong muốn hướng tới,…[62] Nghiên cứu của Phạm Quang Huân (2007) với đề tài “Văn hóa nhà trường: Hình thái cốt lõi của văn hóa tổ chức” đã phân tích làm rõ tầm quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: Văn hoá là một thứ tài sản 8 lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá tạo động lực làm việc cho mọi thành viên; văn hoá hỗ trợ việc điều phối và kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột; văn hoá góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường; đề xuất phương hướng và các bước tiến hành cụ thể nhằm xây dựng, phát triển văn hóa tổ chức trong nhà trường với mười một biện pháp trong việc xây dựng văn hóa học đường [25]; 1. Những nghiên cứu về tập thể sư phạm theo hướng tiếp cận văn hóa nhà trường Trong môi trường sư phạm, tập thể sư phạm luôn có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển mọi mặt nhà trường.
Những ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp, trước mắt hay lâu dài của tập thể sư phạm đến môi trường giáo dục rất nhiều. Nâng cao chất lượng của đội ngũ giáo viên để xây dựng tập thể sư phạm là một trong những vấn đề nghiên cứu của một số tác giả. Tại Triều Tiên một trong những nước có chính sách rất thiết thực về bồi dưỡng và đào tạo lại cho đội ngũ giáo viên để xây dựng tập thể sư phạm vững mạnh. Tất cả giáo viên đều phải tham gia học tập đầy đủ các nội dung về chương trình về nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ theo quy định.
Nhà nước đã đưa ra “Chương trình bồi dưỡng giáo viên mới” để bồi dưỡng đội ngũ giáo viên được thực hiện trong 10 năm và “Chương trình trao đổi” để đưa giáo viên đi tập huấn ở nước ngoài. Tại Liên Xô (cũ) các nhà nghiên cứu quản lý giáo dục như: M. Khuđominxki…đã rất quan tâm tới xây dựng tập thể sư phạm thông qua các biện pháp quản lý có hiệu quả. Muốn xây dựng tập thể sư phạm phải có đội ngũ giáo viên có năng lực chuyên môn.
Họ cho rằng kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý đối với tập thể sư phạm.