CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.1 Tổng quan về quản lý hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học 1.1 Hướng nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học cho học sinh ở cả trong và ngoài nước đều có cùng những mạch nghiên cứu: 1/ lấy người thầy làm trung tâm, thông qua hoạt động của người thầy để phát triển năng lực tự học cho người học; 2/ lấy người học làm trung tâm, tìm hiểu các yếu tố giúp người học hình thành và phát triển năng lực tự học. Trong đó, hướng nghiên cứu thứ nhất khá phổ biến cả trong và ngoài nước. Ngoài ra, trong cùng một mạch nghiên cứu thứ nhất, các nghiên cứu của nước ngoài tập trung vào khía cạnh tương tác giữa người học và môi trường (người dạy, hoạt động dạy, bối cảnh lớp học do người dạy xây dựng). Các nghiên cứu của Việt Nam tuy có theo mạch này, nhưng chỉ dừng lại ở mức xây dựng lý thuyết về tự học cố định cho từng môn học và các hoạt động dạy học đặc thù cho môn học đó để phát triển năng lực tự học.
Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học trên thế giới Khi nghiên cứu về hoạt động rèn luyện phát triển năng lực tự học ở người học, các học giả nước ngoài thường tập trung ở nhóm đối tượng người học lớn (học sinh phổ thông trung học hoặc sinh viên đại học, sau đại học): Wilcox (1996); Kim (2013); Mello (2016); Walther (2018). Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học với đối tượng học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông có thể kể đến như Schunk và Zimmerman (1997); Schloemer và Brenan (2006); Gillies và cộng sự (2015); Bernacki và cộng sự (2015); Alvi và cộng sự (2018); Dörr và Perels, F. (2019); Alvi và cộng sự (2020); Về xu hướng nghiên cứu với đề tài nghiên cứu về hoạt động rèn luyện phát triển năng lực tự học ở người học, các nhà nghiên cứu nước ngoài tập trung vào các tương tác và hoạt động lớp học nhằm kích thích tính chủ động và trách nhiệm người học qua đó rèn luyện năng lực tự học ở người học. Với nghiên 6 cứu của Schunk và Zimmerman (1997), nhóm nghiên cứu đã đề xuất mô hình dạy học phát triển năng lực tự học cho học sinh.
Trong nghiên cứu của mình, nhóm nghiên cứu Schunk và Zimmerman (1997) đã cho rằng hoạt động hình thành và phát triển năng lực tự học cho học sinh phải xuất phát tự các nguồn lực xã hội, và tương tác với cá nhân thông qua bốn giai đoạn: quan sát, bắt chước, tự kiểm soát và tự điều chỉnh. Trong nghiên cứu này, nhóm tập trung quan sát và phát triển năng lực tự học dưới góc độ lấy hoạt động của người học làm trung tâm. Nghiên cứu chưa khai thác dưới góc độ tương tác của giáo viên. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu Harris và Graham, S.
(1992), tiếp nhận quan điểm về năng lực tự học của Zimmmerman (1986) và lý thuyết nhận thức xã hội, nhóm nghiên cứu Harris và Graham, S. (1992) đã xây dựng lên mô hình các chiến lược phát triển năng lực tự học cho học sinh. Mô hình của nhóm nghiên cứu Harris và Graham, S. (1992) tập trung khai thác sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh trong hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học.
Mô hình của Harris và Graham (1992) bao gồm sáu bước: xây dựng kiến thức nền tảng, thảo luận, mô hình hóa kiến thức, ghi nhớ, hỗ trợ và thực hành độc lập. Mặc dù hai mô hình đều có nét tương đồng ở mô hình hóa quy trình các bước phát triển năng lực tự học, tuy nhiên mô hình của Schunk và Zimmerman (1997) tập trung vào các hoạt động cá nhân của người học còn mô hình của Harris và Graham (1992) có xu hướng tương tác giữa người học và người dạy. Nghiên cứu của Santangelo và cộng sự (2008) sử dụng mô hình của Harris và cộng sự (1992) để phát triển năng lực tự học của học sinh với môn viết. Nghiên cứu chỉ ra sự tương thích và hiệu quả của mô hình đến sự phát triển năng lực tự học ở học sinh.
Năm 2012, nhóm nghiên cứu Manuela Leidinger và Franziska Perels đã phát triển những học liệu nhằm rèn luyện và phát triển năng lực tự học cho học sinh Tiểu học trong môn toán. Nghiên cứu của Leidinger và cộng sự (2012) đã dựa vào lý thuyết của Zimmerman (1986, 2000) để phát triển các học liệu. Hướng nghiên cứu tập trung vào các hoạt động liên quan đến siêu nhận thức và khơi gợi động lực cho người học. Nghiên cứu đã cho thấy tương tác với học liệu (giáo trình, phương pháp dạy học và tài liệu) đã giúp phát triển không chỉ năng lực tự học cho học sinh, nhóm nghiên cứu còn tìm thấy sự tăng trưởng trong kết quả học tập của 7 nhóm học sinh Tiểu học sau thực nghiệm.
Trong năm 2019, vận dụng mô hình của Schunk và Zimmerman (1997) và Bronson (2000), nhóm nghiên cứu Lisa Dörr và Franziska Perels đã nghiên cứu về sự phát triển năng lực tự học ở trẻ từ 5 đến 6 tuổi với hoạt động kết hợp giữa can thiệp trực tiếp và gián tiếp. Nhóm cho rằng hoàn toàn có thể rèn luyện và phát triển năng lực tự học cho đối tượng trẻ nhỏ hơn độ tuổi Tiểu học. Nhóm đã thành công trong việc kết hợp các phương pháp can thiệp trực tiếp và gián tiếp đối với trẻ trước độ tuổi đến trường Tiểu học. Với nghiên cứu của Alvi và cộng sự (2020), nhóm nghiên cứu cho rằng hướng nghiê cứu về hoạt động của giáo viên để bồi dưỡng và phát triển năng lực tự học vẫn còn nhiều hạn chế, chưa nhận được nhiều sự quan tâm.
Trong nghiên cứu của mình, nhóm nghiên cứu Alvi và cộng sự đã tập trung nghiên cứu hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học, lấy hoạt động của giáo viên làm trung tâm và đặt trong bối cảnh tương tác giữa các nhóm môi trường khác nhau theo lý thuyết sinh thái của Bronfenbrenner. Cụ thể, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh vào sự tương tác giữa môi trường (hoạt động dạy và niềm tin của giáo viên, văn hóa nhà trường, bối cảnh lớp học.) và người học nhằm phát triển năng lực tự học của các học sinh. Đối tượng của nghiên cứu là học sinh Tiểu học tại khu vực Queensland, nước Úc. Nghiên cứu này cho thấy niềm tin và sự thực hành trong hoạt động dạy học của giáo viên tác động lớn đến hoạt động dạy học phát triển năng lực cho học sinh.
Bên cạnh đó, nghiên cứu còn cho thấy giáo viên cần phải sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học phát triển năng lực tự học để đạt hiệu quả tối ưu nhất trong sự hình thành và phát triển năng lực tự học ở học sinh. Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học tại Việt Nam Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học ở Việt Nam có cùng điểm chung với các nghiên cứu của các học giả nước ngoài về hai cách tiếp cận như đề cập trên. Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu là học sinh phổ thông trung học vẫn còn hạn chế và đa số các nghiên cứu tập trung vào đối tượng là sinh viên. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa các nghiên cứu trong và ngoài nước về chủ đề hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học chính là các nghiên cứu ở Việt Nam được triển khai cụ thể cho từng môn học.
Hướng nghiên cứu đạt cụ thể vào bối cảnh từng 8 môn học ở một cấp học cụ thể góp phần phong phú hơn trong hoạt động ứng dụng và triển khai các hoạt động rèn luyện phát triển năng lực tự học cụ thể cho từng nhóm đối tượng và môn học cụ thể. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu đạt cụ thể vào bối cảnh từng môn học ở các cấp học cụ thể chưa thấy sự thống nhất chung về nguyên tắc cũng như định hướng của hoạt động dạy học phát triển năng lực tự học chung. Các nghiên cứu về hoạt động dạy học phát triển năng lực người học được theo xu hướng lấy hoạt động của giáo viên làm trung tâm, thông qua hoạt động của giáo viên để phát triển năng lực người học, trong phạm vi nghiên cứu có thể tìm được, có thể kể đến như Nguyễn Thị Phượng Liên, Lưu Thanh Tuấn (2020); Thạch Phú Minh (2019); Hồ Thị Loan, Nguyễn Thị Hồng Phượng (2019); Trần Thị Ngần (2019); Đặng Thị Dạ Thùy (2018); Phan Thị Thanh Hội, Kiều Thị Thu Giang (2016). Đối với nghiên cứu của Nguyễn Thị Phượng Liên và Lưu Thanh Tuấn (2020), Nghiên cứu có ưu điểm là triển khai thực nghiệm để kiểm tra tính hiệu quả của mô hình đến với sự phát triển của học sinh.Tuy nhiên, nhóm tác giả chưa trình bày tường minh mối quan hệ giữa hoạt động vận dụng mô hình lớp học đảo ngược và năng lực tự học.
Đây là nghiên cứu duy nhất trong phạm vi nghiên cứu tìm kiếm có thực hiện thực nghiệm để kiểm chứng tính hiệu quả của phương pháp nâng cao năng lực tự học cho học sinh. Đối với các nghiên cứu của Thạch Phú Minh (2019); Hồ Thị Loan, Nguyễn Thị Hồng Phượng (2019); Trần Thị Ngần (2019); Đặng Thị Dạ Thùy (2018); Phan Thị Thanh Hội, Kiều Thị Thu Giang (2016), các nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở mức xây dựng cơ sở lý thuyết, chưa có thực nghiệm cho các biện pháp đề xuất nhằm kiểm tra đối chiếu. Riêng đối với nghiên cứu của Thạch Phú Minh (2019), nghiên cứu này có ưu điểm của nghiên cứu này là đặt giáo viên ở cả hai vai trò, người thầy dạy năng lực tự học và người học học năng lực tự học thông qua các bước xây dựng bài giảng, bài tập phát triển năng lực tự học cho học sinh. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở mức xây dựng cơ sở lý thuyết, chưa có thực nghiệm nhằm kiểm tra đối chiếu và điều chỉnh phương pháp nói trên.
Ngoài ra, cùng xu hướng với nghiên cứu của Thạch Phú Minh (2019), còn có nghiên cứu của Phạm Thị Thanh Phượng, Phùng Thị Bích Ngọc (2019) và nghiên cứu của Vương Cẩm Hương (2018). Tuy nhiên, giống nghiên cứu 9 của Thạch Phú Minh (2019), nghiên cứu của Phạm Thị Thanh Phượng và Phùng Thị Bích Ngọc (2019) cũng chỉ dừng lại mức đề xuất phương pháp, riêng nghiên cứu của Vương Cẩm Hương (2018) có thực nghiệm để kiểm chứng phương pháp rèn luyện năng lực tự học cho học sinh.