Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO HƯỚNG TÍCH HỢP Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoạt động dạy học THCS và quản lý hoạt động dạy học THCS ở nước ngoài và ở trong nước. Vấn đề hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở ngoài nước.
Như chúng ta đã biết toán học có nguồn gốc xuất phát từ thực tiễn. Số học ra đời trước hết do nhu cầu đếm. Hình học phát sinh do việc cần thiết phải đo lại ruộng đất bên bờ sông Nin (Ai cập) sau những trận lụt hàng năm. Khi nói đến nguồn gốc thực tiễn của Toán học cũng cần nhấn mạnh cả về nguồn gốc thực tiễn của chính các quy luật của logic hình thức được sử dụng trong toán học.
Lênin viết: “Những hình thức và quy luật logic không phải là cái vỏ trống rỗng mà là sự phản ánh thế giới khách quan, thực tiễn của con người, được lặp đi lặp lại hàng nghìn triệu lần, sẽ được củng cố vào ý thức người ta dưới những hình thức của logic học”. Theo Ăng ghen, “Đối tượng của Toán học thuần túy là những hình dạng không gian và những quan hệ số lượng của thế giới khách quan” [7]. Trong hoạt động dạy học môn Toán cần có những mô hình học tập sẽ giúp các học sinh tiếp thu bài học nhanh hơn, theo V. 8 Các nhà nghiên cứu giáo dục Nga đã khẳng định rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên” [6].Saxerđôtôp đi sâu nghiên cứu việc lãnh đạo trong công tác giảng dạy, giáo dục ở nhà trường và xem đây là khâu then chốt trong hoạt động quản lý của người Hiệu trưởng.Xukhomlinxki, Jaxapob nêu ra một số vấn đề quản lý của Hiệu trưởng trường phổ thông như sự phân công nhiệm vụ giữa Phó Hiệu trưởng và Hiệu trưởng.
Các tác giả thống nhất khẳng định người Hiệu trưởng phải là người lãnh đạo toàn diện và chịu trách nhiệm chính trong công tác quản lý nhà trường. Về việc tổ chức dự giờ và phân tích sư phạm bài giảng, tác giả V.Xukhomlinxki nhấn mạnh hoạt động dự giờ thăm lớp và đưa ra nhiều cách phân tích sư phạm bài dạy cho giáo viên. Ông cho rằng đó là đòn bẩy nâng cao chất lượng giảng dạy của đội ngũ giáo viên. Khổng Tử (551-479 trước công nguyên) với quan điểm dạy học gắn liền với PPDH môn Toán hiện nay là: “Dùng cách gợi mở, đi từ gần tới xa, từ đơn giản đến phức tạp, nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ.
Đòi hỏi học trò phải tập luyện, phải hình thành nề nếp, thói quen học tập” và “học không biết chán, dạy không biết mỏi” [8]. Theo ông muốn mang lại hiệu quả trong dạy học thì phải đề cao đến các quy định về nề nếp dạy học, bên cạnh đó cần nâng cao trình độ của người dạy, lựa chọn được những phương pháp dạy học theo hướng đề cao năng lực tự học, tự phát huy tinh thần độc lập suy nghĩ và sáng tạo của người học. Vấn đề hoạt động dạy học, quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trong nước Ngoài hoạt động dạy học môn Toán được tổ chức trên lớp học còn có thể tổ chức những hoạt động thực hành Toán ngoài nhà trường như ở đồng ruộng, nhà máy, công xưởng, kể cả những hoạt động có tính chất tập dượt nghiên cứu bao 9 gồm cả các khâu thu thập và xử lí dữ liệu, xử lí mô hình để tìm lời giải, xây dựng mô hình, đối chiếu lời giải với thực tế để kiểm tra và điều chỉnh. Đề cập đến phương tiện trực quan trong hoạt động dạy học môn Toán: “Phương tiện trực quan tượng trưng là một hệ thống kí hiệu quy ước nhằm biểu diễn tính chất muốn nghiên cứu tách rời khỏi tất cả các tính chất khác của đối tượng và hiện tượng”.
Trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán, tác giả Phạm Văn Hoàn cho rằng cần tạo lập cho học sinh tác phong, phương pháp nghiên cứu và thói quen tự đọc sách. Theo tác giả Phạm Văn Hoàn, trong công tác dạy học, phụ đạo học sinh yếu kém môn Toán, thầy giáo nên coi trọng tính vững chắc của kiến thức, kĩ năng. Không nên chạy theo mục tiêu đề cao, mở rộng kiến thức. Tài liệu “Những khái niệm cơ bản về quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang; Tài liệu “Cơ sở của khoa học quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Minh Đạo; tài liệu “Quản lý, quản lý giáo dục tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo là những tài liệu mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, quản lý giáo dục và quản lý giáo dục được tiếp cận từ những mô hình.
Tài liệu “Khơi dậy tiềm năng sáng tạo” của GS. Nguyễn Cảnh Toàn có đề cập đến việc dạy học tính sáng tạo cho HS thông qua môn Toán. Nghiên cứu về quản lý nhà trường nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng có các tác giả như: Nguyễn Ngọc Quang, Phạm Viết Vượng, Nguyễn Văn Lê, Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt… Các công trình khoa học nói trên với tầm vóc và qui mô về giá trị lý luận, thực tiễn đã và đang được ứng dụng rộng rãi và mang lại hiệu quả nhất định trong phát triển sự nghiệp giáo dục. Song, phần lớn các công trình trên chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu về lý luận có tính chất tổng quan về quản lý 10 giáo dục, quản lý trường học, vấn đề quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường THCS chưa được đề cập nhiều.
Trước yêu cầu bức xúc của thực tiễn ở các trường THCS là đổi mới công tác quản lý hoạt động dạy học, trong đó có quản lý hoạt động dạy học môn Toán, nhiều học viên cao học quản lý giáo dục đi vào nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS, THPT, đồng thời đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác quản lý hoạt động dạy học chẳng hạn như các Luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục của các tác giả: Triệu Thứ Hiệp với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS trên địa bàn huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc” (2013),Vũ Văn Dương với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tại trường THCS Thái Thịnh, Hà Nội theo chuẩn kiến thức, kỹ năng” (2012), Đỗ Thị Mai Hương với đề tài “Quản lý hoạt động dạy - học ở trường THCS Quài Cang - Huyện Tuần Giáo - Tỉnh Điện Biên trong giai đoạn hiện nay” (2015), Nguyễn Văn Nguyên với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” (2013), Phạm Trung Kiên với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học theo hướng tích hợp ở Trường trung học phổ thông chuyên Thái Bình” (2015),. Từ các công trình nghiên cứu kể trên, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng tích hợp ở các trường THCS huyện Mỹ Đức, Thành phố Hà Nội. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Hoạt động dạy học 1.
Hoạt động Theo từ điển Tiếng Việt - Hoàng Phê (1996), hoạt động là việc làm (làm một việc) cụ thể nhằm một mục đích nhất định. Hành động là kết quả của hoạt động tư duy. 11 Hành động là tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội; Hành động là thực hiện một chức năng nhất định trong một chỉnh thể; là vận động, cử động nhằm một mục đích nhất định. Hoạt động là toàn bộ hành vi của một sinh thể.
Theo Triết học, “ hoạt động là quá trình diễn ra giữa con người với giới tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ và tự nhiên”. Con người sống luôn luôn hoạt động. Hoạt động là phương thức tồn tại, đồng thời cũng là con đường hình thành và phát triển nhân cách. Theo Tâm lý học, cuộc sống con người là một dòng hoạt động, con người là chủ thể của các hoạt động thay thế nhau.
Đó là quá trình chuyển hóa năng lực lao động cùng các phẩm chất tâm lý khác của bản thân thành sự vật và thành thực tế. Quá trình ngược lại là quá trình tách những thuộc tính của sự vật, của thực tế quay trở về với chủ thể, biến thành vốn liếng tinh thần của chủ thể. Tóm lại, chúng ta có thể hiểu: Hoạt động của con người là quá trình tác động qua lại giữa con người và thế giới xung quanh để tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới và cả về phía con người. Trong quá trình tác động qua lại đó, có hai quá trình diễn ra đồng thời, thống nhất và bổ sung cho nhau: - Quá trình thứ nhất là chủ thể chuyển năng lực của mình thành sản phẩm hoạt động và tâm lí của con người được bộc lộ, được khách quan hóa trong quá trình làm ra sản phẩm.
Quá trình này được gọi là quá trình đối tượng hóa (quá trình xuất tâm). - Quá trình thứ hai là chủ thể chuyển nội dung khách thể (quy luật bản chất của sự vật) vào bản thân của mình tạo nên tâm lí, ý thức, nhân cách của bản thân và con người chiếm lĩnh (lĩnh hội) thế giới. Quá trình này là quá trình hình thành tâm lý ở chủ thể còn gọi là quá trình chủ thể hóa (quá trình nhập tâm). 12 Tóm lại, trong hoạt động con người vừa tạo ra sản phẩm về phía thế giới, vừa tạo ra tâm lý của chính mình.
Như vậy, tâm lý của con người chỉ có thể được bộc lộ, hình thành trong hoạt động và thông qua hoạt động. Hoạt động dạy học là một trong những hoạt động giao tiếp mang ý nghĩa xã hội – chủ thể của quá trình dạy là giáo viên và chủ thể của hoạt động học là học sinh, tiến hành các hoạt động khác nhau nhƣng không phải là những hoạt động đối lập nhau mà song song tồn tại, phát triển trong cùng một quá trình thống nhất, cùng hướng tới một mục đích. Hoạt động dạy của thày là truyền thụ tri thức, tổ chức chỉ đạo, điều khiển, hướng dẫn hoạt động chiếm lĩnh tri thức của học sinh.