Tổng quan nghiên cứu

Quy mô mạng lưới giáo dục tiểu học tại thành phố Điện Biên Phủ bao gồm 9 trường với 147 lớp và 5.060 học sinh. Trong bối cảnh toàn tỉnh Điện Biên chưa có trường chuyên biệt dành cho trẻ em có nhu cầu giáo dục đặc thù, việc triển khai giáo dục hòa nhập thông qua hoạt động dạy học tại các trường tiểu học phổ thông là phương thức duy nhất bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục bình đẳng. Thống kê giai đoạn 2016 - 2019 ghi nhận trung bình từ 80 đến 82 trẻ khuyết tật vận động nhẹ và khó khăn tâm lý trong độ tuổi 0 - 14 tuổi trên địa bàn thành phố, trong đó có 45 đến 49 học sinh nằm trong độ tuổi tiểu học. Tỷ lệ huy động đối tượng này tham gia học hòa nhập đạt mức đáng ghi nhận từ 75,5% đến 79,5% (năm học 2018 - 2019 đạt 77,7% với 35 học sinh theo học tại 9 trường tiểu học).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế chất lượng giáo dục hòa nhập tại địa phương còn thiếu tính bền vững. Đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên còn hạn chế về kỹ năng sư phạm chuyên biệt, việc lập kế hoạch giáo dục cá nhân còn mang tính hình thức, cơ sở vật chất và đồ dùng dạy học đặc thù thiếu thốn nghiêm trọng. Luận văn thạc sĩ ngành Quản lý giáo dục của tác giả Đỗ Thị Như Hoa, thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên năm 2019 dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Thị Hằng, tập trung giải quyết mục tiêu: Đánh giá toàn diện thực trạng và đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý đồng bộ của hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục hòa nhập thông qua hoạt động dạy học.

Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa rõ rệt khi thiết lập khung quản lý can thiệp cho 40 cán bộ quản lý, 165 giáo viên và 35 học sinh diện hòa nhập tại 9 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ, tạo tiền đề nâng cao chất lượng học tập và khả năng thích ứng xã hội cho 100% học sinh khuyết tật vận động nhẹ và học sinh có khó khăn đặc biệt về tâm lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của các học giả Harold Koontz, Vũ Ngọc Hải và Nguyễn Ngọc Quang, xác định quản lý giáo dục là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch và hợp quy luật của chủ thể quản lý đến tập thể sư phạm nhằm đưa quá trình dạy học đạt đến mục tiêu định trước. Về mặt sư phạm chuyên biệt, tác giả kế thừa Tuyên ngôn Salamanca năm 1994 của UNESCO về giáo dục nhu cầu đặc biệt và khung lý thuyết giáo dục hòa nhập của Tony Booth và Mel Ainscow, kết hợp với khung pháp lý tại Quyết định số 23/2006/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Luận văn chuẩn hóa và vận dụng 5 khái niệm cốt lõi:

  1. Quản lý giáo dục: Quá trình điều phối, định hướng và kiểm soát mọi nguồn lực của nhà trường nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện.
  2. Giáo dục hòa nhập: Phương thức giáo dục người học có nhu cầu đặc biệt cùng học chung với người học bình thường ngay tại trường phổ thông nơi cư trú.
  3. Giáo dục hòa nhập thông qua hoạt động dạy học: Quá trình tổ chức dạy học có điều chỉnh về chương trình, phương pháp và phương tiện để tạo cơ hội tiếp thu tri thức bình đẳng cho mọi học sinh.
  4. Học sinh khuyết tật vận động nhẹ: Người học gặp khiếm khuyết cơ quan vận động tay chân, cột sống hoặc suy giảm thị lực, thính lực ở mức độ nhẹ, cần hỗ trợ phương tiện và kỹ thuật dạy học chuyên biệt.
  5. Học sinh có khó khăn đặc biệt về tâm lý: Nhóm đối tượng gặp trở ngại sâu sắc ở ba phương diện nhận thức (tiếp thu chậm), cảm xúc - thái độ (tự ti, sợ giao tiếp) và hành vi (thu mình, thụ động), ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp chọn mẫu chủ đích toàn diện trên cỡ mẫu 240 khách thể tại 9 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ, bao gồm 40 cán bộ quản lý cấp phòng và cấp trường, 165 giáo viên trực tiếp giảng dạy và 35 học sinh thuộc nhóm khuyết tật vận động nhẹ và khó khăn tâm lý. Lý do chọn mẫu này nhằm bao quát 100% các đơn vị trường học đang thực hiện công tác hòa nhập trên địa bàn đô thị loại III miền núi.

Quy trình thu thập thông tin kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu lý luận (phân tích văn bản pháp quy, nghị quyết ngành) và phương pháp nghiên cứu thực tiễn: sử dụng bảng hỏi an-két với hệ thống câu hỏi đóng/mở, 18 cuộc phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, 25 tiết dự giờ quan sát hoạt động dạy học và phương pháp chuyên gia lấy ý kiến đánh giá. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ số liệu báo cáo của Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Điện Biên Phủ trong 3 năm học liên tiếp (2016-2017, 2017-2018 và 2018-2019). Các dữ liệu định lượng được xử lý bằng phương pháp thống kê toán học, tính toán điểm trung bình (ĐTB) theo thang đo Likert 5 mức độ, tỷ lệ phần trăm (%), độ lệch chuẩn và hệ số tương quan Pearson nhằm bảo đảm độ tin cậy khoa học tuyệt đối.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2016 - 2019 tại 9 trường tiểu học thành phố Điện Biên Phủ làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tỷ lệ huy động học sinh khuyết tật vận động nhẹ và khó khăn tâm lý trong độ tuổi tiểu học ra lớp hòa nhập duy trì ở mức cao nhưng có sự biến động: năm học 2016-2017 đạt 79,5% (39/49 học sinh), năm học 2017-2018 đạt 75,5% (34/45 học sinh) và năm học 2018-2019 đạt 77,7% (35/45 học sinh).

Thứ hai, nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của giáo dục hòa nhập đạt mức rất cao với ĐTB chung là 4,12/5,00 điểm (92,5% cán bộ quản lý và 88,6% giáo viên đánh giá mức độ rất quan trọng). Tuy nhiên, mức độ quản lý việc lập kế hoạch giáo dục cá nhân chỉ đạt mức trung bình khá với ĐTB 3,28/5,00 điểm; chỉ có 41,2% giáo viên thực hiện nghiêm túc việc lập hồ sơ theo dõi sự tiến bộ định kỳ của học sinh hòa nhập.

Thứ ba, về phương pháp giảng dạy, có tới 68,5% giáo viên vẫn áp dụng phương pháp thuyết trình và vấn đáp truyền thống đồng loạt cho cả lớp; các phương pháp dạy học tương tác như thảo luận nhóm phân hóa chỉ chiếm 31,5%, phương pháp sắm vai xử lý tình huống chỉ đạt 22,4% do rào cản sĩ số lớp học đông (bình quân 34,1 đến 36 học sinh mỗi lớp).

Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất và chế độ đãi ngộ còn nhiều bất cập: 100% (9/9 trường) chưa có phòng hỗ trợ giáo dục đặc thù, thiếu hoàn toàn các thiết bị chuyên dụng như sách khổ chữ lớn, bàn ghế hiệu chỉnh tư thế; đồng thời 72,4% giáo viên phản ánh chưa được hưởng đầy đủ các chế độ phụ cấp ưu đãi dạy hòa nhập theo quy định hiện hành.

Thảo luận kết quả

Khoảng cách giữa nhận thức lý luận và năng lực thực thi xuất phát từ thực tế giáo viên tiểu học chưa được đào tạo bài bản về nghiệp vụ giáo dục đặc biệt. Áp lực hoàn thành chương trình đại trà cho lớp học có sĩ số bình quân trên 34 học sinh khiến giáo viên không có đủ thời gian thiết kế các hoạt động phân hóa cho học sinh khuyết tật.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Huỳnh Ngọc Trà tại Quảng Nam và Lê Thị Thanh Tâm tại Quảng Ninh, khẳng định điểm nghẽn lớn nhất trong giáo dục hòa nhập vùng cao là sự thiếu hụt trang thiết bị chuyên dụng và cơ chế tài chính hỗ trợ đội ngũ.

Về mặt biểu diễn trực quan, các dữ liệu được mô hình hóa qua bảng phân loại cấu trúc khuyết tật (học sinh nghe kém, nhìn kém, khuyết tật chi và khó khăn tâm lý) và biểu đồ phân tán đường tần xuất. Đường tần xuất biểu thị mối tương quan tuyến tính chặt chẽ giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý với hệ số tương quan đạt r = 0,85, minh chứng luận cứ khoa học vững chắc của các giải pháp đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

Căn cứ vào kết quả khảo sát, tác giả đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý mang tính đột phá:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn dạy học hòa nhập cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên. Ban giám hiệu các trường phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức 2 chuyên đề tập huấn hàng năm trước tháng 9, hướng tới mục tiêu 85% giáo viên thành thạo kỹ năng điều chỉnh mục tiêu bài giảng và kỹ năng hỗ trợ tâm lý học đường.

Thứ hai, chỉ đạo chuẩn hóa quy trình xây dựng và phê duyệt Kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP) cho 100% học sinh khuyết tật ngay trong 4 tuần đầu của năm học. Hiệu trưởng trực tiếp ban hành quyết định thành lập nhóm hỗ trợ hòa nhập gồm giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh, cán bộ y tế và đại diện đoàn thể, bảo đảm theo dõi định kỳ hàng tháng cho 35 học sinh hòa nhập.

Thứ ba, đổi mới phương pháp dạy học và hình thức kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực cá nhân. Chỉ đạo tổ chuyên môn tăng cường ứng dụng phương pháp dạy học nhóm, sắm vai và trực quan hóa, nâng tỷ lệ sử dụng thiết bị dạy học tự làm lên trên 70% trong lộ trình 2019 - 2022, chuyển đổi đánh giá kết quả từ so sánh mặt bằng chung sang ghi nhận sự tiến bộ của từng cá nhân.

Thứ tư, đầu tư cải tạo cơ sở vật chất và thực thi đầy đủ chế độ chính sách. Hiệu trưởng 9 trường tiểu học chủ động tham mưu UBND thành phố Điện Biên Phủ đầu tư tối thiểu 1 phòng hỗ trợ đa năng cho mỗi cụm trường trong giai đoạn 2020 - 2023; đồng thời phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch bảo đảm chi trả đúng, đủ 100% chế độ phụ cấp trách nhiệm nghề nghiệp cho giáo viên trực tiếp dạy hòa nhập.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Tài liệu luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý giáo dục tiểu học (Trưởng phòng GD&ĐT, Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Nắm vững khung lý thuyết và quy trình 6 bước quản lý giáo dục hòa nhập; ứng dụng làm cẩm nang chỉ đạo chuyên môn, xây dựng kế hoạch năm học và phân bổ ngân sách cho 9 trường tiểu học trên địa bàn tương đương.
  2. Giáo viên tiểu học trực tiếp giảng dạy: Tiếp cận các phương pháp sư phạm điều chỉnh, kỹ thuật xây dựng giáo án lồng ghép hai nhóm mục tiêu (đại trà và hòa nhập); ứng dụng vào quản lý lớp học có sĩ số từ 30 đến 36 học sinh có học sinh khuyết tật theo học.
  3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục, Giáo dục học: Sử dụng bộ công cụ khảo sát thực chứng định lượng trên 240 mẫu và phương pháp xử lý tương quan Pearson làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu về giáo dục hòa nhập tại các tỉnh miền núi phía Bắc.
  4. Cán bộ hoạch định chính sách tại Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT và UBND cấp huyện/thành phố: Khai thác bức tranh thực trạng về tỷ lệ huy động 77,7% học sinh khuyết tật để xây dựng đề án đầu tư phòng học chức năng, mua sắm đồ dùng chuyên dụng và hoạch định ngân sách chi trả phụ cấp cho giáo viên giai đoạn 2020 - 2025.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu cốt lõi của giáo dục hòa nhập thông qua hoạt động dạy học ở cấp tiểu học là gì? Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm quyền bình đẳng học tập cho học sinh khuyết tật và khó khăn tâm lý trong môi trường giáo dục phổ thông, giúp các em chiếm lĩnh tri thức cơ bản theo khả năng, phục hồi chức năng vận động và hình thành kỹ năng sống tự lập để hòa nhập cộng đồng.

Luận văn đã sử dụng quy mô mẫu khảo sát như thế nào để bảo đảm độ tin cậy khoa học? Luận văn tiến hành khảo sát chọn mẫu chủ đích toàn diện trên 240 khách thể tại 9/9 trường tiểu học thuộc thành phố Điện Biên Phủ, bao gồm 40 cán bộ quản lý, 165 giáo viên đứng lớp và 35 học sinh hòa nhập, bảo đảm tính đại diện cao cho toàn mạng lưới giáo dục địa phương.

Thách thức lớn nhất đối với giáo viên tiểu học dạy lớp hòa nhập tại Điện Biên Phủ là gì? Thách thức lớn nhất là giáo viên phải đảm bảo tiến độ chương trình chung cho lớp học có sĩ số từ 34 đến 36 học sinh trong điều kiện thiếu thiết bị trợ giảng chuyên dụng, thiếu kỹ năng can thiệp tâm lý và 72,4% giáo viên chưa được hưởng đầy đủ phụ cấp ưu đãi.

Kế hoạch giáo dục cá nhân đóng vai trò gì trong quản lý giáo dục hòa nhập? Kế hoạch giáo dục cá nhân là công cụ quản lý và sư phạm cốt lõi, xác định rõ nhu cầu, mục tiêu điều chỉnh theo từng tháng và phân định trách nhiệm cụ thể giữa nhà trường, giáo viên và gia đình, giúp đo lường chính xác sự tiến bộ của 100% học sinh hòa nhập.

Mối tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất được chứng minh ra sao? Khảo nghiệm thực chứng trên 40 chuyên gia và cán bộ quản lý cho thấy hệ số tương quan Pearson giữa tính cần thiết và tính khả thi đạt mức r = 0,85, khẳng định 6 biện pháp quản lý đề xuất hoàn toàn phù hợp với thực tiễn và có khả năng áp dụng hiệu quả cao.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về quản lý giáo dục hòa nhập thông qua hoạt động dạy học đối với học sinh khuyết tật vận động nhẹ và học sinh có khó khăn đặc biệt về tâm lý.
  • Khảo sát thực chứng tại 9 trường tiểu học thành phố Điện Biên Phủ với 240 khách thể đã phản ánh chính xác thực trạng huy động 77,7% học sinh hòa nhập cùng những khó khăn về cơ sở vật chất và kỹ năng sư phạm.
  • Đề xuất hệ thống 6 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ khâu nâng cao nhận thức, chỉ đạo lập kế hoạch, đổi mới phương pháp giảng dạy đến bảo đảm cơ sở vật chất và chế độ chính sách.
  • Khảo nghiệm khoa học khẳng định tính khả thi vượt trội của các giải pháp với hệ số tương quan tuyến tính đạt r = 0,85.
  • Công trình cung cấp mô hình quản trị giáo dục hòa nhập mẫu mực, có khả năng chuyển giao cho các trường tiểu học thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa chưa có trường chuyên biệt.

Lộ trình triển khai khuyến nghị bắt đầu từ việc áp dụng thí điểm tại 3 trường tiểu học trung tâm trong năm học 2019 - 2020, trước khi nhân rộng toàn diện ra toàn bộ 9 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ giai đoạn 2020 - 2023. Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên tiểu học hãy áp dụng ngay quy trình quản lý kế hoạch giáo dục cá nhân để nâng cao chất lượng hòa nhập học đường cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.