CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THÔNG QUA TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu về giáo dục truyền thống lịch sử địa phương Đến nay đã có nhiều những nghiên cứu, bài viết, giáo trình về giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh, tiêu biểu như: Nguyễn Cảnh Minh trong “Giáo trình lịch sử địa phương” cung cấp cơ sở lý luận và nguyên tắc biên soạn bài học lịch sử địa phương bằng cả hình thức nội khóa và ngoại khóa cũng như phương pháp hướng dẫn thực hành cho học sinh [18]. Nguyễn Thị Côi và Vũ Ngọc Anh (2016) trong “Tài liệu hướng dẫn địa phương biên soạn tài liệu nội dung địa phương môn Lịch sử” đã đi từ tầm quan trọng của việc dạy học LSĐP đến hướng dẫn lựa chọn nội dung lịch sử để biên soạn và dạy học LSĐP, đồng thời cũng giới thiệu những hình thức, phương pháp tiến hành dạy học LSĐP ở trường THCS [10].
Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (2015) trong công trình “Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu hóa” đã nêu lên giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam được hun đúc từ nhiều thế hệ, qua nhiều giai đoạn lịch sử, tạo nên những nét văn hóa, những triết lí bền vững trong cộng đồng. Lịch sử, văn hóa và điều kiện tự nhiên đã hình thành nên chủ nghĩa nhân văn truyền thống Việt Nam, tạo nên bản sắc văn hóa riêng của đất nước cũng như mỗi vùng miền của đất nước ta. Đây vừa là tài sản quý báu, vừa là động lực thúc đẩy xã hội phát triển mà mỗi người đều cần tìm hiểu, tiếp thu và tôn trọng [12]. Lê Hữu Ái, Trần Quang Ánh (2012), trong báo cáo nghiên cứu khoa học “Vấn đề giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho học sinh, sinh viên 7 trong bối cảnh hiện nay ở nước ta” có viết: “Giáo dục giá trị văn hóa truyền thống là công việc khách quan và cần thiết; thực tế cuộc sống đặt ra cho công tác giáo dục học sinh, sinh viên hiện nay là ngoài trang bị kiến thức chuyên ngành còn cần trang bị thêm kiến thức văn hóa truyền thống để họ đủ bản lĩnh, vượt qua mọi thử thách để khỏi trở thành “bóng mờ sao chép” của người khác” [1].
Nguyễn Thị Chiên (2019), trong báo cáo nghiên cứu khoa học “Những giải pháp nhằm giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa địa phương cho học sinh phổ thông trên địa bàn thành phố Hải Phòng” cho rằng giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử là một vấn đề cực kì quan trọng của mỗi quốc gia, dân tộc, đặc biệt là trong thời kì hội nhập; lịch sử văn hóa địa phương có mối liên hệ chặt chẽ với lịch sử, văn hóa dân tộc và lịch sử, văn hóa nhân loại; ngay từ khi bắt đầu ngồi trên ghế nhà trường, các em cần hiểu được truyền thống lịch sử, văn hóa của địa phương mình để thêm yêu quê hương, tự hào về miền đất mà mình đang sống, điều đó là nguồn nội lực giúp các em tiếp thu tốt hơn lịch sử văn hóa dân tộc và lịch sử văn hóa nhân loại [9]. Các đề tài đều đã khẳng định sự cần thiết của việc GD truyền thống LS địa phương trong việc đào tạo nhân cách con người, hướng tới mục tiêu GD toàn diện. Những công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục truyền thống lịch sử địa phương Nếu việc GD truyền thống lịch sử là để gìn giữ và phát huy hệ tư tưởng nhân văn, giá trị bản sắc cốt lõi cao đẹp của một dân tộc thì việc quản lý GD truyền thống lịch sử càng được coi trọng bởi có quản lý tốt thì mới có sự vận hành tốt. Nhiều nghiên cứu khoa học đã đưa ra những quan điểm, mô hình của quản lý GD truyền thống văn hóa, lịch sử phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh, giai đoạn phát triển của vùng miền và đất nước.
Đỗ Thị Thanh Thủy (2015) trong “Một số giải pháp chỉ đạo của hiệu 8 trưởng nhằm nâng cao chất lượng GD truyền thống văn hóa cho HS trường Trung học cơ sở thông qua hoạt động GD ngoài giờ lên lớp trong giai đoạn hiện nay” đã nghiên cứu thực trạng công tác GD truyền thống văn hóa cho HS thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp ở trường THCS Trung Hưng và một số trường THCS ở thành phố Sơn Tây, từ đó đề xuất giải pháp chỉ đạo thích hợp và khả thi về GD truyền thống văn hóa cho HS THCS nhằm nâng cao chất lượng GD toàn diện, đáp ứng mục tiêu GD chung. [25] Luận văn “Quản lý công tác GD truyền thống đạo đức cho sinh viên trường Cao đẳng Hàng hải 1 trong giai đoạn hiện nay” của Nguyễn Thị Thu Thủy cũng đã nêu được hệ thống các biện pháp quản lý GD truyền thống đạo đức cho sinh viên tại trường Cao đẳng Hàng hải cũng như tại các trường Cao đẳng ở Hải Phòng. Công tác quản lý GD đạo đức cũng được triển khai một phần trong công tác quản lý GD truyền thống LS địa phương bao gồm các biện pháp như: nâng cao nhận thức, vai trò, trách nhiệm của thầy và trò; quản lý việc phối hợp đồng bộ giữa những lực lượng giáo dục; quản lý các hình thức hoạt động GD; phát huy vai trò tự quản, tự rèn luyện trong tập thể;… [26]. Vũ Thị The (2017) trong “Quản lý giáo dục văn hóa, truyền thống địa phương cho học sinh trung học phổ thông vùng Tây Bắc thông qua một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử” đã nêu lên một số đặc trưng của vùng Tây Bắc từ đó đề xuất được nhiều biện pháp quản lý thiết thực như: lập kế hoạch tổ chức các hoạt động tham quan, trải nghiệm các di tích: di tích khảo cổ Nậm Tum, căn cứ Lao Khô, Ngã ba Cò Nòi….; kiểm tra đánh giá hoạt động theo kế hoạch đã đề ra; xây dựng kế hoạch, tổ chức chỉ đạo và kiểm tra việc dạy học theo dự án để tăng cường sự phối hợp giữa các lực lượng GD và phát huy sự chủ động của HS….
Đề tài này đã chứng tỏ được tầm quan trọng của việc quản lý GD truyền thống văn hóa, LS địa phương thông qua các các biện pháp quản lý trong hoạt động trải nghiệm, dạy học theo dự án và tăng cường các hoạt động tham quan các di tích lịch sử [20]. 9 Bên cạnh đó, các biện pháp quản lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông nói chung và trường tiểu học nói riêng cũng được bàn đến qua hai bài báo của tác giả Nguyễn Thị Côi: “Nâng cao hiệu quả việc dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông”, và “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” [6]. Nhìn chung, đã có nhiều những công trình nghiên cứu về giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh, mỗi công trình ở những nội dung, phạm vi khác nhau và theo chương trình cũ. Hiện nay với việc thực hiện chương trình GDPT 2018, nghiên cứu theo hướng hoạt động trải nghiệm để mang lại hiệu quả cho hoạt động giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh chưa được nghiên cứu sâu.
Hơn nữa, đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào tại phạm vi huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội. Vì thế đề tài giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho học sinh ở các trường tiểu học huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội theo hướng trải nghiệm mang tính cấp thiết và không trùng lặp. Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý Theo Nguyễn Quốc Chí - Nguyễn Thị Mỹ Lộc thì định nghĩa về quản lý là quá trình tác động có chủ hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể (người bị quản lý) - trong một tổ chức - nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của mình [11].
Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng: Quản lý là tổ chức, điều khiển hoạt động của một đơn vị, cơ quan [24]. Theo Từ điển giáo dục học: Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) tới khách thể quản lý (người bị quản lý) trong tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức [23]. Xem xét quản lý với tư cách là một hành động, Trần Kiểm cho rằng: 10 “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đề ra” [16]. Bản chất của hoạt động quản lý là sự tác động có mục đích của người quản lý đến tập thể người bị quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý.
Trong quản lý nhà trường đó là tác động của người quản lý đến tập thể giáo viên, học sinh và các lực lượng khác nhằm thực hiện hệ thống các mục tiêu. Theo tác giả Trần Kiểm, quá trình quản lý diễn ra các hoạt động cụ thể của chủ thể quản lý với sự tham gia tích cực của các thành viên trong tổ chức với 4 chức năng: Lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo/chỉ đạo và kiểm tra. + Lập kế hoạch là chức năng cơ bản nhất trong tất cả các chức năng quản lý vì nó gắn liền với việc lựa chọn chương trình hành động của tổ chức trong tương lai. Nhờ công tác lập kế hoạch mà nhà quản lý sẽ tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhằm đảm bảo được tất cả các mục tiêu thông qua kế hoạch đã có để đạt được mục tiêu đó.
+ Tổ chức là quá trình tạo lập các thành phần, cấu trúc, các quan hệ giữa các thành viên, giữa các bộ phận trong một tổ chức nhằm làm cho họ thực hiện thành công các kế hoạch và đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức. Thành tựu của một tổ chức phụ thuộc rất nhiều vào năng lực của người quản lý và sử dụng các nguồn lực của tổ chức. Quá trình tổ chức sẽ lôi cuốn việc hình thành, xây dựng các bộ phận, các phòng, ban cùng các công việc của chúng để thực hiện nhiệm vụ của tổ chức. + Lãnh đạo, chỉ đạo bao hàm việc định hướng và lôi cuốn mọi thành viên của tổ chức thông qua việc liên kết, liên hệ với người khác và khuyến khích, động viên họ hoàn thành những nhiệm vụ nhất định để đạt được mục tiêu của tổ chức.
Tuy nhiên, hiểu lãnh đạo không chỉ sau khi lập kế hoạch có tổ chức thì mới có lãnh đạo, mà là quá trình đan xen.