Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Thanh Hoá. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở các trường trung học phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Thanh Hoá. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông Với mục tiêu giúp cho người học làm chủ được kiến thức phổ thông; biết vận dụng kiến thức một cách hiệu quả vào đời sống và giúp người học tự học suốt đời; đồng thời giúp người học có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp; biết xây dựng và phát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội; có cá tính, có nhân cách và có đời sống nội tâm, tâm hồn phong phú; thông qua đó, người học có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại năm 2018, Bộ GD&ĐT đã ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới [10]. Với mục tiêu này, khi xây dựng nội dung chương trình Bộ đã đưa ra các yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực của học sinh, trong đó những năng lực cụ thể được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục của chương trình. Ngữ văn là môn học kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật, giúp HS phát triển những phẩm chất cao đẹp; hình thành cảm xúc lành mạnh, biết yêu và trân trọng cái đẹp; có sự phong phú trong đời sống tinh thần; có lòng vị tha và tâm hồn nhân ái.
Cùng với đó, môn học Ngữ văn còn giúp học sinh hình thành và phát triển những năng lực chung và các năng lực môn học riêng như: ngôn ngữ, năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ (là năng lực riêng hay còn gọi là năng lực đặc thù hoặc năng lực chuyên biệt của môn Ngữ văn) để giúp học sinh học tập tốt các môn học khác. Chính vì vậy, hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở các tường phổ thông. Từ thực tiễn dạy học môn Ngữ văn, năm 2018, Giáo sư Trần Đình Sử đã đưa ra giải pháp: Đổi mới về quan điểm dạy học, tiến trình dạy học, ứng dụng CNTT và đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá (viết và nói) [36]. 5 Xuất phát từ cơ sở khoa học và thực tiễn của việc xây dựng chương trình Ngữ văn mới theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học, xuất phát từ đặc trưng môn học, mục tiêu giáo dục của bộ môn, tác giả Bùi Mạnh Hùng đã có những công trình nghiên cứu “Phác thảo chương trình ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực” Bài viết được đăng trên tạp chí Khoa học của Trường ĐHSP TP.
Hồ Chí Minh, số chuyên đề về nghiên cứu giáo dục học. Năm 2019, trong các công trình nghiên cứu như: Chương trình Ngữ Văn trong nhà trường phổ thông Việt Nam và hướng phát triển sau 2015; Đổi mới căn bản toàn diện chương trình Ngữ Văn; Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ Văn. Đỗ Ngọc Thống đã nêu ra những quan niệm khoa học về Năng lực và đánh giá năng lực. Đối với môn Ngữ văn tác giả đã khái quát hai nhóm năng lực cơ bản, đó là: Năng lực tiếp nhận văn bản và Năng lực tạo lập văn bản.
Đồng thời đã nêu ra những định hướng cơ bản về đánh giá năng lực môn Ngữ văn. Theo đó, đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực cần có những phương thức cụ thể và cần chú trọng đến đánh giá các kĩ năng của học sinh [28]. Bên cạnh đó, Đỗ Ngọc Thống cũng nêu rõ những mục tiêu chính và quan trọng của đánh giá chất lượng môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực. Có thể thấy, đây là những quan niệm, những đường hướng mang tính khái quát, vĩ mô của việc đổi mới đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ Văn ở trường trung học phổ thông.
Đồng thời tác giả cũng đã đưa ra được những giải pháp rất cụ thể để hoạt động đánh giá theo năng lực có hiệu quả thiết thực trong học tập môn Ngữ văn [28]. Tác giả Phạm Thanh Hùng (2018) cho rằng, vấn đề quan trọng của nền giáo dục mọi quốc gia là đổi mới chương trình giáo dục và sách giáo khoa phổ thông. Ở lần đổi mới chương trình giáo dục và sách giáo khoa theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực này đòi hỏi người học phải nói được, làm được, thực hiện và tạo ra được các sản phẩm chứ không dừng lại ở việc chỉ nắm 6 lí thuyết. Đối với môn Ngữ văn đòi hỏi giáo viên và học sinh cần phải vận dụng các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực/môn học khác nhau trong việc thực hiện, giải quyết một vấn đề hoặc làm ra một sản phẩm [33].
Nguyễn Thị Kiều Anh (2019) cho rằng để phát triển năng lực HS ở môn Ngữ văn cấp THCS, vai trò của các thiết kế DH rất quan trọng. Để có năng lực xây dựng được thiết kế DH tốt, GV cần nghiên cứu kĩ chương trình Ngữ văn cấp THCS, xác định được mục tiêu chung, nội dung của bài học để xây dựng và tổ chức các hoạt động học tập, sử dụng linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật DH, phương tiện DH, xây dựng môi trường học tập phù hợp [31]. Khi nghiên cứu sử dụng công nghệ trong dạy học ngữ văn ở trường phổ thông Lã Phương Thuý (2019) cho rằng việc sử dụng công nghệ trong DH nói chung và trong DH Ngữ văn nói riêng sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình triển khai, đặc biệt ở các vùng sâu, vùng xa, nơi thiếu thốn về cơ sở vật chất, trang thiết bị. Tuy nhiên, đây là xu hướng tất yếu trong tương lai, bởi vậy, bài viết sẽ là những hướng dẫn cụ thể về quy trình sử dụng công nghệ trong DH Ngữ văn, giúp GV dễ dàng hơn trong quá trình triển khai DH ở trường phổ thông, nhằm nâng cao hiệu quả DH Ngữ văn và đáp ứng yêu cầu đổi mới GD&ĐT theo định hướng đổi mới hiện nay [28].
Các bài viết, các công trình nghiên cứu vừa nêu ở trên đã phân tích chi tiết, chỉ ra thực trạng và nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng dạy học môn Ngữ văn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn trong các nhà trường. Trong thời gian vừa qua, giáo viên của các trường trung học phổ thông cũng đã được tham gia tập huấn trực tuyến về các Mô đun do Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai thông trên hệ thống ETEP và được chỉ đạo định hướng qua các văn bản hướng dẫn về thực hiện Chương trình SGK mới, cách thức xây dựng kế hoạch nhà trường (đối với môn học), cách xây dựng kế hoạch dạy học, phương pháp dạy học, hình thức kiểm tra, đánh giá với 4 kĩ năng đọc - viết - nói - nghe môn Ngữ văn theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh… 7 Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu sâu về quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 và sách giáo khoa mới. Vì vậy cần cần có những hướng đổi mới và đi sâu hơn nữa về quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở các nhà trường hiện nay. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông Trong xu hướng đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, vấn đề quản lý hoạt động dạy và học luôn được quan tâm và đưa lên hàng đầu, trong đó có việc thay đổi cách quản lý dạy học đối với nhiều môn học, đặc biệt là môn Ngữ văn.
Bàn về vấn đề này, đã có nhiều tác giả đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học phù hợp với yêu cầu của xã hội cũng như phù hợp với điều kiện của từng địa phương, từng nhà trường. Trong bài viết Nâng cao chất lượng công tác quản lý hoạt động giảng dạy môn Ngữ văn của hiệu trưởng ở một số trường trung học cơ sở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (2013), tác giả Trần Xuân Ngọc đã đề cập đến thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy môn Ngữ văn của hiệu trưởng ở một số trường tại tỉnh Nam Định, qua đó tác giả đã đề xuất một số biện pháp để nâng cao chất lượng công tác quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn tại một số trường trung học cơ sở của tỉnh Nam Định [39]. Khi đánh giá thực trạng quản lý hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn ngữ văn ở các trường trung học cơ sở thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu tác giả Nguyên Thị Tịnh (2019) đã cho rằng để nâng cao hiệu quả HĐTN trong DH môn Ngữ văn cần thực hiện một cách đồng bộ các nội dung như: Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho các lực lượng giáo dục về vị trí, vai trò, nhiệm vụ của HĐTN trong DH môn Ngữ văn; Chỉ đạo xây dựng chương trình, kế hoạch HĐTN trong DH môn Ngữ văn; Bồi dưỡng kĩ năng tổ chức HĐTN cho GV Ngữ văn; Đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức HĐTN; Tổ 8 chức trao đổi kinh nghiệm tổ chức và quản lý HĐTN; Xây dựng cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong việc tổ chức các HĐTN trong DH môn Ngữ văn cho HS [32]. Dương Tuyết Hạnh, Nguyễn Quý Nam và Dương Thị Thu Thủy (2020), khi nghiên cứu một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn ngữ văn THPT theo yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông mới đã cho rằng: Quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn nói riêng và các hoạt động dạy học khác theo nội dung chương trình giáo dục phổ thông mới đang là vấn đề được quan tâm, chú ý.