Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động nhà trường THCS cũng cho thấy: Việc nâng cao chất lượng dạy học trong các nhà trường nói chung và nhà trường trung học nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển giáo dục và đào tạo của xã hội, nâng cao chất lượng giảng dạy, vai trò đóng góp của các biện pháp đó là hết sức quan trọng. Đây là vấn đề luôn luôn được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm.
Nghiên cứu nước ngoài Các nghiên cứu thực tiễn các nhà trường để tìm ra biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn sao cho có hiệu quả nhất; Luận văn của XayKhamPhanh Duangphathai “Biện pháp quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở các trường THPT thị xã Thakhek, tỉnh Khammuane nước CHDCND Lào” (2018); M.Kônđacốp, trong “Cơ sở lí luận khoa học quản lý giáo dục”, Trường Cán bộ quản lí giáo dục và Viện Khoa học GD 1984; Harld - Kôntz, với “Những vấn đề cốt yếu về quản lý”, Nxb Khoa học kỹ thuật 1992; Xukhômlinxki, trong tác phẩm “ Kinh nghiệm lãnh đạo của hiệu trưởng” (dịch và xuất bản năm 1981), đã đưa ra nhiều tình huống QLGD và quản lý dạy học trong nhà trường, ở đó các tác giả đã bàn nhiều về phương pháp thực hiện mục tiêu, nội dung và PPDH, đặc biệt là vấn đề phân công trong quản lý dạy học; V.Xukhomlinki cũng như các tác giả V.PXtrezicodin, Gigoocscaia, Zakhonôp. đều cho rằng một trong những chức năng quản lý của hoạt động nhà trường là phải xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong lao động và tạo ra khả năng ngày càng hoàn thiện vì tay nghề sư phạm của mình. Muốn xây dựng đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn, tâm huyết với nghề, người lãnh đạo phải có quyền lựa chọn đội ngũ giáo viên cho trường mình, đó là những người yêu trẻ, phải biết giao tiếp với trẻ, nắm vững chuyên môn giảng dạy, nắm vững các khoa học có liên quan các môn trong nhà trường, vận dụng linh hoạt lý luận dạy học, lý luận giao tiếp, tâm lý học. Trong những năm gần đây, nghiên cứu về quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở các trường phổ thông nói chung và các trường THCS nói riêng đã được các nhà nghiên cứu chú ý.
Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu dưới đây. Trong công trình của mình, Yahya (2019) và cộng sự cho rằng, trong quản lý chiến lược của một tổ chức trường học là hình thành một nhóm làm việc tích cực và có thể làm việc cùng nhau để đạt được các mục tiêu của tổ chức. Thành công của một tổ chuyên môn trong nhà trường được hình thành, tinh thần hợp tác và mối quan hệ tốt đẹp giữa các thành viên trong tổ. Nghiên cứu cũng tập trung khẳng định tầm quan trọng của làm việc nhóm trong trường học bao gồm làm việc nhóm hiệu quả, cùng nhau đưa ra 6 quyết định,…[36].
Nghiên cứu của nhóm tác giả Rebecca (2020) đã chỉ ra rằng, nhóm – tổ chuyên môn giảng dạy và học tập của giáo viên trong nhà trường có vai trò quan trọng không chỉ nâng cao sự hiểu biết, học hỏi lẫn nhau mà còn góp phần tháo gỡ những khó khăn trong việc nâng cao trình độ, chuyên môn nghiệp vụ của giáo viên [35]. Nghiên cứu của Pascale (2021) đã đánh giá vai trò của tổ chuyên môn trong quản lý trường học. Kết quả nghiên cứu từ 92 trường học ở Israel cho thấy, hiệu quả của tổ chuyên môn tạo điều kiện cho việc chuyển đổi từ giảng dạy độc lập hơn sang làm việc theo nhóm, xây dựng năng lực lãnh đạo, từ đó thúc đẩy một môi trường học tập lẫn nhau của giáo viên tích cực và hiệu quả, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà trường [34]. Nghiên cứu trong nước Giáo dục Việt Nam nhằm đào tạo từng bước những con người có đủ “đức” và “tài”, “nhân - trí - dũng” để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc - đó là một quá trình lâu dài, phức tạp.
Bởi vậy mà Đảng ta luôn khẳng định “Giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu”. Nghị quyết số 29-NQ/TW của BCH TW Đảng khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) đã nhấn mạnh: “Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo. Xây dựng quy hoạch, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng và hội nhập quốc tế. Thực hiện chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo theo từng cấp học và trình độ đào tạo.
Tất cả các giáo viên tiểu học, THCS, giáo viên, giảng viên các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải có trình độ từ đại học trở lên, có năng lực sư phạm. Đổi mới mạnh mẽ mục tiêu, nội dung, phương pháp đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của nhà giáo theo yêu cầu nâng cao chất lượng, trách nhiệm, đạo đức và năng lực nghề nghiệp.” Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu chủ yếu về mặt lý luận như quản lý và chức năng quản lý, về tiêu chuẩn và phẩm chất cần có của người quản lý, QL hoạt động nhà trường bao gồm nội dung gì, về sự liên hệ giữa khoa học quản lý và khoa học khác. Các công trình nghiên cứu riêng về chân dung người hiệu trưởng trường học, có thể kể đến các tác giả: Nguyễn Ngọc Quang, Hà Sỹ Hồ, Lê Tuấn, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Văn Lê. Dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học Việt Nam đã tiếp cận QLGD và quản lý trường học chủ yếu dựa trên nền tảng lý luận giáo dục học.
7 Trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục hiện nay thì việc yêu cầu đổi mới nội dung, PPDH là việc làm cần thiết và cấp bách. Các nhà nghiên cứu giáo dục cũng cho ra đời nhiều công trình trong lĩnh vực này: tác giả Phạm Viết Vượng với vấn đề lấy học sinh làm trung tâm, tác giả Trần Hồng Quân đề cập tới một số vấn đề đổi mới trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Tổ chuyên môn là một bộ phận cấu thành trong bộ máy tổ chức, quản lý của trường THCS, nơi thực thi trực tiếp nhiệm vụ dạy học và giáo dục học sinh. Trong xu 7 thế phát triển giáo dục hiện nay, các nhà quản lý giáo dục nói chung và người Hiệu trưởng nói riêng phải không ngừng cải tiến, nâng cao chất lượng quản lý hoạt động đối với TCM của đơn vị mình, để thông qua đó, tác động tích cực vào quá trình nâng cao chất lượng giáo dục.
Về nghiên cứu quản lý hoạt động tổ chuyên môn trong nhà trường: Trong nhà trường phổ thông, đội ngũ GV (giáo viên) lại được sắp xếp theo từng tổ chuyên môn nên việc quản lý hoạt động của đội ngũ GV đối với người hiệu trưởng chính là quản lý hoạt động của TCM trong nhà trường. Suy cho cùng, mục đích của công việc quản lý này là nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của nhà trường: nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường. Điều này đã được khẳng định trong Luật Giáo dục (được sửa đổi, bổ sung năm 2009): "Cán bộ quản lý giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức, quản lý, điều hành các hoạt động giáo dục", "Nhà nước có kế hoạch xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý nhằm phát huy vai trò và trách nhiệm của cán bộ quản lý giáo dục, đảm bảo phát triển sự nghiệp giáo dục"(32, tr12). Tác giả Thái Duy Tuyên đã khẳng định: “TCM là tế bào cơ bản giữ vị trí quan trọng nhất trong việc triển khai công tác quản lý đổi mới phương pháp dạy học, là đầu mối để thực hiện các quyết định, các chủ trương của Hiệu trưởng, là nơi tổ chức học tập, ứng dụng, thể nghiệm những lý luận về phương pháp dạy học mới… Để quản lý hoạt động của TCM, trước hết cần cụ thể hóa các chủ trương về đổi mới phương pháp dạy học của các cấp quản lý thành quy định nội bộ để tổ chức thực hiện.
HT cần giao trách nhiệm cho hiệu phó hoặc trực tiếp hướng dẫn TTCM xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cho từng năm học. Đặc biệt, cần đổi mới nội dung sinh hoạt TCM, phải chú trọng bồi dưỡng cho giáo viên những vấn đề cụ thể của từng môn học. Đồng thời, Hiệu trưởng phải kiểm tra tất cả các khâu, từ xây dựng kế hoạch đến tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện kế hoạch và tự kiểm tra, đánh giá của tổ…”. [28] Trên cơ sở những nhận định đó, tác giả đã đưa ra một số biện pháp tăng cường quản lý hoạt động TCM trong nhà trường, đó là: lập kế hoạch, xây dựng quy định nội bộ về hoạt động TCM nhằm đổi mới PPDH; tổ chức, chỉ đạo đổi mới hoạt động của tổ; đổi mới các cách kiểm tra, đánh giá; tạo động lực cho hoạt động TCM.
Việc nghiên cứu công tác quản lý, xây dựng và phát triển các hoạt động dạy học - giáo dục trong nhà trường nói chung, hoạt động TCM nói riêng ở các trường THCS là nhiệm vụ quan trọng và là điều kiện cơ bản để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Trong công tác quản lý nhà trường, nếu quản lý có hiệu quả hoạt động của TCM cùng với việc đề ra được các biện pháp quản lý hoạt động của TCM có cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện thực tiễn sẽ là con đường tốt nhất để đạt được chất lượng giáo dục theo mục tiêu đề ra. Thời gian gần đây, quản lý hoạt động TCM đã trở thành mối quan tâm chung của CBQL các trường phổ thông về quản lý trường học. Trong quá trình nghiên cứu đề tài, các nhà nghiên cứu đã đứng trên các góc độ khác nhau để khái quát các biện pháp 8 quản lý hoạt động chuyên môn, nhưng đều có mục đích chung là nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường.