Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 03, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Các khái niệm cơ bản 1. Kỹ năng sống của học sinh trung học cơ sở Kỹ năng và kỹ năng sống Kỹ năng, là năng lực hay khả năng chuyên biệt của một cá nhân về một hoặc nhiều khía cạnh nào đó được sử dụng để giải quyết tình huống hay công việc nào đó phát sinh trong cuộc sống. Trong từ điển Từ và ngữ Hán Việt của tác giả Nguyễn Lân (1989): “Kỹ năng là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn”.
Kỹ năng, theo tâm lý học là công cụ để gia tăng giá trị cho kiến thức của bản thân, là khả năng thực hiện những thao tác được hình thành và củng cố qua trải nghiệm của bản thân. Kỹ năng sống, hiện có nhiều quan niệm khác nhau về kỹ năng sống: Theo Tổ chức y tế thế giới (WTO) kỹ năng sống là những khả năng để có những hành vi thích ứng (adaptive) và tích cực (positive), giúp các cá nhân có thể ứng xử trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hằng ngày. Theo UNICEF, kỹ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới. Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kỹ năng.
Theo tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO), kỹ năng sống gắn với bốn trụ cột của giáo dục đó là: Học để biết (Learning to know) gồm các kỹ năng tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả…Học để làm người (Learning to be) gồm các kĩ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin…; học để làm (Learning to do) gồm các kĩ năng thực hiện các công việc và các nhiệm vụ như: kĩ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm…học để sống với người khác (Learning to live together) gồm các kĩ năng xã hội như: giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông. Có quan niệm cho rằng kỹ năng sống là những khả năng tâm lý xã hội của mỗi người cho những hành vi thích hợp và tích cực, giúp cho bản thân đối phó hiệu quả với những đòi hỏi và thử thách của cuộc sống. Theo Nguyễn Võ Kỳ Anh (Vụ giáo dục thể chất): “Kỹ năng sống là khả năng có được những hành vi thích nghi và tích cực, cho phép chúng ta xử trí một cách có hiệu quả các đòi hỏi và thử thách của cuộc sống thường ngày”. Kỹ năng sống khuyến khích thái độ tích cực, phòng ngừa và giảm thiểu các hành vi nguy cơ.
Nó giúp con người phát huy sức mạnh nội lực để có thể làm chủ được cuộc sống của mình, để có cuộc sống khỏe, sống hạnh phúc và sống có ý nghĩa. Như vậy, kỹ năng sống là một khái niệm rộng, bao hàm nhiều kỹ năng khác nhau: Là những khả năng để có những hành vi thích ứng (adaptive) và tích cực (positive), giúp các cá nhân có thể ứng xử trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hằng ngày. Là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới. Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kỹ năng.
Là năng lực, khả năng giúp con người có thể sống khỏe mạnh, an toàn, tránh được thiên tai, động đất. Là sự giao tiếp, phản ứng với môi trường, phản ứng với các cá nhân khác hay sự định hướng, giải quyết vấn đề của cá nhân đó. Các kỹ năng sống giúp chúng ta chuyển dịch kiến thức “cái chúng ta biết” và thái độ, giá trị “cái chúng ta cảm nghĩ, cảm thấy, tin tưởng” thành hành động thực tế “làm gì và theo cách nào” là tích cực nhất và mang tính chất xây dựng. Kỹ năng sống của học sinh trung học cơ sở Kỹ năng sống của học sinh trung học cơ sở là khả năng có được những hành vi thích nghi và tích cực, cho phép học sinh xử trí một cách có hiệu quả các vấn đề nảy sinh trong quan hệ cuộc sống thường ngày giữa bản thân với môi trường, gia đình, bạn bè và xã hội.
Kỹ năng sống của học sinh THCS chính là khả năng ứng phó tích cực và thích nghi của học sinh trước các vấn đè nảy sinh trong quan hệ giữa học sinh với môi trường tự nhiên, trong quan hệ giữa họ sinh với gia đình, bạn bè và đời sống xã hội. Kỹ năng sống giúp cho mỗi học sinh nâng cao năng lực ứng phó trong mọi tình huống mà mỗi học sinh phải gặp hàng ngày. Kỹ năng sống của học sinh THCS vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính xã hội. Kỹ năng sống của học sinh THCS mang tính cá nhân vì đó là khả năng của cá nhân.
Kỹ năng sống mang tính xã hội vì kỹ năng sống của học sinh THCS phụ thuộc vào các giai đoạn phát triển lịch sử xã hội, chịu ảnh hưởng của truyền thống và văn hóa của gia đình, cộng đồng, dân tộc. Kỹ năng sống cần thiết đối với bản thân mỗi học sinh để họ có thể ứng phó một cách tự tin, tự chủ và hoàn thiện hành vi của bản thân trong giao tiếp, giải quyết các vấn đề của cuộc sống với mọi người xung quanh, mang lại cho mỗi học sinh cuộc sống thoải mái, lành mạnh về thể chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội. Kỹ năng sống của học sinh THCS bao giờ cũng gắn với các nội dung giáo dục cụ thể của bậc học và phản ánh những đặc trưng tâm lý của lứa tuổi. Ở một số nước, kỹ năng sống của học sinh THCS được gắn với giáo dục vệ sinh, dinh dưỡng và phòng bệnh.
Ở một số nước khác, nó nhằm vào việc giáo dục hành vi, cách cư xử, giáo dục an toàn trên đường phố, giáo dục bảo vệ môi trường, hay giáo dục lòng yêu hoà bình. Kỹ năng sống của học sinh THCS không phải tự nhiên mà có, mà được hình thành và củng cố qua quá trình thực hành và trải nghiệm của bản thân từng học sinh, được hình thành, phát triển và hoàn thiện dần trong quá trình học tập, lĩnh hội và rèn luyện trong cuộc sống. Quá trình hình thành kỹ năng sống diễn ra trong suốt cuộc đời của mỗi học sinh. Quá trình hình thành kỹ năng sống diễn ra cả trong và ngoài hệ thống giáo dục.
Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học cơ sở trên địa bàn Quận 03 - Thành phố Hồ Chí Minh Học sinh THCS là những học sinh ở lứa tuổi thiếu niên, đang hình thành và hoàn thiện các phẩm chất nhân cách, những thói quen cơ bản chưa có tính ổn định, đây là lứa tuổi có nhiều thay đổi mạnh mẽ về thể chất, sức khỏe và về mặt tâm sinh lý, dễ thay đổi tình cảm, hành vi, chóng vui chóng buồn. Thích tìm tòi học hỏi cái mới, điều lạ. Ở lứa tuổi học sinh, thường xuất hiện ý muốn thoát khỏi sự giám sát của bố mẹ, muốn khẳng định bản thân trong gia đình lẫn ngoài xã hội, từ đó nảy sinh những xung đột tâm lý mà các em chưa được trang bị kỹ năng cần thiết để ứng phó và giải quyết. Giáo dục kỹ năng sống là quá trình nhà trường, gia đình và xã hội trang bị kiến thức, hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức vào các sinh hoạt thường ngày, hình thành nên kỹ năng ứng xử, giải quyết các tình huống có hiệu quả nhất; giúp học sinh có ý thức và niềm tin để thay đổi hành vi theo hướng tích cực quá trình học tập, rèn luyện.Trong thực tiễn giáo dục kỹ năng sống được xem xét dưới hai khía cạnh khác nhau: Như là một lĩnh vực học tập: như giáo dục sức khoẻ, HIV/AIDS.
Ở lĩnh vực này đã tồn tại cách tiếp cận kỹ năng sống từ khá lâu. Như là một cách tiếp cận giúp chủ thể quản lý tiến hành giáo dục có chất lượng xuyên suốt các lĩnh vực học tập. UNICEF, UNESCO quan niệm rằng giáo dục kỹ năng sống không phải là lĩnh vực hay môn học, nhưng nó được áp dụng lồng vào những kiến thức, giá trị và kỹ năng quan trọng trong quá trình phát triển của cá nhân và quá trình học tập suốt đời. Như vậy, giáo dục kỹ năng sống được xem như là một cách tiếp cận giáo dục nhằm mục đích giúp con người có những khả năng tâm lý xã hội để tương tác với người khác và giải quyết những vấn đề, những tình huống của cuộc sống hàng ngày một cách có hiệu quả.
Giáo dục kỹ năng sống bao gồm giáo dục nhận thức, sự hiểu biết, thái độ, cách vận dụng và sau cùng là những hành vi mang tính tích cực. Giáo dục kỹ năng sống là không thể thiếu được trong giáo dục, cả giáo dục chính qui và không chính qui. Từ những góc độ tiếp cận trên, có thể khái quát: Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS Quận 03 TP.HCM là những tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể giáo dục đến học sinh THCS nhằm trang bị cho các em những kỹ năng sống cần thiết góp phần hình thành, phát triển toàn diện nhân cách học sinh theo mục tiêu, yêu cầu của bậc học. Mục tiêu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS trên địa bàn Quận 03 TP.HCM nhằm trang bị cho học sinh THCS những kỹ năng theo mục tiêu của nền giáo dục Việt Nam, góp phần hình thành, phát triển toàn diện nhân cách học sinh theo mục tiêu, yêu cầu bậc học.
Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS trên địa bàn Quận 03 - TP.HCM nhằm các mục tiêu cụ thể sau: Trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị, thái độ và kỹ năng phù hợp, trên cơ sở đó hình thành cho học sinh những hành vi thói quen tích cực trong các mối quan hệ, các tình huống và hoạt động hằng ngày; tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận của mình và phát triển hài hòa về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức; chuyển dịch kiến thức (điều đã biết), thái độ và giá trị (điều chúng ta suy nghĩ, cảm thấy và tin tưởng) thành thao tác, hành động và thực hiện thuần thục thao tác và hành động đó trong thực tế (cái cần làm và cách thức cần làm nó) theo xu hướng tích cực. Nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS trên địa bàn Quận 03 - TP.