Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO TRẺ MẪU GIÁO THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG VUI CHƠI Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non thông qua hoạt động vui chơi * Trên thế giới Ở nhiều nước trên thế giới, hoạt động giáo dục kỹ năng sống được coi trọng ngang bằng, thậm chí cao hơn hoạt động truyền thụ kiến thức. Theo đó, các nghiên cứu về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh nói chung khá đa dạng.
Một số nghiên cứu này bao gồm: Nghiên cứu của Tri Suminar và cộng sự cho thấy việc học kỹ năng sống cần dựa trên nhu cầu của người học và năng lực của địa phương. Sự hiểu biết của các nhà quản lý giáo dục về mục đích của việc học kỹ năng sống thông qua cộng đồng nông thôn còn hạn chế về kỹ năng đào tạo và giáo dục. Việc nắm vững nội dung chương trình bồi dưỡng kỹ năng và các hoạt động giáo dục kỹ năng sống chủ động của các nhà trường nói chung và các tổ chức giáo dục nói riêng là chưa đủ. Những người rèn luyện kỹ năng sống cho trẻ em không được dựa vào nguyên tắc học tập của người lớn để áp dụng cho học sinh THCS.
Nghiên cứu này nhằm phát triển một mô hình học tập trong chương trình giáo dục kỹ năng sống có giá trị cho cộng đồng nông thôn nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh từ nguồn nhân lực chủ chốt tại các địa phương [35]. 7 Ở cấp học, để thực hiện thành công chương trình giáo dục kỹ năng sống, lãnh đạo nhà trường đóng vai trò rất quan trọng. Việc áp dụng thành công các chương trình phần lớn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của lãnh đạo. Trách nhiệm chính của người đứng đầu nhà trường là thực hiện sự lãnh đạo tập thể hướng tới một tầm nhìn chung và quản lý sự thay đổi để đảm bảo rằng nhà trường thành công trong việc hiện thực hóa tầm nhìn.
Kỹ năng sống là một yếu tố không thể thiếu trong việc trao quyền cho các cá nhân tham gia cũng như thích ứng thành công với những thách thức trong cuộc sống [33]. Theo Sullivan và Glanz (2000), để áp dụng thành công các chính sách và chương trình mới trong trường học, ban quản lý trường học nên coi việc áp dụng cải tiến trường học như một động lực. Điều này có nghĩa là khi đưa ra các quyết định liên quan đến trường học, hiệu trưởng phải luôn ghi nhớ vấn đề cải tiến trường học. Việc tăng cường giáo dục kỹ năng sống là một phần của cải tiến này.
Theo tác giả, đặt việc cải tiến nhà trường làm trung tâm của nhiệm vụ đòi hỏi công việc của người lãnh đạo phải dựa trên cơ sở sư phạm và cơ sở giáo dục, đồng thời gắn trực tiếp với các hoạt động cốt lõi của nhà trường, đó là hoạt động dạy và học. Nó đòi hỏi người lãnh đạo phải hiểu biết sâu sắc về quá trình học tập và các điều kiện đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh [34]. Để thực hiện hiệu quả công tác giáo dục kỹ năng sống, theo tài liệu hướng dẫn áp dụng giáo dục kỹ năng sống từ mẫu giáo đến trung học phổ thông của tổ chức Alberta (2002), các cấp lãnh đạo và nhà trường cần thực hiện các bước sau: Các bước: Thứ nhất, thiết lập các điều kiện môi trường tích cực , bao gồm kết nối thông tin với phụ huynh, xây dựng văn hóa học đường lành mạnh, cải thiện điều kiện lớp học, nâng cao giá trị bản thân và giải quyết các vấn đề gây tranh cãi, lôi kéo cộng đồng tham gia lớp học, kết nối lớp học với cộng đồng… Thứ hai, các trường cần xây dựng kế hoạch truyền thụ kiến thức kỹ năng sống, bao gồm các bước: Xác định những điều người học cần biết; tổ chức và lựa chọn khung kiến thức truyền tải; lập kế hoạch cho từng năm, từng đơn vị, từng bài học; lập kế hoạch phối hợp các cấp học; điều chỉnh sự khác biệt giữa người học… Thứ ba, nhà 8 trường cần có chiến lược giáo dục kỹ năng sống bằng các phương pháp như học hợp tác, thảo luận nhóm, nghiên cứu độc lập, trò chơi đóng vai, tổ chức sáng tạo… Thứ tư, nhà trường cần tiếp nhận kết quả và đánh giá quá trình học tập của học sinh [32]. * Ở Việt Nam Ngày 22/7/2008, Bộ GD-ĐT đã ra Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT về “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” trong các nhà trường phổ thông, trong đó nhấn mạnh nội dung GDKNS cho HS, đây chính là cơ sở pháp lí để hoạt động GDKNS cho HS được chú trọng và quan tâm trong thời gian gần đây.
Tác giả Nguyễn Thanh Bình “Giáo trình chuyên đề giáo dục kỹ năng sống”, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, năm 2011 [2]. Tác giả đã đề cập đến một số vấn đề chung về kỹ năng sống như: quan niệm về kỹ năng sống, giáo dục kỹ năng sống, khái quát giáo dục kỹ năng sống ở một số nước trong khu vực, thực trạng giáo dục kỹ năng sống ở Việt Nam. Bên cạnh đó giáo trình đã nêu lên một số chủ đề giáo dục những kỹ năng sống cốt lõi. Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc và cộng sự (2010), đã khái quát đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mầm non, những vấn đề chung về giáo dục giá trị sống và giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non; đồng thời, cuốn sách cũng đưa ra một số trò chơi để giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống cho trẻ mầm non [18].
Trịnh Thúy Giang [11] khi đánh giá thực trạng về kĩ năng thiết kế hoạt động giáo dục kĩ năng sống của giáo viên mầm non hiện nay đã chú trọng phân tích hoạt động giáo dục KNS vào thời điểm các trường mầm non thực hiện chương trình giáo dục mầm non mới. Vấn đề giáo dục KNS ở bậc học này đang còn thiếu những công trình nghiên cứu, nhất là những nghiên cứu về các kĩ năng giáo dục KNS của GVMN. Bài viết đi sâu nghiên cứu kĩ năng thiết kế hoạt động giáo dục KNS của GVMN, từ đó làm cơ sở thực tiễn cho các trường mầm non có những giải pháp phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục KNS cho học sinh bậc học này. Nghiên cứu của Trịnh Thuý Giang, Nguyễn Văn Hùng (2013) về nội dung giáo dục kỹ năng sống trong chương trình giáo dục mầm non hiện nay cho thấy 9 nội dung giáo dục kỹ năng sống trong chương trình GDMN được ẩn chứa trong mục tiêu và nội dung giáo dục từng độ tuổi.
Các nội dung này khá toàn diện, phong phú và khá cụ thể, giúp trẻ có thể dần thích nghi với môi trường tự nhiên và xã hội, làm quen và khám phá chúng [12]. Nguyễn Thị Thanh Huyền (2014) khi nghiên cứu giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mẫu giáo ở trường mầm non cho thấy giáo dục kỹ năng sống được thực hiện tích hợp trong các hoạt động ở trường mầm non sẽ giúp trẻ phát triển tốt về mọi mặt, trẻ tự tin, mạnh dạn để học tập và sống tích cực, phát huy tốt những khả năng của mình. Để việc dạy kỹ năng sống cho trẻ đạt hiệu quả, trước hết những người lớn không được bao bọc, chiều chuộng thái quá, mà còn khuyến khích, rèn luyện cho trẻ tạp làm mọi việc, chỉ bảo, uốn nắn để trẻ có kỹ năng sống tự lập tốt [15]. Trần Thị Kim Yến (2019) nghiên cứu giáo dục kĩ năng hoạt động nhóm cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động vui chơi ở trường mầm non ch rằng hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ lứa tuổi mẫu giáo, trong quá trình chơi trẻ được tự do thể hiện ý tưởng của mình, cùng nhau tìm kiếm phương tiện để thực hiện nhiệm vụ của trò chơi, tự điều khiển hành vi của mình cho phù hợp.
Đồng thời, khi chơi phải có nhiều người cùng tham gia, cùng liên kết, hợp tác với nhau thì trò chơi mới vui. Chính vì vậy, hoạt động vui chơi là phương tiện, là điều kiện thuận lợi để rèn luyện và phát triển KN hoạt động nhóm cho trẻ. Thông qua quá trình hoạt động nhóm trong hoạt động vui chơi sẽ giúp trẻ phát triển KN giao tiếp, KN lắng nghe, KN hoạt động cùng nhau để đạt được mục đích đã đề ra. GV cần thiết phải sử dụng và tìm kiếm nhiều biện pháp để giáo dục KN hoạt động nhóm cho trẻ đạt hiệu quả.
Qua đó sẽ tạo những tiền đề cần thiết cho việc học tập của trẻ ở bậc học sau [31]. Nghiên cứu của Vũ Thị Nhâm (2015) về một số biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề để phát triển kỹ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi cho rằng, đối với trẻ mẫu giáo, kỹ năng hợp tác là một trong những điều kiện quan trọng để hình thành và phát triển toàn diện nhân cách của trẻ. Thông 10 qua các hoạt động ở trường mầm non, đặc biệt là qua vui chơi, giúp trẻ có cơ hội được gần gũi bạn bè, chia sẻ kinh nghiệm, cùng nhau đàm phán, thoả thuận, tháo gỡ mâu thuẫn, thiết lập mối quan hệ mật thiết với bạn cùng chơi một cách chân thực và rõ nét [22]. Các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non và quản lý giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non thông qua hoạt động vui chơi Nghiên cứu về hoạt động quản lý giáo dục kỹ năng sống là một chủ đề khá mới đối với các nhà quản lý giáo dục và các nhà nghiên cứu.
Thực hiện chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các hoạt động giáo dục kỹ năng sống được tổ chức và triển khai ở hầu hết các trường học các cấp trên địa bàn, trong đó có bậc mầm non. Liên quan đến vấn đề quản lý giáo dục kỹ năng sống cho trẻ trong trường mầm non, Công Thị Hồng Điệp (2017) đã tiến hành nghiên cứu khảo sát tại các trường mầm non trên địa bàn quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội và cho kết quả như sau: Thực trạng giáo dục kỹ năng sống cho trẻ ở trường mầm non được đánh giá ở mức khá. Hiện nay nhà trường đã triển khai các nội dung quản lý giáo dục kỹ năng sống như lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra việc thực hiện kế hoạch giáo dục kỹ năng sống trong trường mầm non.