Chương 1 KHÁI NIỆM VỀ RỦI RO, QUẢN LÝ RỦI RO, CHI PHÍ RỦI RO 1. Khái niệm về rủi ro Vào ngày thứ Sáu, 26 tháng 2 năm 1993, một vụ nổ bom làm rung chuyển khu Trung tâm thương mại thế giới ở thành phố New York. Sự kiện đó do một nhóm khủng bố chống lại chính sách của Mỹ ở Trung Đông gây ra, đã làm bàng hoàng quốc gia vốn đã quen với việc mục kích khủng bố từ một khoảng cách an toàn. Vào những ngày sau đó, các ảnh hưởng vô hình và hữu hình của vụ nổ bắt đầu xuất hiện.
Theo ước lượng ban đầu, mức thiệt hại của khu thương mại khoảng 100 đến 200 triệu USD. Trong khi đó, những chi phí gián tiếp được đánh giá lớn hơn 1 tỷ USD. Những chi phí gián tiếp này bao gồm: thời gian làm việc bị mất, sự thiệt hại/chậm trễ hàng tồn kho, sự mất mát hồ sơ, chi phí sắp xếp tạm thời, sự ngưng trệ giao thông và quá cảnh, những chi phí pháp lý và kế toán. Cuối cùng, chắc chắn là không dưới 6 người bị chết và hơn 1.000 người bị thương do hậu quả của vụ đánh bom.
Người Mỹ đã làm nhiều việc để ngăn ngừa các rủi ro tương tự. Nhưng một điều chắc chắn là những việc làm đó chưa đủ. Bởi chỉ 8 năm sau, tòa tháp nổi tiếng này đã bị sụp đổ hoàn toàn trong một vụ khủng bố làm kinh hoàng cả thế giới khi hai chiếc boing lần lượt lao vào cả hai tháp của tòa tháp đôi này. Vụ khủng bố vào ngày 09/11/2001 này gây ra cái chết cho khoảng 3.000 người và hơn 6.000 người bị thương.
Tổn thất vật chất là hơn 3. Các tổn thất về tinh thần thì không thể nào tính hết. 7 Rủi ro và sự bất định cũng có thể ảnh hưởng đến cuộc sống trên phạm vi nhỏ hơn. Vì thế ở đâu người ta cũng phải tính toán để đối phó với chúng.
Đối với những người vô gia cư thì tìm một chỗ nương thân là một cách chống lại các bất trắc để có thể tiếp tục tồn tại. Muốn thay đổi chính sách thuế cơ quan lập pháp phải tính tới những rủi ro và bất định khi xem xét ảnh hưởng kinh tế của những sự thay đổi đó. Một nhà sản xuất dược phẩm phải lường trước những rủi ro khi đánh giá hiệu quả phương pháp chữa trị thực nghiệm Parkinson. Một người chủ gia đình bị thất nghiệp phải xem xét lại những rủi ro kinh tế và rủi ro về sức khỏe khi quyết định ngừng mua bảo hiểm y tế vì chi phí trở nên cao hơn so với mức chi trả của anh ta.
Mặc dù có nhiều vấn đề trong cuộc sống vượt quá tầm kiểm soát và hiểu biết của những cá nhân và những tổ chức, nhưng con người có thể làm được nhiều việc để có thể kiểm soát và quản lý tính bất định và rủi ro. Những hoạt động hàng ngày có một vai trò nhất định trong quản lý rủi ro và bất định: đeo dây an toàn khi đi xe; rắc muối trên những con đường bị đóng băng; theo dõi và chữa trị huyết áp cao. đều nhằm kiểm soát những rủi ro nhất định. Rủi ro Theo trường phái truyền thống, rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến.
Trong lĩnh vực kinh doanh rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển doanh nghiệp. Như vậy rủi ro là “những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người”. Theo trường phái trung hòa, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, nó vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang tới những tổn thất, mất mát, nguy hiểm…cho con người nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội.
Rủi ro là một khái niệm khách quan và có thể đo lường được. Phân loại rủi ro a. Rủi ro thuần túy: là những rủi ro dẫn đến tình huống tổn thất hay không tổn thất, trường hợp tốt nhất là tổn thất không xảy ra. Ví dụ: người chủ một chiếc xe có rủi ro tổn thất tiềm ẩn liên quan đến một vụ đụng xe.
Nếu có đụng xe người đó sẽ bị thiệt hại về tài chính. Nếu không, người đó sẽ không có lợi gì cả, vì thế tình trạng tài chính của người đó vẫn không thay đổi. Rủi ro thuần tuý có thể được phân thành các nhóm như sau: - Rủi ro cá nhân: đó là các tổn thất về thu nhập hay tài sản của một cá nhân. Nhìn chung, rủi ro thu nhập được đánh giá dựa trên 4 mối nguy hiểm sau: Chết sớm; Tuổi già; Mất sức lao động; Thất nghiệp.
- Rủi ro về tài sản: Bất cứ một cá nhân nào là chủ sở hữu tài sản, đều phải chịu rủi ro về tài sản. Rủi ro về tài sản là những tổn thất về tài sản do bị hư hỏng hay mất mát. Rủi ro về tài sản được chia thành 2 nhóm: tổn thất trực tiếp và tổn thất gián tiếp. + Tổn thất trực tiếp: tổn thất trực tiếp có thể được hiểu một cách đơn giản như sau: nếu một ngôi nhà bị tiêu huỷ do hoả hoạn, tài sản của người sở hữu bị thiệt hại là giá trị tài sản toàn ngôi nhà.
Thiệt hại này được gọi là thiệt hại trực tiếp hay tổn thất trực tiếp. + Tổn thất gián tiếp hay tổn thất do hậu quả: khi ngôi nhà bị cháy (tổn thất trực tiếp), hậu quả kéo theo là chủ ngôi nhà phải chi thêm một khoản tiền để có thể sống tạm một thời gian ở đâu đó trong lúc ngôi nhà được xây dựng (hay phục hồi) lại. Phần tổn thất này được gọi là tổn thất gián tiếp hay tổn thất “hậu quả”. - Rủi ro pháp lý: Mối nguy hiểm cơ bản trong rủi ro pháp lý là sự bất cẩn (không cố ý) của người khác, hay sự nguy hiểm đến tài sản của họ do không cẩn thận hay không chủ tâm gây nên.
Rủi ro pháp lý còn có thể là kết quả từ việc bất cẩn không cố ý gây nên. Dưới hệ thống pháp luật, điều luật chỉ ra rằng nếu một người nào đó có hành vi 9 định làm hại người khác, hay định gây thiệt hại tài sản của người khác vì sự bất cẩn hay vì một lý do nào khác, sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý với sự thiệt hại gây ra đó. Rủi ro pháp lý là tổng hợp giữa khả năng thiệt hại về tài sản hiện tại và tổn thất về thu nhập trong tương lai do hậu quả thiệt hại về tài sản gây nên, hay trách nhiệm pháp lý phát sinh trong trường hợp cố ý hay không cố ý gây hại hay xâm phạm quyền lợi của người khác. - Rủi ro phát sinh do sự phá sản của người khác: Khi một người đồng ý làm việc cho một tổ chức, người đó phải chấp nhận chia sẻ mọi tình huống mà tổ chức sẽ gặp phải.
Khi tổ chức bị phá sản, rủi ro hiện hữu đối với người đó là là tổn thất về tài chính do có thể không được tổ chức thanh toán lương hay các nghĩa vụ tài chính khác (hoặc không được thanh toán đầy đủ). Để dự phòng cho tình huống này tổ chức và cá nhân có thể đưa vấn đề phá sản vào hợp đồng để xây dựng phương án thanh toán nợ khi có sự cố xảy ra. Rủi ro suy đoán: là những rủi ro dẫn đến tình huống tổn thất hoặc sinh lợi. Đây là loại rủi ro thường gắn liền với hoạt động đầu tư, kinh doanh hay đầu cơ, vốn có thể thành công hay thất bại.
Phần sinh lợi còn gọi là phần thưởng cho rủi ro. Ví dụ: đầu tư vào một dự án, vốn có thể có lợi nhuận hay có thể thất bại. Rủi ro suy đoán có thể được phân loại theo nhóm nguyên nhân sau đây: - Rủi ro do thiếu kinh nghiệm và kỹ năng quản lý kinh doanh: rủi ro do thiếu kiến thức về quản lý kinh doanh ở tầm vi mô và vĩ mô của các nhà quản lý dẫn đến những thiệt hại to lớn về mặt kinh tế. - Rủi ro do kém khả năng cạnh tranh: đó là rủi ro của các công ty do không thích nghi được với khả năng cạnh tranh trên thị trường, không chiếm lĩnh được thị trường và không giữ được khách hàng của 10 mình.
Hậu quả, mang lại những thiệt hại về tài chính của công ty. Thiệt hại này đôi khi có thể làm công ty phá sản. - Rủi ro do sự thay đổi thị hiếu của khách hàng: do sự hạn chế các kiến thức về marketing, các công ty đã không kịp thời đáp ứng được nhu cầu về thị hiếu của khách hàng. Hậu quả, hàng sản xuất ra không hợp thị hiếu của khách hàng, không bán được, làm tổn thất tài chính của công ty.
- Rủi ro do lạm phát: do lạm phát tăng làm cho giá cả hàng hoá, nguyên vật liệu tăng, đồng tiền mất giá. Kết quả, chi phí đầu vào lớn hơn mức dự kiến, làm cho thu nhập bị giảm (thiệt hại về tài chính). - Rủi ro do điều kiện không ổn định của thuế: thuế là một trong những công cụ để điều hoà thu nhập trong nền kinh tế. Nó đóng một vai trò rất quan trọng trong vấn đề tính toán hiệu quả kinh doanh của một công ty.
Kinh doanh trong một môi trường bất ổn của thuế là một rủi ro rất lớn. Nếu không được tính toán kỹ, công ty sẽ dễ bị thua lỗ và có thể dẫn đến phá sản. - Rủi ro do thiếu thông tin kinh tế: sự thiếu thông tin trên thị trường sẽ dẫn tới những quyết định sai lầm trong kinh doanh, gây hậu quả tổn thất không lường được. - Rủi ro quản lý: là những rủi ro nảy sinh do trình độ yếu kém của người quản vì vậy quyết định do họ đưa ra có thể sai lầm gây tổn hại thậm chí phá sản doanh nghiệp.
- Rủi ro tài sản: là những rủi ro nảy sinh từ tài sản và cơ cấu tài sản do doanh nghiệp nắm giữ. - Rủi ro tài trợ: là những rủi ro và trách nhiệm pháp lý nảy sinh từ cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp. - Rủi ro thị trường: do những thay đổi trong cơ chế quản lý, những thay đổi trong thị hiếu của khách hàng, tiến bộ khoa học công nghệ, chuyển dịch trong dòng vốn đầu tư, thay đổi và dịch chuyển lực lượng lao động, dân số. 11 - Rủi ro do tình hình chính trị bất ổn: tình hình chính trị bất ổn cũng là một mối lo ngại đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước.