Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, vấn đề giáo dục đạo đức đã được quan tâm nghiên cứu ở những góc độ khác nhau qua các giai đoạn lịch sử. Petxtalôdi là nhà giáo dục tiêu biểu người Thụy Sỹ cuối thế kỷ XVIII.
Cả cuộc đời Petxtalôdi dành cho sự nghiệp giáo dục, nhất là giáo dục cho trẻ em nghèo khổ nên người. Ảnh hưởng lớn quan điểm giáo dục tự nhiên của J. Ruxô; Petxtalôdi cho rằng giáo viên không được đè nén sự phát triển tự nhiên của trẻ em, giáo viên phải quán triệt nguyên tắc: “Giáo dục phải phù hợp với tự nhiên”. Ông đánh giá rất cao vai trò của GDĐĐ.
Ông cho rằng nhiệm vụ trung tâm của giáo dục là giáo dục đạo đức cho trẻ em trên cơ sở chung nhất là tình yêu về con người. Tình yêu ấy bắt nguồn từ gia đình, trước hết là đối với cha mẹ, anh chị em rồi đến bạn bè và mọi người trong xã hội. Thế kỷ XIX, C.Mác cho rằng: “Con người phát triển toàn diện sẽ là mục đích của nền giáo dục cộng sản chủ nghĩa và con người phát triển toàn diện là con người phát triển đầy đủ, tối đa năng lực sẵn có về tất cả mọi mặt đạo đức, trí tuệ, thể chất, tình cảm, nhận thức, năng lực, óc thẩm mỹ và có khả năng cảm thụ được tất cả những hiện tượng tự nhiên, xã hội xảy ra xung quanh” (dẫn theo [32]). Thế kỷ XX, nhà sư phạm A.
Macarenco của Liên Xô với tác phẩm “Bài ca sư phạm” đã đề cập đến vấn đề giáo dục công dân (giáo dục trẻ em phạm pháp và không gia đình). Trong tác phẩm này ông đã nhấn mạnh đến vấn đề giáo dục đạo đức thông qua nhiều phương pháp như phương pháp nêu gương, giáo dục bằng tập thể và thông qua tập thể. Tháng 2/1994, Hội nghị khoa học “Đẩy mạnh giá trị nhân văn, đạo đức, văn hóa quốc tế” tổ chức ở Tokyo với sự tham gia của 12 nước trong khu vực. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hội nghị đã tổng kết kinh nghiệm và thống nhất đưa ra mô hình giáo dục giá trị nhân văn, đạo đức, văn hóa quốc tế, gồm 8 nhóm giá trị: Nhóm giá trị liên quan đến quyền con người; Nhóm giá trị liên quan đến dân chủ; Nhóm giá trị liên quan đến hợp tác và hòa bình; Nhóm các giá trị liên quan đến bảo vệ môi trường; Nhóm giá trị liên quan đến bảo vệ di sản văn hóa; Nhóm các giá trị liên quan đến bản thân và những người khác; Nhóm các giá trị liên quan đến tính dân tộc; Nhóm liên quan đến tâm linh (dẫn theo [32]).
Ngày nay, các quốc gia trên thế giới có những mô hình giáo dục đạo đức khác nhau, liên quan mật thiết đến hệ thống các giá trị xã hội, giá trị văn hóa của mỗi quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong khu vực, Nhật Bản là quốc gia triển khai việc giáo dục đạo đức cho học sinh khá hiệu quả. Mục đích của môn đạo đức tại các trường tiểu học Nhật Bản bao gồm giảng dạy về hành vi trong đời sống hằng ngày, sự cảm nhận và phán đoán về đạo đức, phát triển nhân cách và thái độ sáng tạo, sự nhận thức về tầm quan trọng của cách ứng xử văn minh trong việc xây dựng đất nước. Lên cấp hai, các chủ đề được mở rộng cho phù hợp với sự phát triển tâm lý của học sinh, bao gồm các chủ đề như cách phản ứng đối với lời phê bình, sự hiểu biết và tôn trọng giới tính, thái độ tôn trọng sự thật,.
Trong hoạt động giáo dục đạo đức và quản lý giáo dục đạo đức trong các nhà trường Nhật Bản, ba đặc điểm nổi bật làm nên tính hiệu quả là: Sự linh hoạt trong phương pháp và nội dung giảng dạy của giáo viên, nội dung phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý theo độ tuổi của học sinh, và giáo dục gắn liền với thực hành và đời sống qua các hoạt động ngoại khóa. Các nghiên cứu ở trong nước Ở nước ta, vấn đề giáo dục đạo đức và quản lý giáo dục đạo đức đã được đề cập đến trong nhiều thể loại. Cuốn sách “Đạo đức học Mác - Lênin và giáo dục đạo đức” của nhóm tác giả Nguyễn Thị Thọ, Trần Đăng Sinh trình bày những vấn đề cơ bản về: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối tượng, phương pháp nghiên cứu của đạo đức học Mác - Lênin; nguồn gốc, bản chất, chức năng của đạo đức;… Đặc biệt, ở phần cuối các tác giả đã phân tích những nội dung về giáo dục đạo đức, giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên ngành sư phạm, những hiểu biết về nhà giáo và vai trò của nhà trường trong sự phát triển xã hội hiện đại… [33]. Đề tài “Cải tiến công tác giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức và lối sống cho học sinh, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân” của tác giả Phạm Tất Dong đã đi sâu vào nghiên cứu cơ sở tâm lý học của hoạt động giáo dục lao động, giáo dục hướng nghiệp, gắn kết các hoạt động này với hoạt động giáo dục đạo đức nhằm đạt được mục tiêu GDĐĐ nghề nghiệp và lý tưởng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ; đã mang lại nhiều nội dung mới về GDĐĐ, chính trị tư tưởng trong các trường từ tiểu học đến đại học những năm đầu 90.
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, mã số B2007.27 "Sự lựa chọn các giá trị đạo đức nhân văn trong định hướng lối sống của sinh viên ở một số trường đại học thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Huỳnh Văn Sơn đã khảo sát 874 sinh viên từ các trường đại học. Từ số liệu khảo sát, đề tài đánh giá sự lựa chọn các giá trị đạo đức nhân văn của sinh viên chưa rõ ràng, còn dao động, tồn tại nhiều thái độ tiêu cực ở một bộ phận không nhỏ sinh viên và còn chưa thống nhất giữa nhận thức với thái độ, hành vi. Đề tài đề xuất một số yêu cầu như: Xây dựng mô hình nhân cách chuẩn mực, một thang giá trị rõ ràng để định hướng cho sinh viên; chú trọng giáo dục đạo đức nhân văn, thực hiện công tác giáo dục bằng nhiều hình thức. Đề tài mã số C 2006 -29-05 “Một số giải pháp chỉ đạo của hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh trường Trung học cơ sở thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Đỗ Thị Thanh Thủy đã nghiên cứu, khảo sát và đánh giá thực trạng công tác giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp ở trường THCS Trung Hưng và một số trường THCS thuộc địa bàn thành 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phố Sơn Tây.
Từ đó, đề xuất một số giải pháp chỉ đạo thích hợp và khả thi về công tác giáo dục đạo đức học sinh ở trường Trung học cơ sở nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh, đáp ứng mục tiêu giáo dục của cấp trung học cơ sở và ngành giáo dục và đào tạo. Cùng tác giả Đỗ Thị Thanh Thủy, đề tài “Giải pháp quản lý giáo dục đạo đức cho sinh viên Học viện Quản lý giáo dục trong giai đoạn hiện nay” đã điều tra thực trạng công tác giáo dục đạo đức cho sinh viên Học viện Quản lý giáo dục. Kết quả nghiên cứu cho thấy: Đa số sinh viên có nhận thức tốt về vai trò và tầm quan trọng của công tác giáo dục đạo đức. Tuy nhiên, vẫn còn không ít sinh viên chưa nhận thức đúng về vai trò và tầm quan trọng của giáo dục đạo đức.
Qua điều tra khảo sát và phân tích thực trạng, kết hợp với nghiên cứu lý luận, đề tài đã đề xuất các giải pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho sinh viên Học viện Quản lý giáo dục. Nhiều hội thảo khoa học về giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ đã được tổ chức. Năm 2019, tại Hà Nội diễn ra Hội thảo khoa học toàn quốc “Mô hình gia đình nhà trường xã hội trong giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên đáp ứng yêu cầu đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế”. Nội dung các báo cáo trong Hội thảo tập trung vào 5 nhóm vấn đề chính: Nghiên cứu lí luận có tính chất định hướng; Phân tích những kết quả nghiên cứu ban đầu về thực tiễn vận hành mô hình qua khảo sát diện rộng tại 7 địa phương; Phân tích những kinh nghiệm quốc tế; Phân tích các mô hình điển hình trong thực tế; Làm rõ mục tiêu giáo dục đạo đức ở trường phổ thông.
Thông qua Hội thảo này, các vấn đề được các đại biểu, các nhà khoa học tập trung thảo luận là: Tính đầy đủ, hoàn thiện của mô hình gia đình nhà trường xã hội; các giải pháp vận hành để phối hợp hiệu quả; các thức đánh giá mức độ hiệu quả và các giải pháp vận hành mô hình; giải pháp nhân rộng các mô hình điển hình. Năm 2020, Học viện Quản lý giáo dục đã tổ chức Hội thảo Khoa học với chủ đề: “Giáo dục đạo đức, lối sống cho sinh viên trong bối cảnh hiện nay”. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hội thảo đã quy tụ hơn 40 bài viết từ các chuyên gia xoay quanh chủ đề giáo dục đạo đức, lối sống trong bối cảnh hiện nay. Tại Hội thảo, các công trình nghiên cứu cũng như các kinh nghiệm trong thực tiễn hoạt động giáo dục đạo đức, lối sông cho sinh viên đã được chia sẻ một cách cởi mở, làm cơ sở để bổ sung, hoàn thiện về mặt lý luận cũng như thực tiễn cho công tác này.
Ở thể loại luận án, có thể kể đến luận án “Giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện đổi mới giáo dục hiện nay” của Đỗ Tuyết Bảo (2001); luận án “Quản lý giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở thành phố Hà Nội trong bối cảnh đổi mới giáo dục” của Nguyễn Thị Thi (2017);. Các luận án đã đề cập đến vai trò giáo dục đạo đức với sự hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ, tác động đổi mới của xã hội với giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại các địa phương. Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng, nhiều giải pháp đã được đưa ra [32], [8].