Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Các nghiên cứu về đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh Mỗi quốc gia trên thế giới có những quy tắc và chuẩn mực riêng về đạo đức. Sự khác biệt về giá trị đạo đức đó tạo nên những quan điểm khác nhau trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh trong trường học ở mỗi quốc gia. Dawson (1994) đã có nghiên cứu: “Moral Education: A review of constructivist Theory anh Reseach”.
Nghiên cứu đã tạo nền tảng cơ sở lý luận cho vấn đề phát triển đạo đức và đánh giá ảnh hưởng của nó đến giáo dục đạo đức. Theo tác giả một môi trường giáo dục thúc đẩy sự phát triển của đạo đức phải bao gồm sự kết hợp giữa hành động đạo đức và sự trải nghiệm, suy ngẫm về nó [56]. Năm 1996, “Bản tuyên ngôn giáo dục nhân cách” được ra đời ở đại học Boston – Mỹ đã đánh dấu những thay đổi lớn trong vấn đề giáo dục đạo đức trên thế giới. Bản tuyên ngôn đã xác định các nguyên tắc hướng dẫn cải cách giáo dục đạo đức cho học sinh như: (1) Xem đơn vị giáo dục như một doanh nghiệp đạo đức; (2) Giáo viên, Hiệu trưởng là trung tâm của doanh nghiệp này, phải được giáo dục, tuyển chọn, khuyến khích sứ mệnh; (3) Trường học phải là một cộng đồng nhân đức; (4) Cha mẹ là nhà giáo dục chính của con mình, do vậy nhà trường cần có sự kết nối, hợp tác với gia đình trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh; (5) Giáo dục nhân cách là phát triển các đức tính, thói quen tốt, trưởng thành; (6) Tài nguyên trí tuệ đạo đức của nhân loại được đúc kết trong những câu chuyện, tác phẩm văn học, lịch sử.
đã cho ra đời tác phẩm: “Talking Religion Seriously Across the Curriculum” trong đó chương 9 của cuốn sách đã trình bày các nội dung về giáo dục đạo đức. Theo các tác giả, giáo dục đạo đức trong các trường học có hai nhiệm vụ chính: (1) Xã hội hóa đạo đức; (2) Cung cấp cho học sinh những thông tin và tài nguyên trí tuệ giúp họ đưa ra những nhận định, phán xét có trách nhiệm về tầm quan trọng của đạo đức. Từ những nhận định trên, các tác giả phác thảo cơ bản về giáo dục đạo đức: (1) Trường học phải giúp phát triển những đức tính tốt cho học sinh như tính trung thực, có trách nhiệm và tôn trọng nhau; (2) Yêu nước; (3) Nền giáo dục dân 6 chủ (4) Sự trưởng thành của học sinh qua giáo dục; (5) Việc lựa chọn vấn đề đạo đức cấp thiết để giáo dục cho học sinh của giáo viên. Mặc dù chưa đưa ra được cơ sở lý luận về giáo dục đạo đức, tuy nhiên các phác thảo của Nord & Haynes đã có đóng góp hết sức to lớn cho nền giáo dục đạo đức theo hướng tích cực [61].
Năm 2006, trong bài viết “ What’s Moral education?” tác giả Devil đã đưa ra nhận định: Đạo đức luôn thay đổi theo sự phát triển của xã hội, nó ảnh hưởng đến nội dung, quá trình đạo đức. Giáo dục đạo đức là một vòng tròn không có điểm kết thúc cùng với sự thay đổi của cuộc sống. Tôn giáo được ví như là người bảo vệ tuyệt với cho sự ổn định của đời sống đạo đức, tuy nhiên nó thường chống lại sự thay đổi, dùng quyền lực để gây ảnh hưởng đối với nội dung đạo đức của con người, do vậy nó làm chậm lại sự tiến bộ của giáo dục đạo đức, việc xem đạo đức là tôn giáo đã trở nên lạc hậu. [57] Kế thừa tư tưởng của chủ tịch Hồ Chí Minh về đạo đức, ngày càng có nhiều học giả đã quan tâm nghiên cứu về đạo đức và giáo dục đạo đức.
Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Phúc với nghiên cứu: “Mấy vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” đã chỉ ra những mặt tích cực cũng như tiêu cực của nền kinh tế thị trường đến vấn đề đạo đức trong xã hội. Các tác giả cũng khẳng định rằng, cần phải thấy rõ vai trò của đạo đức với tư cách là động lực tinh thân của sự phát triển kinh tế - xã hội, từ đó có định hướng xây dựng đạo đức phù hợp [7] Tác giả Nguyễn Thế Kiệt trong tác phẩm: “Mấy vấn đề đạo đức học Macxit và xây dựng đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” đã làm sáng tỏ thêm những vấn đề về đạo đức trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường như: quy luật vận động và phát triển của đạo đức, vai trò và nguyên tắc của đạo đức trong thời kỳ mới [23] Tác giả Đỗ Tuyết Bảo (2011) đã có nghiên cứu: “Bàn về tác động của đổi mới xã hội đối với giáo dục đạo đức cho học sinh THCS tại TP Hồ Chí Minh”, trong đó tác giả đề cập đến tác động của nền kinh tế thị trường, dân chủ hóa giáo dục đến việc giáo dục đạo đức cho học sinh, đồng thời tác giả cũng đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức cho học sinh THCS, đáng chú ý là giải pháp tăng cường hoạt động thực hành đạo đức trong môi trường thực tiễn [12]. Khi bàn về giáo dục đạo đức trên quan điểm giáo dục, tác giả Nguyễn Tùng Lâm (2003) đã có nghiên cứu: “Phương pháp giáo dục nhằm khắc phục tình trạng đạo đức yếu kém của học sinh THPT Hà Nội hiện nay”. Tác giả đã 7 đưa ra một số phương pháp, trong đó có hai phương pháp đáng chú ý là tăng cường tổ chức hoạt động tập thể, hoạt động xã hội phù hợp với hoàn cảnh tâm lý học sinh [25].
Tác giả Nguyễn Đoan Trang (2014) đã có nghiên cứu: “ Giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ từ 6 đến 11 tuổi trong gia đình hiện nay”. Với số liệu khảo sát thực tế tại thành phố Tuyên Quang, tác giả đã đánh giá được thực trạng sử dụng các biện pháp giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ tại gia đình. Kết quả nghiên cứu cho thấy, phần lớn cha mẹ sử dụng biện pháp trách phạt, khuyên bảo, thuyết phục, thưởng phạt đối với trẻ, tỷ lệ cha mẹ sử dụng biện pháp rèn thói quen, nêu gương là thấp. Bên cạnh đó tác giả cũng đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố đến việc giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ, trong đó yếu tố nề nếp sinh hoạt, lối sống của gia đình có ảnh hưởng không nhỏ đến phương pháp giáo dục đạo đức của cha mẹ đối với con cái [50].
Cùng hướng nghiên cứu với tác giả Nguyễn Đoan Trang, Tác giả Lữ Thị Ngọc Hân (2020) trong bài viết: “Vai trò và một số biện pháp của gia đình trong giáo dục đạo đức cho học sinh” đã một lần nữa khẳng định việc giáo dục đạo đức cho học sinh không chỉ là nhiệm vụ giáo dục của nhà trường mà còn là trách nhiệm của gia đình và xã hội. Tác giả cũng nhấn mạnh các vai trò của gia đình trong giáo dục đạo đức cho con em mình. Đặc biệt tác giả đã đưa ra được một số biện pháp để giáo dục đạo đức cho học sinh tại gia đình như: Giáo dục con cháu coi trọng các giá trị của giá đình; Tạo điều kiện để con cháu phát triển toàn diện dựa trên năng lực, nhu cầu của bản thân; Giáo dục con cháu chân trọng các giá trị đạo đức truyền thống, tiếp thu các giá trị văn hóa tiên tiến của thế giới; kết hợp mật thiết với nhà trường trong giáo dục đạo đức cho học sinh [16]. Tác giả Hoàng Thị Mỹ Nhân (2020) đã có bài viết: “Giáo dục giá trị đạo đức trong các trường phổ thông ở nước ta hiện nay”.
Bài viết đã chỉ rõ những hạn chế trong việc giáo dục giá trị đạo đức cho học sinh tại các trường phổ thông ở nước ta như chủ yếu giáo dục thông qua môn học đạo đức, văn học, lịch sử., giáo viên và học sinh không mấy mặn mà với môn học đạo đức, coi môn học này là môn phụ, việc dạy và học chỉ mang tính đối phó. Tác giả cũng chỉ ra nguyên nhân của thực trạng trên và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức cho học sinh như thay đổi nhận thức; đổi mới nội dung, chương trình giáo dục; tăng cường kết hợp với gia đình và xã hội trong việc giáo dục giá trị đạo đức cho học sinh [34].2 Các nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm là một trong những con đường giáo dục đạo đức cho học sinh có ưu thế và hiệu quả, phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay. Hiểu rõ được vấn đề, thời gian qua đã có nhiều học giả quan tâm, nghiên cứu về công tác giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm. Trong bài viết: “ Cải tiến hình thức sinh hoạt tập thể để nâng cao việc giáo dục đạo đức cho học sinh”, tác giả Trần Thị Minh Hiền (1998) đã nêu ra một số nội dung đổi mới, cải thiện chất lượng giáo dục đạo đức trong nhà trường bằng việc đề xuất các hình thức tổ chức giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua hoạt động tập thể [17].
Tác giả Trần Thanh Bình (2021) với bài viết: “Giáo dục đạo đức thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh phổ thông” đăng trên tạp chí Khoa học quản lý giáo dục đã nhận định giáo dục đạo đức cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm vừa là chủ trương của Đảng và Nhà nước nhằm thực hiện đổi mới giáo dục, vừa đảm bảo tính khoa học hiện đại. [3] Bàn về giáo dục đạo đức thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở cấp tiểu học cũng đã có một số nghiên cứu đề cập đến như: Đề tài: “Giáo dục hành vi đạo đức cho học sinh các lớp 4, 5 qua hoạt động ngoại khóa” của tác giả Vũ Minh Tuấn (2012) cũng nhấn mạnh hiệu quả của hoạt động ngoài giờ lên lớp đối với việc giáo dục hành vi đạo đức cho các e học sinh khối lớp 4 và lớp 5. Theo tác giả, thông qua hoạt động ngoại khóa, học sinh được hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực, kỹ năng sống và rèn luyện các hành vi đạo đức chuẩn mực. Tác giả cũng chỉ ra những phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh lớp 4,5 thông qua hoạt động ngoại khóa như lao động công ích, tổ chức trò chơi, hội diễn văn nghệ, thăm quan.