Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Thực tiễn quản lý hoạt động dạy học luôn tồn tại và sôi động. Đầu những năm 50 của thế kỷ XX, các nhà khoa học Liên Xô (cũ) đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu các đề tài về QLGD có tính hàn lâm với những khía cạnh khác nhau.Pôpốp (nhà sư phạm và QLGD của Liên Xô cũ) đã biên soạn cuốn “Quản lý trường học” [1] là một tập hợp khá hoàn chỉnh các chỉ dẫn cho hoạt động thực tiễn của những người làm công tác QLGD, đặc biệt là quản lý trường học; trong đó có quản lý hoạt động dạy học.
Trong quá trình phát triển giáo dục Xô Viết (cũ), nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã biên soạn nhiều sách, tài liệu vừa có tính khoa học, vừa có tính thực tiễn về công tác quản lý quá trình sư phạm chủ yếu diễn ra trong nhà trường: Quản lý quá trình giáo dục, quản lý quá trình dạy học (trong đó có quản lý hoạt động dạy học) .I Kôndakốp [33], nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô (cũ) đã dày công nghiên cứu những vấn đề về QLGD. Năm 1987, Viện quản lý và Kinh tế giáo dục thuộc Viện Hàn lâm sư phạm Liên Xô (cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về quản lý trường học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng của các học giả Xô Viết tính đến thời điểm đó, các nhà nghiên cứu QLGD Xô Viết thống nhất cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên”. Đó chính là quản lý hoạt động dạy học. Các nước phương Tây, nhiều nhà khoa học cũng quan tâm nghiên cứu QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng.
Campbell [50] đã cho ra đời công trình đầu tiên nghiên cứu khá hoàn chỉnh các vấn đề QLGD dưới ánh sáng của các học thuyết quản lý chung, đặc biệt là thuyết hành vi (quan hệ con người) trong quản lý. UNESCO suốt chiều dài lịch sử tồn tại của mình đã tập hợp nhiều học giả trên thế giới để nghiên cứu những vấn đề QLGD trên quy mô toàn cầu cũng như trong phạm vi khu vực hoặc quốc gia. Đầu những năm 90, UNESCO PROAP đã xuất bản cuốn sách có tính cẩm nang về kĩ năng QLGD mang tựa đề “Kế hoạch hóa và QLGD vi mô”. Trong những năm cuối của thế kỉ XX, sách báo về QLGD đã xuất hiện rất nhiều.
Điển hình là các công trình như: Hành vi và tổ chức trong giáo dục [42]; Phương pháp lãnh đạo, quản lý nhà trường hiệu quả [49]; Quản lý giáo dục - Lý thuyết, nghiên cứu và thực tiễn [50] đã đề cập những quan điểm mới về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học rất ít có công trình bàn luận, nghiên cứu sâu về công tác quản lý hoạt động dạy học trong trường THCS nói chung, quản lý hoạt động dạy học môn Khoa học tự nhiên nói riêng. Các nghiên cứu trong nước Trong xu thế toàn cầu hóa, Việt Nam đã và đang hội nhập sâu rộng với khu vực và quốc tế. Trong bối cảnh đó, giáo dục Việt Nam cần đẩy nhanh tiến trình đổi mới để rút ngắn khoảng cách về trình độ phát triển giáo dục với các nước trong khu vực và trên thế giới.
Các thành tựu nghiên cứu giáo dục đã thừa nhận QLGD là nhân tố then chốt đảm bảo cho sự thành công của phát triển giáo dục. Vấn đề này đặt ra cho các nhà QLGD phải nỗ lực đổi mới trong công tác quản lý của mình. Đảng và Nhà nước đã khẳng định “Giáo dục là quốc sách hàng đầu, toàn xã hội đều có ý thức chăm lo giáo dục vì giáo dục tạo nên nguồn lực con người phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội” [35]. Nhiều nhà sư phạm, nhà quản lý đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của 8 c việc quản lý quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục.
Những ưu điểm và nhược điểm của việc quản lý hoạt động dạy học, bản chất và mối quan hệ giữa quản lý hoạt động dạy và hoạt động học, quản lý vai trò của người dạy và người học, quản lý đổi mới nội dung và cách thức tổ chức tiến hành các hình thức tổ chức dạy học trên lớp, điển hình là các tác giả: Đặng Quốc Bảo [2], Trần Kiểm [27], Nguyễn Thị Mỹ Lộc [29], Hà Thế Ngữ [36], Nguyễn Ngọc Quang [41] … Nghị quyết số 29- NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”. Trong những năm gần đây đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục và đào tạo nói chung và đổi mới hoạt động dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới quản lý hoạt động dạy học nhằm nâng cao tính hiện đại, gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy học sinh làm trung tâm trong hoạt động dạy học như: Phạm Minh Hạc [15], Đặng Thành Hưng [24], Bùi Văn Quân [39]. Như vậy, vấn đề QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học từ lâu đã được các nhà nghiên cứu giáo dục quan tâm nghiên cứu và trở thành mối quan tâm của toàn xã hội. Các công trình nghiên cứu tuy có những ý kiến có thể khác nhau nhưng điểm chung đều khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong dạy và học ở các cấp học, bậc học.
Đảng ta đã đề ra định hướng chiến lược về phát triển giáo dục đó là: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và QLGD, đào tạo”. Hiện nay, quản lý hoạt động dạy học là một vấn đề mang tính thời sự đã được quan tâm nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường đáp ứng yêu cầu nhân lực phục vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Quản lý hoạt động dạy học là quản lý cơ bản, quan trọng nhất trong công tác quản lý trường học. Chính vì lẽ đó, vấn đề quản lý hoạt động dạy học luôn 9 c được các nhà nghiên cứu, các nhà QLGD đề cập trong các công trình nghiên cứu khoa học.
Giáo trình giảng dạy của trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, Đại học sư phạm Hà Nội, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Viện Chiến lược GD,. cũng đã có những công trình nghiên cứu chuyên đề QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Bên cạnh những công trình nghiên cứu sâu về các hoạt động của nhà trường có một số công trình nghiên cứu về tăng cường quản lý hoạt động dạy học như: Nguyễn Hữu Châu [5]; Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Quốc Chí [30]; Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Trọng Hậu, Nguyễn Quốc Chí [31]; Nguyễn Văn Trường (biên dịch cùng nhóm tác giả) [49]…. Một số đề tài, luận án nghiên cứu về công tác quản lý hoạt động dạy học; một số tạp chí chuyên ngành đăng tải các kết quả nghiên cứu bàn đến một số vấn đề có liên quan đến công tác quản lý hoạt động dạy học, đã đi sâu làm rõ về tổ chức, quản lý hoạt động dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh như Lê Thị Bích Thảo với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường trung học cơ sở huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên”[46], Nguyễn Đức Thuận với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học các môn Khoa học tự nhiên ở trường THCS Vũ Tiến, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình theo định hướng phát triển năng lực”[48]….
Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý, ở từng bậc học, ở từng địa phương luôn nảy sinh những vấn đề riêng và mới. Hơn thế nữa, khi triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới tuy thuận lợi là cơ bản song còn nhiều khó khăn, thách thức. Chưa có đề tài nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn KHTN theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THCS, đặc biệt là các trường THCS huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Trước yêu cầu cấp thiết trong công tác quản lý hoạt động dạy học chúng tôi tiến hành nghiên cứu về cơ sở lý luận của công tác quản lý hoạt động dạy học đặc biệt là môn KHTN cấp THCS, thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên của các trường THCS trên địa 10 c bàn huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, từ đó đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý hoạt động dạy học môn Khoa học Tự nhiên theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường THCS huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
Một số khái niệm cơ bản liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Quản lý Quản lý là một hiện tượng xã hội, là yếu tố cấu thành sự tồn tại và phát triển của loài người. Xã hội phát triển yêu cầu trình độ tổ chức, quản lý đòi hỏi ngày càng cao. Từ điển Tiếng Việt thông dụng đưa ra khái niệm về quản lý: “Tổ chức, điều khiển hoạt động của một tổ chức, đơn vị, cơ quan” Theo Từ điển Giáo dục học: “Quản lý là hoạt động hay tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt mục đích của tổ chức.
Các bước quản lý bao gồm: Kế hoạch hóa, tổ chức thực hiện, chỉ đạo hoặc lãnh đạo thực hiện, kiểm tra đánh giá”.W Taylor cho rằng “Quản lý là biết chính xác điều muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [59].