Luận văn: Quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành XNK tại Tổng cục Hải quan

Luận văn thạc sĩ về quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành hàng hóa xuất nhập khẩu tại Tổng cục Hải quan. Nghiên cứu chuyên sâu, phân tích thực tiễn.

• Tác giả: Lưu Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Mạnh Hùng
• Trường học: Trường đại học kinh tế - đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu tại tổng cục hải quan
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK tại Việt Nam

Hoạt động quản lý kiểm tra chuyên ngành (KTCN) đối với hàng hóa xuất nhập khẩu (XNK) là một cấu phần quan trọng trong thủ tục hải quan tại Việt Nam. Đây là quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện kiểm tra, xác nhận hàng hóa có đủ điều kiện xuất khẩu, nhập khẩu hay không, dựa trên các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hoặc quốc tế. Mục tiêu chính của công tác quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK là bảo vệ sức khỏe con người, môi trường, an ninh quốc gia và quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, theo đánh giá của Tổng cục Hải quan, hoạt động này cũng là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến thời gian thông quan hàng hóa. Luận văn của tác giả Lưu Thị Thanh Thủy (2018) chỉ ra rằng: “tổng thời gian thực hiện thông quan hàng hóa, phần thủ tục hải quan chiếm 28% thời gian, còn tới 72% là thời gian thực hiện các thủ tục khác liên quan đến kiểm tra chuyên ngành”. Con số này cho thấy tầm quan trọng và sự cấp thiết của việc cải cách, hoàn thiện công tác quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK để tạo thuận lợi thương mại, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan hải quan và các Bộ, ngành liên quan, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin thông qua Cổng thông tin một cửa quốc gia và hệ thống VNACCS/VCIS.

1.1. Vai trò của hoạt động kiểm tra chuyên ngành hàng hóa XNK

Kiểm tra chuyên ngành đóng vai trò kép. Một mặt, nó là hàng rào kỹ thuật cần thiết để ngăn chặn hàng hóa kém chất lượng, không đảm bảo an toàn thực phẩm, hoặc có nguy cơ gây hại cho môi trường và xã hội xâm nhập vào thị trường nội địa. Các hoạt động như kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, và kiểm tra chất lượng nhà nước là công cụ hữu hiệu để thực thi vai trò này. Mặt khác, nếu quy trình quản lý không được tối ưu, nó có thể trở thành rào cản thương mại, làm tăng phí và lệ phí hải quan, kéo dài thời gian lưu kho, gây tốn kém cho doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp XNK. Vì vậy, việc cân bằng giữa hai vai trò này là mục tiêu cốt lõi của Tổng cục Hải quan và các cơ quan liên quan trong quá trình cải cách.

1.2. Nguyên tắc quản lý KTCN theo thông lệ quốc tế hiện nay

Xu hướng quản lý hiện đại trên thế giới tập trung vào các nguyên tắc cốt lõi. Thứ nhất là áp dụng quản lý rủi ro hải quan, chỉ kiểm tra những lô hàng có nguy cơ cao, miễn, giảm kiểm tra cho doanh nghiệp tuân thủ tốt. Thứ hai là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tức là ưu tiên giải phóng hàng nhanh và thực hiện kiểm tra sau khi hàng đã thông quan hàng hóa. Thứ ba là điện tử hóa thủ tục, kết nối và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan qua Cổng thông tin một cửa quốc gia. Cuối cùng là công nhận lẫn nhau về kết quả đánh giá sự phù hợp, tránh kiểm tra trùng lặp đối với các sản phẩm đã được chứng nhận bởi các tổ chức uy tín trên thế giới.

II. Top 4 thách thức lớn trong quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK

Thực tiễn công tác quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK tại Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn, trở ngại lớn, làm chậm quá trình cải cách và chưa đáp ứng được kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp. Những thách thức này không chỉ đến từ hệ thống pháp luật mà còn từ năng lực thực thi và cơ chế phối hợp. Nghiên cứu của Lưu Thị Thanh Thủy (2018) đã chỉ ra một số nguyên nhân chính gây ra tình trạng này. Thứ nhất, hệ thống văn bản pháp luật về KTCN còn chồng chéo, chưa đồng bộ. Thứ hai, năng lực của các cơ quan kiểm tra còn hạn chế cả về nhân lực và trang thiết bị. Thứ ba, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là giữa hải quan và các Bộ, ngành, chưa thực sự hiệu quả. Cuối cùng, một bộ phận doanh nghiệp chưa tự giác tuân thủ quy định. Việc nhận diện và giải quyết triệt để những thách thức này là yêu cầu cấp bách để nâng cao hiệu quả quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK và cải thiện môi trường kinh doanh, phù hợp với tinh thần của các Nghị quyết 19 của Chính phủ.

2.1. Hệ thống văn bản pháp luật còn chồng chéo phức tạp

Một trong những rào cản lớn nhất là sự phức tạp và thiếu nhất quán của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Danh mục hàng hóa XNK thuộc diện phải KTCN do nhiều Bộ, ngành ban hành còn trùng lặp. Nhiều mặt hàng phải chịu sự quản lý của hai, ba cơ quan khác nhau với các thủ tục tương tự. Bên cạnh đó, việc xác định mã HS code cho hàng hóa trong danh mục đôi khi chưa thống nhất với Biểu thuế XNK, gây khó khăn cho cả doanh nghiệp và cơ quan hải quan tại chi cục hải quan cửa khẩu khi thực hiện thủ tục hải quan.

2.2. Hạn chế về cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực kiểm tra

Năng lực thực thi của các đơn vị KTCN là một vấn đề đáng quan ngại. Luận văn gốc chỉ rõ: “Cơ quan quản lý, KTCN chưa có lực lượng và phương tiện kiểm tra tại cửa khẩu, hàng hóa khi cần KTCN phải đưa về phòng thí nghiệm trong nội địa thực hiện”. Điều này không chỉ kéo dài thời gian chờ đợi kết quả mà còn làm tăng chi phí vận chuyển, bảo quản hàng hóa. Nguồn nhân lực thực hiện giám định hàng hóa và kiểm tra chuyên sâu còn thiếu và yếu, dẫn đến kết quả trả chậm, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thông quan hàng hóa của doanh nghiệp.

2.3. Sự phối hợp thiếu đồng bộ giữa cơ quan hải quan và Bộ ngành

Cơ chế phối hợp và trao đổi thông tin giữa Tổng cục Hải quan và các Bộ quản lý chuyên ngành vẫn chưa thông suốt. Việc trả kết quả kiểm tra chất lượng nhà nước hay kiểm dịch thực vật vẫn còn thực hiện thủ công ở nhiều nơi, chưa được cập nhật kịp thời lên Cổng thông tin một cửa quốc gia. Sự thiếu liên kết này làm giảm hiệu quả của hệ thống VNACCS/VCIS, khiến cơ quan hải quan khó khăn trong việc xử lý các lô hàng đã được đưa về bảo quản, tạo ra kẽ hở cho hàng hóa chưa đủ điều kiện lưu thông ra thị trường.

III. Giải pháp hoàn thiện cơ sở pháp lý kiểm tra chuyên ngành XNK

Để giải quyết các bất cập hiện tại, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là giải pháp nền tảng và mang tính chiến lược. Tổng cục Hải quan đã chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành tích cực rà soát và đề xuất sửa đổi các quy định liên quan đến quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK. Trọng tâm của các giải pháp này là đơn giản hóa thủ tục, minh bạch hóa quy định và hài hòa hóa với các chuẩn mực quốc tế. Theo tinh thần của Luật Hải quan 2014 và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 15/2018/NĐ-CP và Thông tư 39/2018/TT-BTC, việc cải cách phải hướng tới mục tiêu kép: vừa đảm bảo quản lý nhà nước chặt chẽ, vừa tạo môi trường kinh doanh thuận lợi. Các giải pháp tập trung vào việc rà soát lại toàn bộ danh mục hàng hóa XNK phải kiểm tra, loại bỏ các mặt hàng không cần thiết, và chuẩn hóa quy trình cấp giấy phép nhập khẩu cũng như các chứng nhận hợp quy sản phẩm.

3.1. Rà soát cắt giảm danh mục hàng hóa XNK phải kiểm tra

Giải pháp quan trọng hàng đầu là rà soát lại toàn bộ danh mục hàng hóa phải KTCN do các Bộ, ngành ban hành. Quá trình này cần dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro hải quan, chỉ áp dụng kiểm tra đối với các mặt hàng có nguy cơ cao ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn và môi trường. Đồng thời, cần loại bỏ tình trạng một mặt hàng thuộc nhiều danh mục của các bộ khác nhau. Mỗi mặt hàng phải được xác định rõ bằng mã HS code để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch, tránh việc áp dụng tùy tiện tại các chi cục hải quan.

3.2. Chuẩn hóa quy trình kiểm tra theo hướng quản lý rủi ro

Thay vì kiểm tra 100% các lô hàng nhập khẩu, cần xây dựng và áp dụng các tiêu chí quản lý rủi ro để phân loại doanh nghiệp và hàng hóa. Theo đó, sẽ miễn, giảm kiểm tra đối với các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, các sản phẩm đã được chứng nhận bởi các tổ chức uy tín, hoặc hàng hóa có nguồn gốc từ các thị trường phát triển. Phương pháp này không chỉ giúp giảm tải cho các cơ quan kiểm tra mà còn rút ngắn đáng kể thời gian thông quan hàng hóa, giảm chi phí cho doanh nghiệp.

IV. Phương pháp đổi mới quy trình kiểm tra chuyên ngành hàng hóa

Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, đổi mới phương pháp và quy trình thực hiện là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK. Tổng cục Hải quan đã và đang đẩy mạnh việc hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ, ứng dụng công nghệ thông tin và áp dụng các phương thức quản lý tiên tiến của thế giới. Trọng tâm của sự đổi mới này là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, điện tử hóa toàn bộ quy trình thông qua Cổng thông tin một cửa quốc gia, và tăng cường năng lực cho các đơn vị kiểm định. Việc áp dụng thành công các phương pháp này sẽ thay đổi căn bản cách thức quản lý, từ bị động, dàn trải sang chủ động, có trọng tâm, trọng điểm, góp phần thực hiện mục tiêu giảm thời gian thông quan hàng hóa và tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thương mại. Các hệ thống như VNACCS/VCIS đóng vai trò xương sống trong quá trình chuyển đổi số này.

4.1. Đẩy mạnh điện tử hóa thủ tục qua Cổng một cửa quốc gia

Việc kết nối và chia sẻ dữ liệu điện tử giữa các cơ quan là giải pháp đột phá. Tất cả các thủ tục từ xin giấy phép nhập khẩu, đăng ký kiểm tra, đến nhận kết quả kiểm tra chất lượng nhà nước, an toàn thực phẩm phải được thực hiện hoàn toàn trên Cổng thông tin một cửa quốc gia. Điều này giúp loại bỏ hồ sơ giấy, minh bạch hóa quá trình xử lý, cho phép doanh nghiệp và cơ quan hải quan theo dõi tiến độ theo thời gian thực. Việc tích hợp kết quả KTCN vào hệ thống VNACCS/VCIS sẽ tự động hóa quy trình thông quan hàng hóa khi có kết quả đạt yêu cầu.

4.2. Tăng cường năng lực và xã hội hóa hoạt động giám định

Nhà nước cần đầu tư nâng cấp trang thiết bị và đào tạo nguồn nhân lực cho các đơn vị kiểm định công lập, đặc biệt là các đơn vị thuộc Cục Kiểm định Hải quan. Song song đó, cần đẩy mạnh xã hội hóa, cho phép các tổ chức giám định hàng hóa, phòng thí nghiệm tư nhân đủ năng lực tham gia vào hoạt động KTCN. Việc công nhận kết quả của các tổ chức này sẽ tạo ra một thị trường dịch vụ cạnh tranh, giúp giảm thời gian và chi phí kiểm tra cho doanh nghiệp, đồng thời giảm tải cho các cơ quan nhà nước.

4.3. Chuyển đổi mạnh mẽ từ tiền kiểm sang cơ chế hậu kiểm

Cần thay đổi tư duy quản lý, chuyển trọng tâm từ kiểm tra trước và trong khi làm thủ tục hải quan (tiền kiểm) sang kiểm tra sau khi hàng hóa đã được thông quan (hậu kiểm). Cơ chế này dựa trên nguyên tắc tin cậy và tuân thủ của doanh nghiệp. Hàng hóa sẽ được giải phóng nhanh chóng, và cơ quan hải quan, phối hợp với các đơn vị quản lý chuyên ngành, sẽ tiến hành thanh tra, kiểm tra tại cơ sở của doanh nghiệp sau đó. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả đối với các doanh nghiệp ưu tiên, giúp thúc đẩy dòng chảy thương mại mà vẫn đảm bảo khả năng giám sát và xử lý vi phạm.

V. Phân tích kết quả thực tiễn quản lý kiểm tra chuyên ngành

Những nỗ lực cải cách công tác quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK trong những năm qua, đặc biệt là sau khi Chính phủ ban hành các Nghị quyết 19, đã mang lại những kết quả ban đầu đáng ghi nhận. Dữ liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan giai đoạn 2012-2017 cho thấy sự chuyển biến trong tỷ lệ các lô hàng phải thực hiện KTCN. Mặc dù tỷ lệ tờ khai nhập khẩu phải kiểm tra vẫn còn ở mức cao, nhưng đã có xu hướng giảm vào năm 2017, cho thấy tác động tích cực của các giải pháp cải cách. Cụ thể, việc rà soát và cắt giảm danh mục hàng hóa XNK thuộc diện quản lý chuyên ngành đã góp phần giảm bớt gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, kết quả này vẫn chưa thực sự bền vững và đồng đều trên các lĩnh vực. Việc phân tích các số liệu thực tiễn là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả của chính sách và xác định những điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ trong thời gian tới để hoạt động thông quan hàng hóa được thuận lợi hơn.

5.1. Thống kê tờ khai XNK phải kiểm tra giai đoạn 2012 2017

Theo số liệu trong luận văn của Lưu Thị Thanh Thủy (2018), tỷ lệ tờ khai xuất khẩu phải KTCN và thuộc diện quản lý chuyên ngành đã giảm từ 5,41% năm 2012 xuống còn 3,03% năm 2017. Điều này phản ánh chính sách khuyến khích xuất khẩu của Chính phủ. Ngược lại, tỷ lệ tờ khai nhập khẩu phải KTCN có nhiều biến động, tăng từ 22,42% (2012) lên đỉnh điểm 26,15% (2016) rồi giảm xuống 22,81% vào năm 2017. Sự sụt giảm trong năm 2017 cho thấy các giải pháp cải cách theo Nghị quyết 19 bắt đầu phát huy tác dụng.

5.2. Đánh giá tác động từ các chính sách cải cách thủ tục

Tác động rõ nét nhất đến từ việc các Bộ, ngành bắt đầu rà soát, cắt giảm các mặt hàng trong danh mục hàng hóa XNK phải kiểm tra. Theo Bảng 3.7 trong tài liệu gốc, số lượng mặt hàng thuộc diện quản lý và KTCN đã có sự tăng/giảm qua các năm, phản ánh nỗ lực điều chỉnh chính sách. Hơn nữa, việc triển khai Cổng thông tin một cửa quốc gia đã từng bước cải thiện thời gian thực hiện thủ tục hải quan, dù vẫn còn nhiều vướng mắc trong kết nối liên thông. Sự hài lòng của doanh nghiệp đã có cải thiện, nhưng vẫn còn nhiều kiến nghị về việc đơn giản hóa hơn nữa các quy định về an toàn thực phẩm và hợp quy sản phẩm.

VI. Định hướng phát triển công tác quản lý kiểm tra chuyên ngành

Để tiếp tục nâng cao hiệu quả quản lý kiểm tra chuyên ngành XNK, định hướng trong tương lai cần tập trung vào ba trụ cột chính: hoàn thiện thể chế, hiện đại hóa toàn diện và hội nhập quốc tế. Tổng cục Hải quan sẽ tiếp tục đóng vai trò đầu mối, thúc đẩy các Bộ, ngành thực hiện triệt để các giải pháp đã đề ra. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống quản lý chuyên ngành hiện đại, minh bạch, hiệu quả, dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro hải quan và tuân thủ các thông lệ quốc tế tốt nhất. Việc này không chỉ giúp rút ngắn thời gian thông quan hàng hóa, giảm chi phí cho doanh nghiệp mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Tương lai của công tác KTCN nằm ở việc chuyển đổi từ một "rào cản" thành một "công cụ hỗ trợ" thương mại hiệu quả.

6.1. Xây dựng cơ chế một cửa quốc gia thực sự toàn diện

Trong tương lai, Cổng thông tin một cửa quốc gia cần được nâng cấp để trở thành một hệ thống tích hợp duy nhất, xử lý 100% các thủ tục hải quan liên quan đến KTCN. Điều này đòi hỏi sự kết nối sâu rộng và chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực giữa tất cả các bên liên quan, từ các Bộ, ngành, chi cục hải quan, đến các doanh nghiệp logistics và các tổ chức giám định. Hệ thống phải đảm bảo tính pháp lý của chứng từ điện tử, loại bỏ hoàn toàn yêu cầu nộp hồ sơ giấy.

6.2. Áp dụng thông lệ quốc tế và thỏa thuận công nhận lẫn nhau

Việt Nam cần chủ động đàm phán và ký kết các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) về kết quả đánh giá sự phù hợp với các đối tác thương mại lớn. Khi một sản phẩm đã được kiểm tra và chứng nhận bởi cơ quan có thẩm quyền của nước xuất khẩu mà Việt Nam công nhận, nó sẽ được miễn kiểm tra khi nhập khẩu. Việc áp dụng các kinh nghiệm tốt của thế giới, như mô hình cơ quan kiểm định độc lập (như AQSIQ của Trung Quốc), cũng là một hướng đi cần được nghiên cứu để nâng cao tính khách quan và hiệu quả của hoạt động kiểm tra chất lượng nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo kết quả khảo sát đo thời gian giải phóng hàng năm 2017 do Tổng cục Hải quan phối hợp với Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam thực hiện, thủ tục hải quan thuần túy chỉ chiếm 28% tổng thời gian thông quan, trong khi các thủ tục kiểm tra chuyên ngành chiếm tới 72%. Thực trạng này phản ánh hoạt động kiểm tra chuyên ngành đang là điểm nghẽn lớn nhất làm gia tăng chi phí lưu kho bãi và kéo dài thời gian giải phóng hàng hóa xuất nhập khẩu của cộng đồng doanh nghiệp. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong hệ sinh thái văn bản pháp luật, danh mục mặt hàng kiểm tra dàn trải qua nhiều Bộ ngành và năng lực kiểm định tại cửa khẩu còn nhiều hạn chế. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành cấp Tổng cục, đánh giá toàn diện thực trạng giai đoạn 2012 - 2017 tại Tổng cục Hải quan, đồng thời xây dựng các giải pháp đột phá nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước gắn liền với tạo thuận lợi thương mại. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát Tổng cục Hải quan cùng hệ thống 34 Cục Hải quan tỉnh, thành phố và 241 Chi cục Hải quan trên toàn quốc. Phạm vi thời gian tập trung vào chuỗi dữ liệu thực chứng 6 năm từ 2012 đến 2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp căn cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách cắt giảm tỷ lệ tờ khai nhập khẩu phải kiểm tra chuyên ngành từ mức 22,81% năm 2017 xuống các ngưỡng mục tiêu tối ưu, rút ngắn thời gian thông quan theo các Nghị quyết 19 của Chính phủ, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý hành chính công hiện đại và lý thuyết quản lý rủi ro trong quản lý biên giới nhằm thiết lập mô hình kiểm soát hàng hóa thương mại quốc tế tối ưu. Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: kiểm tra chuyên ngành theo quy định tại Nghị định 59/2018/NĐ-CP; quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu; phân luồng quản lý rủi ro; và cơ chế hậu kiểm sau thông quan. Luận văn tiếp thu có chọn lọc mô hình kiểm định tập trung của Tổng cục Giám sát chất lượng, kiểm định, kiểm dịch Quốc gia Trung Quốc (AQSIQ) với mạng lưới 31 cơ quan cấp tỉnh và chứng nhận bắt buộc CCC, kết hợp mô hình phân tích rủi ro định lượng và công nhận kết quả kiểm tra của Hải quan Hàn Quốc với thời gian xử lý mẫu linh hoạt từ 5 đến 10 ngày.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp toàn diện từ kho dữ liệu thứ cấp chính thống của Tổng cục Hải quan, Cục Giám sát quản lý về Hải quan, Cục Kiểm định Hải quan và báo cáo liên ngành giai đoạn 2012 - 2017. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ tổng thể gồm 24,11 triệu tờ khai xuất khẩu và 24,28 triệu tờ khai nhập khẩu đăng ký trong 6 năm, trong đó riêng năm 2017 ghi nhận 5,42 triệu tờ khai xuất khẩu và 5,89 triệu tờ khai nhập khẩu. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối và bao quát toàn bộ 34 Cục Hải quan địa phương. Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả định lượng kết hợp phương pháp phân tích so sánh chuỗi thời gian. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm nhận diện chính xác xu hướng biến động của từng loại hình kiểm tra như kiểm dịch, an toàn thực phẩm, kiểm tra chất lượng và văn hóa; từ đó đối chiếu hiệu quả thực thi các chính sách của Chính phủ như Quyết định 2026/QĐ-TTg và Quyết định 65/2015/QĐ-TTg một cách khách quan, khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ tờ khai xuất khẩu thuộc diện kiểm tra chuyên ngành và quản lý chuyên ngành có xu hướng giảm liên tục, từ mức 5,41% năm 2012 (với 48.652 tờ khai kiểm dịch) xuống còn 3,03% năm 2017 (với 26.170 tờ khai kiểm dịch), giảm 2,38 điểm phần trăm trong 6 năm.

Thứ hai, tỷ lệ tờ khai nhập khẩu phải kiểm tra chuyên ngành duy trì ở mức rất cao và biến động phức tạp: từ 22,42% năm 2012 giảm nhẹ xuống 21,10% năm 2013, sau đó tăng mạnh lên đỉnh điểm 26,15% vào năm 2016 trước khi hạ xuống 22,81% vào năm 2017. Riêng năm 2017, số lượng tờ khai kiểm tra chất lượng nhập khẩu lên tới 525.126 tờ khai (chiếm 8,91%), kiểm dịch đạt 280.214 tờ khai (chiếm 4,75%) và an toàn thực phẩm là 165.320 tờ khai (chiếm 2,81%).

Thứ ba, sự mất cân đối nghiêm trọng giữa áp lực kiểm tra hàng nhập khẩu và hàng xuất khẩu, khi tỷ lệ kiểm tra hàng nhập khẩu cao gấp hơn 7,5 lần hàng xuất khẩu (22,81% so với 3,03% năm 2017).

Thứ tư, tình trạng chồng chéo danh mục giữa các Bộ ngành diễn ra phổ biến; lực lượng kiểm tra tại cửa khẩu còn thiếu hụt khiến hàng hóa phải chuyển về phòng thí nghiệm nội địa, gây kéo dài thời gian lưu thông.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự chênh lệch và bất cập nêu trên xuất phát từ việc các Bộ quản lý chuyên ngành ban hành danh mục mặt hàng kiểm tra quá rộng nhưng chưa chuẩn hóa mã HS tương thích với Hệ thống VNACCS/VCIS. Cơ chế phối hợp liên ngành còn lỏng lẻo và việc chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm diễn ra chậm chạp. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu của Vũ Quốc Bảo năm 2016 về quản lý rủi ro và nhận định của Nguyễn Phương Anh năm 2016 khi đánh giá cam kết Hiệp định Tạo thuận lợi Thương mại TFA-WTO. Để làm nổi bật xu hướng, các phát hiện này có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cột chồng so sánh cơ cấu kiểm tra chuyên ngành xuất nhập khẩu và bảng tổng hợp đối chiếu số lượng tờ khai qua 6 năm, giúp làm rõ đóng góp của từng nhóm ngành như nông nghiệp, công thương, y tế và khoa học công nghệ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện đồng bộ khung khổ pháp lý: Rà soát, chuẩn hóa 100% mã số HS cho danh mục hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành, sửa đổi các văn bản chồng chéo giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Bộ Y tế nhằm cắt giảm tối thiểu 30% danh mục mặt hàng phải kiểm tra trước thông quan trước năm 2020 (Chủ thể thực hiện: Tổng cục Hải quan phối hợp với các Bộ quản lý chuyên ngành).

Thứ hai, đổi mới phương thức kiểm tra sang quản lý rủi ro và chuyển mạnh sang hậu kiểm: Nâng tỷ lệ áp dụng quản lý rủi ro lên 95% đối với các lô hàng của doanh nghiệp tuân thủ tốt pháp luật, công nhận kết quả kiểm tra lẫn nhau và thừa nhận chất lượng của các nhãn hiệu uy tín quốc tế, hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian thông quan dưới 36 giờ đối với hàng xuất khẩu và dưới 41 giờ đối với hàng nhập khẩu trong giai đoạn 2018 - 2021 (Chủ thể thực hiện: Cục Quản lý rủi ro và Cục Giám sát quản lý về Hải quan).

Thứ ba, đẩy mạnh số hóa quy trình qua Cơ chế một cửa quốc gia: Tích hợp 100% thủ tục cấp phép và chứng nhận điện tử vào Hệ thống VNACCS/VCIS trong năm 2019, chấm dứt hoàn toàn việc yêu cầu doanh nghiệp nộp song song hồ sơ giấy (Chủ thể thực hiện: Cục Công nghệ thông tin và Thống kê hải quan).

Thứ tư, hiện đại hóa hạ tầng kiểm định tập trung tại cửa khẩu: Đầu tư mở rộng 6 Chi cục Kiểm định hải quan và thành lập 8 điểm kiểm tra chuyên ngành tập trung tại các cụm cảng lớn như Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh, Lạng Sơn giai đoạn 2019 - 2022 (Chủ thể thực hiện: Cục Kiểm định hải quan và Bộ Tài chính).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, đội ngũ lãnh đạo và cán bộ quản lý ngành Hải quan: Cung cấp nguồn cứ liệu thực chứng từ 34 Cục Hải quan địa phương để thiết kế các chính sách phân luồng, xây dựng quy chế phối hợp liên ngành và nâng cao hiệu năng quản lý.

Thứ hai, các chuyên viên hoạch định chính sách tại các Bộ chuyên ngành: Giúp nhìn nhận toàn diện bức tranh chồng chéo danh mục, từ đó chủ động cắt giảm rào cản kỹ thuật và xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia phù hợp với chuẩn mực WTO.

Thứ ba, cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu và đơn vị logistics: Nắm bắt cấu trúc thủ tục kiểm dịch, an toàn thực phẩm và kiểm tra chất lượng, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình thông quan, giảm thiểu thời gian chờ đợi và tiết kiệm 15% đến 20% chi phí kho bãi.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế: Tiếp cận phương pháp phân tích chuỗi dữ liệu lớn trên 48 triệu tờ khai, làm tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu về quản lý kinh tế và thuận lợi hóa thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thủ tục kiểm tra chuyên ngành lại chiếm tới 72% thời gian giải phóng hàng hóa?

Nguyên nhân chủ yếu do lực lượng kiểm định chuyên ngành tại cửa khẩu còn mỏng, nhiều mặt hàng buộc phải vận chuyển mẫu về các phòng thí nghiệm trong nội địa để phân tích. Thời gian chờ đợi kết quả từ các Bộ ngành thường kéo dài từ 5 đến 10 ngày, tạo nên độ trễ lớn so với thời gian xử lý thủ tục hải quan thuần túy vốn chỉ chiếm 28%.

Tỷ lệ kiểm tra chuyên ngành đối với hàng xuất khẩu biến động như thế nào trong giai đoạn 2012 - 2017?

Tỷ lệ này giảm liên tục từ 5,41% năm 2012 xuống còn 3,03% năm 2017, trong đó số tờ khai kiểm dịch giảm mạnh từ 48.652 xuống 26.170 tờ khai. Sự suy giảm này là kết quả của việc Nhà nước ưu tiên khuyến khích xuất khẩu và thực thi hiệu quả các cam kết tự do hóa thương mại song phương.

Tại sao tỷ lệ kiểm tra chuyên ngành đối với hàng nhập khẩu luôn ở mức cao trên 22%?

Hàng nhập khẩu chịu sự quản lý của nhiều đạo luật nhằm bảo vệ an toàn sức khỏe cộng đồng và bảo vệ sản xuất trong nước. Riêng năm 2017 có tới 525.126 tờ khai phải kiểm tra chất lượng và 280.214 tờ khai kiểm dịch trên tổng số 5,89 triệu tờ khai nhập khẩu, do các Bộ chưa áp dụng triệt để nguyên tắc quản lý rủi ro.

Cơ quan Hải quan có thể tự ý bãi bỏ yêu cầu kiểm tra chuyên ngành không?

Cơ quan Hải quan không có thẩm quyền tự ý bãi bỏ do danh mục hàng hóa thuộc diện kiểm tra được quy định bởi các luật chuyên ngành và thông tư của các Bộ chủ quản. Hải quan chỉ đóng vai trò cơ quan đầu mối kiểm soát và phối hợp thực thi tại cửa khẩu.

Việt Nam có thể học tập được gì từ mô hình kiểm tra của Trung Quốc và Hàn Quốc?

Việt Nam có thể áp dụng mô hình cơ quan kiểm định tập trung độc lập như AQSIQ của Trung Quốc và triển khai triệt để cơ chế công nhận kết quả kiểm tra của các lô hàng cùng loại từ các nhà sản xuất uy tín như kinh nghiệm của Hàn Quốc.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng quản lý kiểm tra chuyên ngành với 72% thời gian thông quan bị chi phối bởi thủ tục chuyên ngành và tỷ lệ kiểm tra hàng nhập khẩu đạt 22,81% năm 2017.
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển dịch mô hình quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm kết hợp áp dụng phương pháp quản lý rủi ro tiên tiến.
• Đóng góp hệ thống giải pháp toàn diện về hoàn thiện thể chế, số hóa qua Cơ chế một cửa quốc gia và nâng cao năng lực cho 6 Chi cục Kiểm định hải quan.
• Xác định lộ trình then chốt giai đoạn 2018 - 2022 nhằm cắt giảm tối thiểu 30% danh mục kiểm tra chuyên ngành và rút ngắn thời gian thông quan tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
• Khuyến nghị cộng đồng doanh nghiệp và các Bộ ngành chủ động liên kết dữ liệu, đồng hành cùng ngành Hải quan hiện đại hóa nền hành chính công vì sự phát triển bền vững của thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc bố cục gồm 4 chƣơng sau đây: 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cấp Tổng cục; - Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu; - Chƣơng 3: Thực trạng quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại Tổng cục Hải quan; - Chƣơng 4: Định hƣớng, giải pháp hoàn thiện quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại Tổng cục Hải quan trong thời gian tới. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA CHUYÊN NGÀNH ĐỐI VỚI HÀNG HÓA XUẤT KHẨU, NHẬP KHẨU CẤP TỔNG CỤC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hiện nay đã có một số tài liệu, đề tài, công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề KTCN đối với hàng hóa xuất nhập khẩu dƣới các góc độ khác nhau, nhƣ: - Đề tài: “Nghiên cứu biện pháp quản lý rủi ro đối với hàng hóa thuộc diện chính sách quản lý chuyên ngành nhằm nâng cao hiệu quả kiểm tra hải quan”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan năm 2016 của Vũ Quốc Bảo, Cục Quản lý rủi ro về Hải quan. Tác giả chủ yếu đƣa ra một số giải pháp, kỹ thuật nghiệp vụ quản lý rủi ro theo hƣớng chuyên sâu, chuyên nghiệp hóa để nâng cao chất lƣợng phân tích, đánh giá rủi ro, phân luồng kiểm tra trƣớc, trong và sau thông quan; đẩy mạnh công tác phân tích rủi ro, cảnh báo trƣớc các nguy cơ vi phạm, các sơ hở thiếu sót trong các lĩnh vực nghiệp vụ hải quan, xác định trọng điểm kiểm tra qua soi chiếu đối với hàng hóa thuộc diện quản lý KTCN nhập khẩu trƣớc khi làm thủ tục hải quan tại cửa khẩu nhập và hàng hóa thuộc diện quản lý kiểm tra chuyên ngành xuất khẩu sau khi đã hoàn thành thủ tục hải quan tại cửa khẩu xuất.

- Đề tài: “Nâng cao hiệu quả chống gian lận qua số lượng và chính sách mặt hàng trong khai báo hải quan”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan năm 2016 của Dƣơng Hồng Hạnh, Phó Cục trƣởng Cục Hải quan tỉnh Bình Dƣơng. Tác giả nghiên cứu các quy định pháp luật về thuế xuất nhập khẩu, đối chiếu với các hoạt động triển khai thực hiện để nhận diện các hành vi gian lận số lƣợng, chính sách mặt hàng; so sánh, đánh giá, phân 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tích và làm rõ các hành vi gian lận số lƣợng, chính sách mặt hàng; từ đó đề xuất các giải pháp tổng thể, đồng bộ và lộ trình khả thi nhằm nâng cao hiệu quả ngăn ngừa và chống gian lận số lƣợng, chính sách mặt hàng trong công tác quản lý nhà nƣớc về hải quan. - Đề tài: “Ứng dụng công nghệ seal định vị GPS trong công tác quản lý, giám sát hàng hóa chịu sự giám sát hải quan vận chuyển bằng container”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan năm 2016 của Nguyễn Nhất Kha, Phó Cục trƣởng Cục Giám sát quản lý về Hải quan. Tác giả chủ yếu đánh giá thực trạng quản lý, giám sát hải quan đối với hàng hóa vận chuyển chịu sự giám sát hải quan bằng container, chỉ rõ những mặt đƣợc và những tồn tại cần khắc phục để đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới; đánh giá, phân tích nguyên nhân; trên cơ sở đó tổng hợp, đề ra các giải pháp nhƣ: đánh giá các loại công nghệ thế giới đang áp dụng, đề xuất giải pháp quản lý bằng công nghệ GPS, đề xuất hệ thống, mô hình quản lý, giám sát của cơ quan hải quan.

- Đề tài: “Hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về hải quan ở các khu công nghiệp”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan năm 2014 của Phan Quốc Đông, Phó Trƣởng phòng thuộc Cục Hải quan Thành phố Hà Nội. Tác giả chủ yếu phân tích các luận điểm khoa học về khu công nghiệp, đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nƣớc về hải quan từ 2010- 2013 đối với các khu công nghiệp của Việt Nam; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nƣớc về hải quan đối với các khu công nghiệp trên các mặt: các quy định của pháp luật, các phƣơng thức quản lý hải quan hiện đại, công tác kiểm soát, chống buôn lậu và gian lận thƣơng mại, thủ tục hải quan. - Đề tài: “Các giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về hải quan đối với phương tiện và hành lý qua đường hàng không theo yêu cầu hội nhập”, đề 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tài nghiên cứu khoa học cấp Tổng cục Hải quan năm 2011 của Nguyễn Văn Trƣờng, Cục trƣởng Cục Hải quan TP Hà Nội. Tác giả đã nghiên cứu các văn bản pháp lý, thực trạng công tác quản lý nhà nƣớc về hải quan đối với phƣơng tiện và hành lý tại cửa khẩu sân bay quốc tế Nội Bài và Tân Sơn Nhất (TP.

Hồ Chí Minh); học tập kinh nghiệm quản lý hải quan của một số nƣớc tiên tiến trên thế giới; từ đó chủ yếu đƣa ra những giải pháp với cách thức tổ chức mới, áp dụng phƣơng pháp quản lý rủi ro hiện đại đối với phƣơng tiện và hành lý, đề xuất triển khai các hệ thống thông tin, giúp cho cơ quan hải quan có công cụ thực hiện đƣợc việc kiểm tra giám sát, giảm bớt việc kiểm tra tràn lan mà tập trung vào các chuyến bay, các đối tƣợng trọng điểm. - Đề tài: “Triển khai ứng dụng chữ ký điện tử, quản lý và lưu trữ tài liệu điện tử phục vụ hoạt động quản lý của ngành Hải quan”, đề tài luận văn thạc sĩ năm 2013 của tác giả Hoàng Hải Hậu. Đề tài tập trung nghiên cứu về việc áp dụng chữ ký điện tử trong quản lý hành chính cũng nhƣ công tác quản lý và lƣu trữ tài liệu điện tử của ngành Hải quan, từ đó đề ra một số giải pháp cơ bản và lộ trình triển khai ứng dụng chữ ký điện tử vào công tác lƣu trữ điện tử phục vụ hoạt động quản lý trong ngành Hải quan. - Đề tài: “Quản lý thu ngân sách đối với hàng hóa xuất nhập khẩu của ngành Hải quan”, đề tài luận văn thạc sĩ năm 2015 của tác giả Nguyễn Thị Kim Nhung.

Đề tài tập trung nghiên cứu về công tác quản lý thu ngân sách nhà nƣớc đối với hàng hóa xuất nhập khẩu của ngành Hải quan từ năm 2011- 2015, chỉ ra ƣu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế, rút ra bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý thu ngân sách; từ đó đề xuất một số quan điểm, giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện quản lý thu ngân sách nhà nƣớc đối với hàng hóa xuất nhập khẩu của ngành Hải quan. - Đề tài: “Các cam kết trong Hiệp định tạo thuận lợi thương mại TFA- WTO và khả năng thực hiện thành công trong ngành Hải quan Việt Nam”, đề 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tài luận văn thạc sĩ năm 2016 của tác giả Nguyễn Phƣơng Anh. Đề tài tập trung nghiên cứu về Hiệp định tạo thuận lợi thƣơng mại TFA-WTO, quá trình thực hiện các nội dung tạo thuận lợi thƣơng mại trong ngành Hải quan Việt Nam, từ đó đƣa ra kiến nghị, giải pháp cho Hải quan Việt Nam để thực hiện thành công các cam kết trong Hiệp định TFA-WTO, đảm bảo giải quyết mối quan hệ giữa yêu cầu tạo thuận lợi thƣơng mại và yêu cầu quản lý Nhà nƣớc về Hải quan chặt chẽ, hiệu quả. Nhƣ vậy, chƣa có đề tài nào đề cập đến các nội dung về công tác quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa xuất nhập khẩu nhƣ hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách, quy định; hoàn thiện bộ máy KTCN để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động KTCN… nhằm quản lý chặt chẽ hàng hóa XNK thuộc diện KTCN, đảm bảo tiết kiệm nguồn lực của xã hội, quyền lợi, sức khỏe ngƣời tiêu dùng đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động XNK hàng hóa nhƣ đề tài “Quản lý hoạt động kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu tại Tổng cục Hải quan” của tác giả.

Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cấp Tổng cục 1. Khái niệm, vai trò, nguyên tắc quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa XNK 1. Một số khái niệm - Kiểm tra chuyên ngành: Theo quy định tại khoản 1 Điều 1 Nghị định số 59/2018/NĐ-CP ngày 20/4/2018 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số Điều của Nghị định số 08/2015/NĐ-CP ngày 21/01/2015 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan thì kiểm tra chuyên ngành là việc cơ quan kiểm tra chuyên ngành căn cứ các quy định về kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật, tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lƣợng hàng hóa do các 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cơ quan quản lý nhà nƣớc ban hành hoặc tiêu chuẩn quốc tế hoặc các quy định pháp luật có liên quan để kiểm tra, xác định hàng hóa đủ điều kiện xuất khẩu, nhập khẩu theo quy định của pháp luật có liên quan. - Theo phạm vi nghiên cứu của luận văn thì quản lý hoạt động KTCN đối với hàng hóa XNK đƣợc hiểu là sự tác động có tổ chức, định hƣớng, mục đích, kế hoạch của cơ quan quản lý nhà nƣớc đến hoạt động KTCN thông qua các quy định về kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật, tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lƣợng hàng hóa do các cơ quan quản lý nhà nƣớc ban hành hoặc tiêu chuẩn quốc tế hoặc các quy định pháp luật có liên quan để thực hiện đƣợc mục tiêu tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, hàng hóa, giảm chi phí, thời gian thông quan hàng hóa.

- Hàng hóa xuất nhập khẩu thuộc đối tượng KTCN: Theo quy định tại khoản 5 Điều 3 Nghị định số 08/2015/NĐ-CP ngày 21/01/2015 của Chính phủ, hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thuộc đối tƣợng KTCN là hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu phải kiểm tra về chất lƣợng, y tế, văn hóa, kiểm dịch động vật, kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm theo quy định của pháp luật.