Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý phát triển chƣơng trình dạy học môn Khoa học tự nhiên ở trƣờng Trung học cơ sở. Chương 2: Thực trạng quản lý phát triển chƣơng trình dạy học môn Khoa học tự nhiên ở các trƣờng Trung học cơ sở huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. Chương 3: Biện pháp quản lý phát triển chƣơng trình dạy học môn Khoa học tự nhiên ở các trƣờng THCS, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Trong các môn học ở bậc phổ thông, môn học Khoa học tự nhiên có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của học sinh, có vai trò nền tảng trong việc hình thành và phát triển thế giới quan khoa học của học sinh cấp trung học cơ sở. Khoa học tự nhiên là môn học giúp học sinh nắm đƣợc các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học trong đời sống thực tiễn và con ngƣời, giúp phát triển giáo dục một cách toàn diện. Phát triển chƣơng trình dạy học môn Khoa học tự nhiên là một trong những hƣớng giáo dục đang đƣợc quan tâm phát triển trên thế giới, góp phần đáp ứng yêu cầu cung cấp nguồn nhân lực trẻ cho giai đoạn công nghiệp hoá và hiện đại hoá hiện nay.
Nhà giáo dục ngƣời Mỹ Ralph W. Tyler, đề xuất mô hình xây dựng chƣơng trình đƣợc nhiều chuyên gia giáo dục cho là một trong những mô hình nổi tiếng và toàn diện nhất. Theo Tyler, quy trình xây dựng chƣơng trình học nói chung gồm 6 bƣớc đó là: 1) Phân tích nhu cầu; 2) Xác định mục tiêu giảng dạy; 3) Lựa chọn nội dung giảng dạy; 4) Sắp xếp nội dung; 5) Thực hiện nội dung; và 6) Đánh giá. Mô hình xây dựng chƣơng trình học của Ralph Ttyler đƣợc cho là khá toàn diện cho việc xây dựng chƣơng trình học.
Mô hình đƣợc bắt đầu từ khâu phân tích nhu cầu, Tyler cho rằng đây là khâu quan trọng giúp những ngƣời xây dựng chƣơng trình xác định đƣợc mục đích chƣơng trình, cũng nhƣ mục tiêu giảng dạy một cách sát thực, rõ ràng. Trƣớc hết, để xác định mục tiêu tổng quát của môn học, mục tiêu giảng dạy cần phân tích nhu cầu dựa trên nguồn thông tin của 3 đối tƣợng: Người học, xã hội và các vấn đề môn học [dẫn theo 11]. Theo quan điểm của Tyler, ngƣời học là một nguồn dữ kiệu quan trọng, công việc cần làm đầu tiên trƣớc khi bắt đầu xây dựng chƣơng trình là khảo sát 7 tình hình và phân tích nhu cầu của ngƣời học. Các mối quan tâm của ngƣời học nhƣ nhu cầu đƣợc đào tạo, giáo dục, nghề nghiệp, thể chất, tâm lý,… cần đƣợc nghiên cứu thông qua các hình thức điều tra khảo sát bằng phiếu hỏi, phỏng vấn trực tiếp.
Chính bằng cách xem xét nhu cầu sở thích, cac mối quan tâm của ngƣời học, ngƣời xây dựng chƣơng trình có thể tập hợp đƣợc các mục tiêu có tính tiềm năng của ngƣời học. Bƣớc tiếp theo trong quá trình hình thành các mục tiêu chung là khảo sát phân tích các khía cạnh này của cuộc sống xã hội hiện tại giúp ngƣời xây dựng chƣơng trình xác định đƣợc các mục tiêu tiềm tàng. Để có thêm nguồn dữ liệu xác định mục tiêu giáo dục, ngƣời làm chƣơng trình, với tƣ cách của chuyên gia môn học, cần tìm hiểu môn học, vị trí môn học trong chƣơng trình ngành học, đặc thù của môn học. Phát triển chƣơng trình đào tạo Theo Wentling (1993) là quá trình thiết kế chƣơng trình đào tạo.
Sản phẩm của quá trình này là một bản kế hoạch mô tả chƣơng trình đào tạo với đầy đủ mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp, các phƣơng tiện hỗ trợ đào tạo và cách đánh giá kết quả học tập của học viên. Tuy nhiên, chƣơng trình đào tạo sau khi đƣợc đƣa vào thực thi, đƣợc đánh giá thì những thông tin phản hồi đó luôn đƣợc sử dụng ngay trong các giai đoạn của quá trình đào tạo để hoàn thiện chƣơng trình [dẫn theo 24]. Trong quá trình phát triển giáo dục Liên Xô, nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã cho ra đời những bộ tài liệu có tính khoa học và có tính thực tiễn về quản lý quá trình sƣ phạm chủ yếu diễn ra trong nhà trƣờng: Phát triển chƣơng trình nhà trƣờng, q uản lý quá trình dạy học và quản lý quá trình giáo dục. Sự tập trung của những kiến giải đó đƣợc thể hiện cụ thể trong các tác phẩm xuất bản vào giữa những năm 70.I Kôndakốp, nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô đã dày công nghiên cứu những vấn đề về Quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục và quản lý trƣờng học.
Nhà giáo dục học Ronald C. Doll (1996) chƣơng trình học của nhà trƣờng là nội dung giáo dục và các hoạt động chính thức và không chính thức; 8 quá trình triển khai nội dung hoạt động, thông qua đó ngƣời học thu nhận đƣợc kiến thức và sự hiểu biết, phát triển các kỹ năng, thái độ, tình cảm và các giá trị đạo đức dƣới sự tổ chức của nhà trƣờng. Nhƣ vậy, trong những công trình nghiên cứu của mình, các nhà nghiên cứu quản lý giáo dục Liên Xô cho rằng:“Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên”. Tại các nƣớc phƣơng Tây, việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý giáo dục nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng cũng rất sôi động.
Campbell đã cho ra đời công trình đầu tiên nghiên cứu khá hoàn chỉnh các vấn đề chƣơng trình và phát triển chƣơng trình [27]. van Driel, Douwe Be ijaard, Nico Verloop (2010), “Professional Development and Reform in Science Education: The Role of Teachers' Practical Knowledge” [27]. Trong báo cáo này các tác giả đề cập vấn đề phát triển chuyên môn của giáo viên trong giáo dục khoa học từ góc độ phát triển kiến thức thực tiễn của giáo viên. Báo cáo xác định vai trò quan trọng của kiến thức thực tế của giáo viên trong đổi mới và phát triển giáo dục khoa học đồng thời cũng chỉ ra các chiến lƣợc cho việc phát triển kiến thực tiễn của giáo viên.
Nelson, Đại học Leeds, Vƣơng Quốc Anh (2014), “Important but not for me: students’ attitudes towards secondary school science in England”[26]. Tác giả đã trình bày kết quả nghiên cứu dựa trên khảo sát thực nghiệm ở Anh đối với học sinh trung học. Báo cáo cho biết thái độ của học sinh về giáo dục khoa học ở các trƣờng trung học, sự lựa chọn nghề nghiệp của học sinh và những mong muốn của học sinh đối với các bài học khoa học trong nhà trƣờng. Tác giả cũng nêu vấn đề phát triển chƣơng trình giáo dục khoa học trong các trƣờng phổ thông tại Anh Quốc.
Tuy nhiên, những nghiên cứu về phát triển chƣơng trình dạy học và giáo dục ở nƣớc ngoài vẫn chƣa có công trình nào bàn luận, nghiên cứu sâu đến 9 quản lý hoạt động phát triển chƣơng trình ở trƣờng THCS nói chung và quản lý hoạt động phát triển chƣơng trình các môn KHTN ở trƣờng THCS nói riêng. Các nghiên cứu trong nước Trong nghiên cứu lý thuyết vấn đề phát triển chƣơng trình giáo dục và dạy học hiện nay có một số nhà nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: Lâm Quang Thiệp, Lê Viết Khuyến, Trần Khánh Đức, Nguyễn Đức Chính…). Nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ quan điểm tiếp cận phát triển. Trong khi đó, cách tiếp cận nội dung và tiếp cận mục tiêu có nhiều nhƣợc điểm hơn, đã lạc hậu và không còn phù hợp trong tình hình mới hiện nay.
Cách tiếp cận phát triển chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hoá của chƣơng trình định hƣớng kết quả đầu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục định hƣớng điều khiển đầu ra [7]. Trong những năm gần đây đứng trƣớc nhiệm vụ đổi mới Giáo dục - Đào tạo nói chung và đổi mới hoạt động dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề phát triển chƣơng trình: Xây dựng chƣơng trình - Hƣớng dẫn thực hành (Curriculum Development A Guide to Practice (Nguyễn Kim Dung dịch); Những vấn đề cơ bản về chƣơng trình và quá trình dạy học (Nguyễn Hữu Châu); Phát triển chƣơng trình đào tạo giáo viên - những vấn đề lý luận và thực tiễn (Phạm Hồng Quang). Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến những vấn đề cơ bản nhƣ: khái niệm chƣơng trình giáo dục, khái niệm phát triển chƣơng trình đào tạo, các mô hình và quy trình phát triển chƣơng trình, chất lƣợng chƣơng trình giáo dục đào tạo nói chung. Cuốn sách "Kinh nghiệm quốc tế về phát triển chƣơng trình giáo dục phổ thông" của Viện khoa học Giáo dục Việt Nam do Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội phát hành tập trung nghiên cứu, phân tích kinh nghiệm phát triển chƣơng trình giáo dục phổ thông của một số quốc gia trong khu vực và thế giới nhằm khái quát những vấn đề cơ bản nhất về xu thế phát triển chƣơng trình giáo dục phổ 10 thông trên thế giới, từ đó nêu lên những đề xuất, khuyến nghị cho Việt Nam trong việc phát triển chƣơng trình giáo dục phổ thông sau 2015 [25].
Tài liệu thực nghiệm chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Các văn bản và tài liệu hƣớng dẫn thực nghiệm chƣơng trình Giáo dục phổ thông tổng thể đã xác định vị trí, vai trò môn học trong thực hiện mục tiêu GDPT, mục tiêu và yêu cầu cần đạt, nội dung giáo dục cốt lõi của môn học mỗi lớp hoặc cấp học đối với tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc, định hƣớng kế hoạch dạy học môn học ở mỗi lớp và mỗi cấp học, phƣơng pháp và hình thức tổ chức giáo dục, đánh giá kết quả giáo dục của môn học. Trong đó, môn Khoa học tự nhiên đƣợc xây dựng và phát triển trên nền tảng của Vật lý, Hoá học, Sinh học và Khoa học Trái Đất. Đây là môn học bắt buộc yêu cầu học sinh phải đạt đƣợc 3 phẩm chất, 3 năng lực, 3 năng lực chuyên môn [5].
Tài liệu “Năng lực quản lí và phát triển chƣơng trình giáo dục ở trung học phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo” Dự án phát triển giáo dục trung học phổ thông giai đoạn 2 đã trình bày khá chi tiết về các yếu tố, khái niệm và quy trình phát triển chƣơng trình nhà trƣờng trong các trƣờng phổ thông.