CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON TƯ THỤC 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu trên thế giới Kỹ năng sống là một thành phần quan trọng của nhân cách con người trong xã hội hiện đại có ý nghĩa lớn đối với chất lượng cuộc sống cá nhân cũng như sự phát triển bền vững của xã hội vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng sống cho con người nói chung và trẻ em nói riêng trong các nhà trường và xã hội. Khái niệm kỹ năng sống lần đầu tiên được bàn đến trong Hiến chương Otawa của WHO (1986) về nâng cao sức khỏe, trong đó có nêu mục “các kỹ năng cá nhân” nhằm “hỗ trợ sự phát triển cá nhân và xã hội thông qua cung cấp thông tin, giáo dục sức khỏe và nâng cao kỹ năng sống.
Bằng cách đó, nó gia tăng các cơ hội, giúp người dân có khả năng chọn lựa những điều có lợi cho sức khỏe và môi trường”. Khái niệm này liên kết kỹ năng sống với việc ra quyết định liên quan tới trách nhiệm cá nhân và năng lực để thực hiện các lựa chọn hành vi thích hợp cho cuộc sống lành mạnh. Về sau, WHO (1997) tiếp tục mở rộng khái niệm này, theo đó kỹ năng sống “có thể được định nghĩa là các khả năng về thích nghi và hành vi tích cực giúp cho các cá nhân có thể đáp ứng hiệu quả các nhu cầu và thử thách trong cuộc sống hàng ngày”. Từ những năm 1990, khái niệm kỹ năng sống đã xuất hiện trong một số chương trình giáo dục của Quỹ Nhi Đồng Liên Hiệp Quốc ( UNICEF), trước tiên là chương trình “Giáo dục các giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ.
Trong chương trình đánh giá toàn cầu về giáo dục kỹ năng sống UNICEF ( 2012) nhấn mạnh kỹ năng sống “đề cập đến một nhóm các kỹ năng tâm lý xã hội và cá nhân có thể giúp mọi người đưa ra quyết định, giao tiếp hiệu quả, phát hiện các kỹ năng đương đầu và tự quản lý nhằm giúp họ có một cuộc sống lành mạnh và hiệu quả”. Nhìn chung, các nghiên cứu về kỹ năng sống trong giai đoạn này mong muốn thống nhất được một quan niệm chung về kỹ năng sống cũng như đưa 10 ra được một bạn danh mục các kỹ năng sống cơ bản mà thế hệ trẻ cần có. Phần lớn các nghiên cứu quan niệm về kỹ năng sống theo nghĩa hẹp, đồng nhất nó với các kỹ năng xã hội. Nghiên cứu trường hợp của Chirwa (2007) về các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện các chương trình giáo dục kỹ năng sống tại 4 trường thuộc quận Zomba, Malawi cho thấy việc thực hiện giáo dục kỹ năng sống vì hạn chế bởi nhiều yếu tố liên quan tới bối cảnh xã hội và cấu trúc.
Các trường học nằm trong điều kiện kinh tế - xã hội vững chắc, có các nguồn lực vật chất và con người đầy đủ có thể thực hiện các chương trình giảng dạy ở một mức độ mà các trường học nằm trong điều kiện kinh tế khó khăn khó có thể hoặc không thể thực hiện được ( Whitaker, 1993). Kadzamira (2006) cho rằng môi trường làm việc ở phần lớn các trường hợp tại các nước đang phát triển chưa đáp ứng yêu cầu, cơ sở vật chất nghèo nàn, quy mô lớp lớn. Các điều kiện khó khăn đó góp phần khiến giáo viên cảm thấy không hài lòng với công việc, ảnh hưởng đến hiệu quả công việc và do đó ảnh hưởng đến việc thực hiện bắc kỳ chương trình giảng dạy nào, bao gồm cả giảng dạy kỹ năng sống. Sách "The Practical Life Skills Workbook" của Ester A.
Liptak cho rằng kỹ năng sống thực sự quan trọng hơn chỉ số thông minh. Kỹ năng sống là những kỹ năng vô giá của người sử dụng hằng ngày, cho phép họ tạo ra cuộc sống mà họ mong muốn chỉ số thông minh của một người có kỹ năng sống gồm cả thể chất, tinh thần, sự nghiệp, tình cảm, xã hội, trí thông minh. Kế đến là sách "Early years play and learning: Developing social skills, and cooperation” của tác giả Pat Broadhead cung cấp cho học sinh một bộ công cụ hoàn hảo cho việc nhận xét và tham gia vào các trò chơi của trẻ. Sách giúp cho các giáo viên, đặc biệt là các giáo viên trẻ hiểu được mối quan hệ giữa việc phát triển trí thông minh với sự phát triển về ngôn ngữ - đạt được trạng thái tốt về cảm xúc.
Sách “The Indispensable Book of Parctical Life Skills” của tác giả Nic Compton cung cấp cách để giải quyết những vấn đề làm bối rối và làm choáng ngợp trước những thách thức của cuộc sống cho mọi lứa tuổi. Hướng dẫn này hỗ 11 trợ giảng viên, các bậc phụ huynh xử lý gồm tất cả các tình huống khó xử trong cuộc sống. Sách được đề cập từng bước hướng dẫn, dễ thực hiện cho mọi lứa tuổi. Nghiên cứu “ Chương trình khám phá kỹ năng sống cho trẻ mầm non ở thành phố Tây Embu, Kenya” của tác giả Jane Ciumwari Gatumu & Wilfred Njeru Kathuri đăng trên tạp chí Journal of Curriculum and Teaching.
Chương trình kỹ năng sống, một trong những chương trình mới nhất trong hệ thống giáo dục mầm non Kenya đã được khám phá để xác định tác động của nó đối với cuộc sống của trẻ em mẫu giáo ở Embu West, Kenya. Nghiên cứu đã đưa ra các giải pháp về xây dựng chính sách rõ ràng và các hướng dẫn giám sát để cho phép thực hiện hiệu quả chương trình kỹ năng sống nhằm mang lại lợi ích cho tất cả trẻ em mầm non. Nghiên cứu “ Ảnh hưởng của chương trình giáo dục kỹ năng sống đến vấn đề hành vi và kỹ năng xã hội của trẻ mẫu giáo 4 tuổi” của tác giả İsa Kaya and M. Engin Deniz đăng trên tạp chí Ilkogretim Online - Elementary Education Online đã chỉ ra rằng chương trình kỹ năng sống có những tác động tích cực đối với trẻ mẫu giáo 4 tuổi vì nó giúp các em giảm bớt các hành vi có vấn đề và cải thiện các kỹ năng xã hội của trẻ.
Như vậy, ở các nước phương tây và các nước thuộc khu vực Châu Á, kỹ năng sống được nghiên cứu theo hướng tập trung tìm hiểu về khái niệm, phân loại cũng như hướng huấn luyện kỹ năng sống cho trẻ em, sinh viên. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách rõ ràng và khái niệm theo hướng tiếp cận tâm lý học chưa thực sự rõ ràng và sâu sắc. Mặt khác, các cách phân loại cũng còn có sự trùng lặp mà chưa thể hiện sự phân loại theo các tiêu chí khoa học khi tiếp cận. Đây là những vấn đề cần được quan tâm, bên cạnh việc chưa có nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng kỹ năng sống của một lứa tuổi nào đó mà trẻ em lứa tuổi mầm non là một điển hình.
Những nghiên cứu ở Việt Nam Năm 1990, Việt Nam là quốc gia đầu tiên ở Châu Á và là quốc gia thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em. Việt Nam cũng là quốc gia cam kết và tích cực hành động thực hiện Tuyên bố của Hội nghị Thượng đỉnh thế giới “Về sự sống còn, bảo vệ và phát triển trẻ em”. “Trẻ em hôm nay, thế 12 giới ngày mai”, đây là câu nói chúng ta có thể thấy rõ được vai trò quyết định của công tác giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ từ mầm xanh trở thành tương lai của đất nước, chăm lo tốt cho trẻ em hôm nay sẽ góp phần phát triển của xã hội. Bắt đầu từ năm 1996, khi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đề xuất bốn mục tiêu trụ cột của việc học tập là “Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để tự khẳng định mình”, nền giáo dục Việt Nam cũng bắt đầu hướng đến một chương trình giáo dục toàn diện: Dạy học là dạy cả tri thức, kỹ năng và thái độ sống để học sinh hội nhập và thích nghi với thế giới.
Cũng trong năm này, thuật ngữ kỹ năng sống được biết đến ở Việt Nam bắt đầu từ chương trình của UNICEF ”Giáo dục kỹ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường“. Khi đó, quan niệm về kỹ năng sống được giới thiệu trong chương trình chỉ bao gồm những kỹ năng cốt lõi như: Kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng đặt mục tiêu. Đối với ngành giáo dục, việc giáo dục kỹ năng sống cho người học đã trở thành một nhiệm vụ quan trọng đồng thời được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu. Đối với giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non, trong “ Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi”, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2010) đã tích hợp kỹ năng sống trong các năng lực thuộc lĩnh vực phát triển tình cảm và quan hệ xã hội nhằm rèn luyện các kỹ năng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chuẩn bị vào lớp 1 như: Trẻ thể hiện sự nhận thức về bản thân, tin tưởng vào khả năng của bản thân, biết cảm nhận và thể hiện cảm xúc, có mối quan hệ tích cực với bạn bè và người lớn, hợp tác với bạn bè và mọi người xung quanh, có các hành vi thích hợp trong ứng xử xã hội, thể hiện sự tôn trọng người khác.
Hội thảo khoa học “Giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non - Thực trạng và giải pháp” tại Ariyana Smartcondotel Nha Trang, do Trường CĐSP TW Nha Trang tổ chức năm 2019 đã đưa ra những thuận lợi, khó khăn và bài học thành công trong công tác giáo dục kỹ năng sống cho trẻ mầm non. Từ đó, đề xuất những giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức giáo dục kỹ năng sống cho trẻ, trong đó vấn đề đào tạo bồi dưỡng giáo viên, tạo lập mối quan hệ gắn kết chặt chẽ, thống 13 nhất giữa trường mầm non và gia đình, thiết kế môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, khuyến khích trẻ mạnh dạn, tự tin hoạt động được các đại biểu quốc tế và trong nước đặc biệt quan tâm. Năm 2009, tác giả Lê Bích Ngọc đã đề cập đến việc giáo dục kỹ năng xã hội cho trẻ qua tác phẩm "Giáo dục kỹ năng sống cho trẻ từ 5 - 6 tuổi", tác giả nhận định "Trẻ từ 5 đến 6 tuổi thích kết bạn mới,.