CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ TỔ TRƯỞNG CHUYÊN MÔN Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Các nghiên cứu quản lý giáo dục Xô Viết đã cho rằng: “Kết quả hoạt động của nhà trường một phần phụ thuộc vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ giáo viên” với kinh nghiệm 26 năm làm hiệu trưởng Vaxukhomlin xiki đã tổng kết được những thành công cũng như những thất bại của mình. Cùng với nhiều tác giả khác ông đã đưa ra một số biện pháp quản lý của trường tiểu học cơ sở như sau: “Việc phân công công việc hợp lý qua các thành viên trong ban giám hiệu, hiệu trưởng và phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, tổ trưởng chuyên môn.
Các tác giả cho rằng để đạt được mục tiêu đề ra cần phải có sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất giữa quản lý của người hiệu trưởng - phó hiệu trưởng - tổ trưởng chuyên môn” [24]. Ở Singapore trong The Principal’s Handbook (1993) tầm quan trọng và nhiệm vụ của tổ trưởng chuyên môn trong trường tiểu học cơ sở đã được đưa ra như sau: - Chỉ đạo trực tiếp việc đảm bảo nội dung môn học cho giáo viên trong tổ chuyên môn. - Xây dựng kế hoạch và thực hiện, theo dõi, đánh giá việc thực hiện chương trình môn học. - Phát triển đội ngũ giáo viên trong tổ chuyên môn của mình thông qua việc tổ chức dự giờ, rút kinh nghiệm, hội thảo, hội nghị, thao giảng… - Lựa chọn, chuẩn bị và tổ chức nguồn lực dạy học và học như: sách giáo khoa, cơ sở vật chất… để khuyến khích việc sử dụng hiệu quả nguồn lực này trong lớp học.
8 Vì vậy, trong nhà trường tiểu học cơ sở ở Singapore, hiệu trưởng và tổ trưởng chuyên môn cùng nhau phát triển một môi trường hợp tác và hỗ trợ, trong đó họ có thể tính toán rủi ro và tự cảm thấy được sự hỗ trợ, ủng hộ. Trong môi trường như vậy, các hoạt động chuyên môn sẽ được diễn ra có lộ trình, có mục đích và phù hợp với tình hình thực tiễn trong và ngoài nhà trường. Đồng thời các nguồn lực tiềm năng của giáo viên, học sinh hay cơ sở vật chất sẽ được kính trọng và khai thác phù hợp. Lòng tự trọng và tinh thần trách nhiệm của giáo viên được cải thiện và khẳng định bền vững.
Giáo viên sẽ học hỏi lẫn nhau trong nỗ lực hợp tác của mình và nhạy cảm hơn với nhu cầu của học sinh. Đây là những nhân tố chính đảm bảo cho những hoạt động tổ chuyên môn được diễn ra hiệu quả và có chất lượng. Các nhà nghiên cứu giáo dục ở Autralia đã tiến hành nghiên cứu, khảo sát và nhận thấy: Vai trò và vị trí của tổ trưởng chuyên môn trong cấu trúc tổ chức của các trường học ngày nay trong nhận thức của các nhà lãnh đạo bậc trung càng được gia tăng về mức độ ảnh hưởng và tầm quan trọng, đặc biệt là mối quan hệ sự phát triển của nhà trường đối với từng giai đoạn nhất định. Trong thực tế, Weller (2010) khẳng định tổ chuyên môn là đơn vị có khả năng ảnh hưởng lớn nhất tới cấu trúc của một trường học.
Một trong những hoạt động chính của tổ chuyên môn mà đứng đầu là tổ trưởng chuyên môn chịu sự tác động trực tiếp bởi sự ảnh hưởng này chính là việc lập kế hoạch và ra quyết định hoạt động (Brown, Boyle and Boyle, 2009). Vì vậy, các hoạt động chuyên môn trong các tổ chức có sức mạnh đáng kể, quyết định trực tiếp đến tốc độ và hiệu suất công tác của toàn bộ trường học (Brown & Rutheford, năm 2008; Busher & Haris, 2009) [25]. Từ những nghiên cứu và những đánh giá của các nhà giáo dục trên thế giới kể trên cho thấy rất rõ tầm quan trọng của tổ trưởng chuyên môn trong nhà trường tiểu học cơ sở trên thế giới. Cụ thể, hoạt động tổ chuyên môn dưới sự lãnh đạo của tổ trưởng chuyên môn là vô cùng cần thiết trong việc nâng 9 cao chất lượng dạy và học cũng như trong việc phát triển nhà trường nhằm thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng về kinh tế, xã hội, khoa học công nghệ trên thế giới.
Nghiên cứu ở Việt Nam Giáo dục Việt Nam đang đối diện với nhiều cơ hội và thách thức bởi bối cảnh kinh tế-xã hội trong nước và quốc tế có nhiều biến động. Toàn cầu hóa, nền kinh tế tri thức và cách mạng khoa học công nghệ có những tác động lớn làm thay đổi vai trò của nhà quản lý trong trường học nói chung và người hiệu trưởng nói riêng. Vai trò của người hiệu trưởng đã có xu hướng chuyển từ nhà quản lý thụ động sang một nhà lãnh đạo và quản lý năng động, thích ứng với mọi sự thay đổi và đòi hỏi ngày càng cao của xã hội. Đảng và nhà nước ta luôn khẳng định tầm quan trọng của đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục.
Điều đó được thể hiện trong Chỉ thị 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục. Chỉ thị nêu rõ: “Mục tiêu là xây dựng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục được chuẩn hóa, đảm bảo chất lượng, đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đặc biệt chú trọng nâng cao bản lĩnh chính trị, phẩm chất, lối sống, lương tâm, tay nghề của nhà giáo; thông qua việc quản lý, phát triển đúng định hướng và có hiệu quả sự nghiệp giáo dục để nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [1]. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII đề ra nhiệm vụ: “Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục, đáp ứng yêu cầu đổi mới GD&ĐT. Thực hiện chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo theo từng cấp học và trình độ đào tạo” [23].
Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT ngày 20/7/2018 của Bộ GD&ĐT ban hành Quy định chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông đã tạo ra cơ sở pháp lý và điều kiện thuận lợi trong công tác chỉ đạo và quản lý giáo dục. 10 Các tài liệu lý luận đã cho thấy vai trò quan trọng của người cán bộ quản lý nói chung và đội ngũ tổ trưởng chuyên môn nói riêng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong nhà trường phổ thông, đội ngũ tổ trưởng chuyên môn là lực lượng quan trọng nhất đảm bảo chất lượng đào tạo của nhà trường vì là người trực tiếp triển khai những yêu cầu về mục tiêu, nội dung, phương pháp… của đổi mới giáo dục phổ thông, là cấp quản lý trực tiếp đội ngũ giáo viên để giúp nhà trường thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ dạy và học. Bên cạnh trình độ và kinh nghiệm chuyên môn đã được đào tạo và rèn luyện qua hoạt động giảng dạy, người tổ trưởng chuyên môn cần phải được trang bị các kỹ năng quản lý với tư cách là kỹ năng nghề thì tổ chuyên môn sẽ hoạt động có nền nếp, có chất lượng, từ đó chất lượng giáo dục của các nhà trường phổ thông sẽ được nâng lên, đáp ứng được yêu cầu của đổi mới giáo dục phổ thông.
Nhận thấy nhu cầu thực tế và vai trò quan trọng của tổ trưởng chuyên môn trong trường phổ thông, ngày 20/01/2012 Bộ GD&ĐT đã có Quyết định số 382/QĐ-BGDĐT ban hành Chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông. Chương trình này gồm 05 module với 19 chuyên đề, trong đó có 04 chuyên đề bàn về các kỹ năng hỗ trợ quản lý trường học. Có thể nói đây là những kỹ năng khá cơ bản, cốt lõi dành cho cán bộ quản lý các cấp nói chung trong trường phổ thông. Tuy nhiên đối với đội ngũ tổ trưởng chuyên môn thì chưa có các chuyên đề mang tính đặc thù để tập huấn, bồi dưỡng.
Trước yêu cầu thực tiễn hiện nay, việc bồi dưỡng tăng cường năng lực quản lý cho tổ trưởng chuyên môn là vấn đề cấp thiết, là một trong những giải pháp có tính đột phá để nâng cao chất lượng dạy-học ở các trường phổ thông nói chung và trường tiểu học nói riêng. Ở nước ta, việc nghiên cứu về quản lý giáo dục, quản lý nhà trường được các nhà khoa học quan tâm, nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả như: 11 Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Ngọc Quang, Đặng Quốc Bảo, Thái Duy Tuyên, Nguyễn Quốc Chí, Phạm Minh Hạc, Trần Kiểm, Nguyễn Gia Quý, Nguyễn Phúc Châu. đề cập khá sâu vấn đề quản lý trường học. Ngoài ra còn có nhiều tài liệu viết về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của đội ngũ tổ trưởng chuyên môn trong nhà trường của nhóm tác giả Nguyễn Thị Tuyết Hạnh, Trần Thị Minh Hằng.
Năm 2015, trên tạp chí Giáo dục Thủ đô, tác giả Phạm Thị Thu Khuê cũng đã đưa ra một số biện pháp nhằm làm tốt công tác quản lý và phát triển đội ngũ tổ trưởng chuyên môn trong các trường tiểu học. Nhìn chung các công trình nghiên cứu đề cập một cách khái quát, ở tầm vĩ mô hoặc không phải là tài liệu tập trung viết về quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn. Tuy nhiên, điểm chung của các tác giả là đã nhấn mạnh đến vai trò của người quản lý trong việc thực hiện mục tiêu GD&ĐT. Trong những năm gần đây, một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành QLGD của các tác giả như: “Một số biện pháp quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn của Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở thành phố Hà Tĩnh” của tác giả Võ Thị Mỹ Dung; “Quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn ở các trường trung học cơ sở tại thành phố Quy Nhơn”, “Quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn các trường tiểu học quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội”, tác giả Nguyễn Thị Lệ Thủy - Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2.
Các đề tài nêu trên đã đề cập đến biện pháp quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn ở trường phổ thông trên những địa bàn khác nhau. Tuy nhiên trên địa bàn thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định trong giai đoạn hiện nay chưa có công trình nghiên cứu về quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn các trường tiểu học. Vì vậy, việc nghiên cứu của đề tài là một vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa cần thiết. Các khái niệm cơ bản 1.
Quản lý Quản lý là một hoạt động xuất hiện từ rất lâu. Ngay từ khi xã hội loài người xuất hiện thì nhu cầu quản lý cũng được hình thành như một tất yếu 12 khách quan.