QUẢN LÝ RỦI RO THIÊN TAI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG TRONG BỐI CẢNH THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI VIỆT NAM TÀI LIỆU TẬP HUẤN DÀNH CHO TẬP HUẤN VIÊN CẤP HUYỆN QUYỂN 1 NỘI DUNG VỀ QUẢN LÝ RUI RO THIÊN TAI DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG Vĩnh Long, tháng 6 năm 2017 LỜI NÓI ĐẦU Với vị trí địa lý và điều kiện địa hình phức tạp, Việt Nam bị ảnh hưởng của rất nhiều loại hình hiểm họa như bão, lũ lụt, sạt lở đất, hạn hán, nhiễm mặn … gây tổn hại nghiêm trọng về người, vật chất và phá hủy môi trường. Đặc biệt dưới tác động của biến đổi khí hậu (BĐKH) trên phạm vi toàn cầu đã làm cho hiểm họa ở Việt Nam ngày càng gia tăng về số lượng, cường độ và mức độ ảnh hưởng, gây tác động tiêu cực đến các hoạt động sản xuất, phát triển kinh tế xã hội. Trong nhiều năm qua, Chính phủ Việt Nam đã đạt được những tiến bộ đáng ghi nhận trong công tác phòng tránh và giảm nhẹ rủi ro thảm họa. Việt Nam đã tích cực hợp tác có hiệu quả với cộng đồng quốc tế trong lĩnh vực giảm nhẹ rủi ro thảm họa và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Việt Nam đã tham gia ký kết và tổ chức thực hiện Nghị định như Kyoto và Công ước khung của Liên Hợp quốc về biến đổi khí hậu, Khung hành động Hyogo về giảm nhẹ rủi ro thảm họa, Hiệp định ASEAN về quản lý thảm họa và ứng phó khẩn cấp. Ngày 16/11/2007, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốc gia phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai1 đến năm 2020. Một trong những quan điểm của chiến lược là “Công tác phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai thực hiện theo phương châm nhà nước và nhân dân cùng làm, sử dụng hiệu quả nguồn lực của nhà nước, đồng thời huy động mọi nguồn lực của cộng đồng, của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước”. Nhận thấy tầm quan trọng của sự huy động toàn dân đảm bảo sự tham gia bình đẳng giữa nam và nữ vào công tác phòng tránh và giảm nhẹ rủi ro thảm họa, với phương châm “lấy phòng ngừa là chính”, năm 2009, Chính phủ tiếp tục phê duyệt đề án “Nâng cao nhận thức cộng đồng và Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng” theo quyết định số 1002/QĐ-TTg với mục tiêu “Nâng cao nhận thức cộng đồng và tổ chức có hiệu quả mô hình quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng cho các cấp, các ngành, đặc biệt là chính quyền và người dân ở các làng, xã” (Đề án 1002).
Để đảm bảo có được một hệ thống hoàn chỉnh các hoạt động về nâng cao nhận thức và quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng và để có được bộ tài liệu thống nhất cho các tỉnh tham gia thực hiện Đề án, Trung tâm Phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai (DMC) được giao nhiệm vụ xây dựng Bộ tài liệu dành cho tập huấn viên cấp tỉnh gồm: Tài liệu về Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng (QLRRTH-DVCĐ) và Tài liệu về phương pháp tập huấn và kế hoạch bài giảng gợi ý. Bộ tài liệu này được xây dựng trên cơ sở tham khảo các tài liệu đã được sử dụng trong quá trình thực hiện thí điểm mô hình Quản lý rủi ro thảm họa (QLRRTH) có sự tham gia, hướng tới bình đẳng giới do các tổ chức trong và ngoài nước thực hiện. Với sự hỗ trợ về mặt tài chính và kỹ thuật của tổ chức Oxfam tại Việt Nam, Trung tâm Phòng tránh và Giảm nhẹ thiên tai là cơ quan đầu mối trong việc tổ chức và huy động sự tham gia của các tổ chức Phi chính phủ trong và ngoài nước, các cơ quan tham gia công tác phòng tránh và giảm nhẹ rủi ro thảm họa tại Việt Nam để xây dựng bộ tài liệu tập huấn này. 1 Để thống nhất với nội dung của tài liệu tập huấn “Giảm nhẹ thiên tai” ở đây cần được hiểu là “Giảm nhẹ rủi ro thảm họa” 2 Mặc dù đã hết sức cố gắng trong quá trình biên soạn tài liệu, tuy nhiên cũng sẽ khó tránh khỏi những sai sót, đặc biệt là đối với những thuật ngữ mới trong QLRRTH và BĐKH trong bộ tài liệu tập huấn.
Nhóm biên soạn rất mong nhận được những góp ý, bổ sung của bạn đọc, đặc biệt là các tập huấn viên về phòng ngừa rủi ro thảm họa để bộ tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn. 3 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. 5 PHẦN I: THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ TÀI LIỆU. 6 PHẦN 2: NỘI DUNG BÀI GIẢNG.
8 Bài 1: HIỂM HỌA, RỦI RO THẢM HỌA VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU. Các khái niệm cơ bản. Các loại hình hiểm họa chính ở Việt Nam. Biến đổi khí hậu.
18 Bảng: Tóm tắt tác động tiềm năng của BĐKH tới các vùng/lĩnh vực. 23 Bài 2: QUẢN LÝ RỦI RO DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG VÀ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU. Tầm quan trọng của Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng. Khái niệm và nguyên tắc cơ bản trong Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng 27 III.
Các bước thực hiện chương trình QLRRTH-DVCĐ. Ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam. Giới thiệu Đề án “Nâng cao năng lực cộng đồng và Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng” (Quyết định số 1002/QĐ-TTg). 42 Bài 3: ĐÁNH GIÁ RỦI RO THẢM HỌA.
Rủi ro thảm họa. Đánh giá Rủi ro thảm họa (RRTH) dựa vào cộng đồng. Nội dung đánh giá RRTH. Các bước tiến hành và công cụ đánh giá rủi ro thảm họa.
53 Bài 4: CÁC HOẠT ĐỘNG GIẢM NHẸ RỦI RO THẢM HỌA VÀ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU. Khái niệm về giảm nhẹ rủi ro (GNRR):. Các biện pháp GNRR thảm họa. Xác định các biện pháp GNRR.
Truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về GNRRTH:. 69 Bài 5: LẬP KẾ HOẠCH GIẢM NHẸ RỦI RO THẢM HỌA VÀ THÍCH ỨNG VỚI BĐKH. Giải thích khái niệm lập kế hoạch GNRRTH và TƯBĐKH có sự tham gia72 Tổng kết bài học. 81 BẢNG CHÚ GIẢI THUẬT NGỮ.
81 4 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu CECI Trung tâm Nghiên cứu và Hợp tác Quốc tế KH Kế hoạch KT-XH Kinh tế - Xã hội Bộ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn NN&PTNT Bộ TN&MT Bộ Tài nguyên và Môi trường Bộ KH&ĐT Bộ Kế hoạch và Đầu tư QLRRTH- Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng DVCĐ QLRRTH Quản lý rủi ro thảm họa UNISDR Chiến lược quốc tế Liên Hợp Quốc về giảm nhẹ thảm họa Hội CTĐ VN Hội Chữ thập đỏ Việt Nam 5 PHẦN I: THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ TÀI LIỆU MỤC ĐÍCH Tài liệu tập huấn dành cho tập huấn viên cấp tỉnh về QLRRTH-DVCĐ nhằm hỗ trợ cho các tập huấn viên trong việc triển khai hoạt động tập huấn về QLRRTH- DVCĐ tại cộng đồng. Thông qua quá trình tham vấn, nhóm biên soạn đã tổng hợp và hệ thống hóa các tài liệu hướng dẫn và phương pháp luận sẵn có về QLRRTH-DVCĐ tại Việt Nam, nhằm cung cấp cho các tập huấn viên những kiến thức cơ bản về QLRRTH- DVCĐ. Thông qua từng phần, các tập huấn viên sẽ được hướng dẫn có hệ thống, và hướng dẫn chi tiết cách chuẩn bị bài giảng và tổ chức các khóa tập huấn theo Phương pháp tập huấn chủ động hay Phương pháp tập huấn có sự tham gia. Tuy nhiên, cuốn tài liệu tập huấn này chỉ được xem như là một tài liệu định hướng phục vụ công tác tập huấn.
Vì vậy, sử dụng mềm dẻo, linh hoạt các kế hoạch bài giảng gợi ý là rất cần thiết. Thành công của các phương pháp và công cụ được trình bày trong tài liệu phụ thuộc vào chính khả năng của người sử dụng trong việc vận dụng phù hợp trong các hoàn cảnh và đối tượng học viên cụ thể. Tập huấn viên có thể làm phong phú thêm nội dung bài giảng bằng những bài học rút ra từ quá trình phòng chống và giảm nhẹ rủi ro thảm họa ngay tại địa phương của mình. ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG Tài liệu này chủ yếu dành cho các tập huấn viên cấp tỉnh, phục vụ công tác đào tạo về QLRRTH-DVCĐ.
Tuy nhiên, các cán bộ và tổ chức ở cấp trung ương và cấp tỉnh có hoạt động liên quan đến lĩnh vực quản lý rủi ro thảm họa (QLRRTH) và những cá nhân, tổ chức quan tâm đến phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng cũng có thể sử dụng tài liệu này với mục đích tham khảo. Đối tượng sử dụng tài liệu bao gồm: Cán bộ chính quyền địa phương các cấp chịu trách nhiệm thực hiện Đề án 1002. Các cơ quan, ban ngành và các tổ chức đoàn thể liên quan đến công tác phòng ngừa và giảm nhẹ rủi ro thảm họa. Các tổ chức phi chính phủ trong nước và quốc tế Hội Chữ thập đỏ Việt Nam Hội Liên Hiệp Phụ nữ Việt Nam Các tổ chức tài trợ Các cá nhân, tổ chức có liên quan đến lĩnh vực QLRRTH và phát triển cộng đồng NỘI DUNG VÀ CẤU TRÚC TÀI LIỆU Tài liệu tập huấn này bao gồm 2 quyển: Quyển 1: Nội dung về Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng 6 Quyển 2: Phươnng pháp tập huấn và Kế hoạch bài giảng gợi ý Trong đó, Quyển 1 bao gồm 3 phần Phần I – THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ TÀI LIỆU: Cung cấp cho người sử dụng những thông tin cơ bản về tài liệu cũng như cách sử dụng tài liệu.
Phần một bao gồm các nội dung sau: - Giới thiệu chung về tài liệu tập huấn - Mục đích và cách sử dụng tài liệu tập huấn - Nội dung của tài liệu tập huấn Phần II - NỘI DUNG BÀI GIẢNG được chia thành năm bài giảng với nội dung như sau: Bài 1: Hiểm họa, rủi ro thảm họa và biến đổi khí hậu Giới thiệu các khái niệm về hiểm họa, thảm họa, tình trạng dễ bị tổn thương và những kiến thức tổng quát về các loại hình hiểm họa ở Việt Nam tương ứng với từng vùng địa lý nhất định. Đồng thời, trình bày các thuật ngữ về BĐKH và tác động của hiện tượng biến đổi khí hậu liên quan đến sự gia tăng về số lượng cũng như tần suất của các hiểm họa tự nhiên tại Việt Nam. Bài 2: Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng và thích ứng với biến đổi khí hậu Giới thiệu những kiến thức cơ bản về QLRRTH-DVCĐ.