CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC TRỰC TUYẾN TRONG BỐI CẢNH DỊCH COVID-19 TẠI TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, đến nay dạy học trực tuyến đã trở thành xu thế tất yếu của thời đại. Trên thế giới, nhiều học giả và các tổ chức đã quan tâm nghiên cứu cũng như tiến hành triển khai dạy học trực tuyến trên các phạm vi khác nhau.
Trước khi internet ra đời vào năm 1974, các khóa học từ xa đã hình thành nhằm cung cấp cho người học những khóa học kỹ năng cụ thể. Ví dụ điển hình là vào năm 1840, một giáo viên người Anh tên là Isaac Pitman đã dạy học trò của mình viết tắt qua thư từ bằng cách nhận bài tập về nhà từ sinh viên gửi cho ông thông qua hệ thống thư tín và sau đó ông sẽ gửi lại cho họ các bài tập khác [3]. Hơn một thế kỷ sau, vào năm 1960, chương trình đào tạo dựa trên máy tính đầu tiên xuất hiện có tên là PLATO (Programmed Logic for Automatic Teaching Operations) [4] được dùng cho các hoạt động giảng dạy tự động. Ban đầu nó chỉ được thiết kế cho các sinh viên theo học tại Đại học Illinois, nhưng cuối cùng đã được sử dụng trong các trường học trong toàn khu vực.
Tới giai đoạn năm 1994 - 1999, sự ra đời của công nghệ website kéo theo sự phổ biến của các ứng dụng kỹ thuật liên quan như thư điện tử (email), trình duyệt web, phần mềm trình chiếu và phần mềm thu âm, truyền âm trên nền tảng kỹ thuật số, các ngôn ngữ lập trình… đã góp phần làm đa dạng việc giảng dạy và đào tạo bằng công cụ đa phương tiện. Thuật ngữ “E-learning” (học trực tuyến) xuất hiện lần đầu tiên vào tháng 10 năm 1999 tại Hội nghị quốc tế về CBT- Computer Based Traning [5]. Kể từ thời điểm đó, các thuật ngữ “virtual learning” (học ảo) và “online learning” (học online), ngày càng được nhắc đến nhiều hơn và có thể xem là cha đẻ của thuật ngữ E-learning bây giờ. Trong giai đoạn năm 2000 cho đến nay, sự phát triển mạnh mẽ của internet và các thành tựu mới trong lĩnh vực công nghệ thông tin đã dẫn đến một sự thay đổi mang tính cách mạng trong việc truyền thụ kiến thức.
Việc dạy học có thể không nhất thiết diễn ra theo truyền thống cũ là người dạy và 8 người học phải trực tiếp gặp nhau mà giờ đây, người dạy có thể linh động tương tác với học viên một cách tức thời dù mỗi người đều ở mỗi nơi cách xa nhau thông qua hình thức dạy học trực tuyến. Dạy học trực tuyến ngày nay được định nghĩa là hình thức giảng dạy và học tập ở các lớp học trên internet. Người dạy và người học sẽ sử dụng phần mềm nền tảng học trực tuyến, ứng dụng truyền tải âm thanh, hình ảnh thông qua các thiết bị điện tử (máy tính bàn, máy tính xách tay, máy tính bảng, điện thoại thông minh,. Qua đó, các bài giảng và tài liệu liên quan (dưới dạng văn bản điện tử, hình ảnh, video…) được đưa lên các nền tảng và người dùng có thể dễ dàng truy cập mọi lúc mọi nơi.
Khi đại dịch COVID-19 bùng phát vào tháng 12 năm 2019 đã làm thay đổi các hoạt động xã hội, trong đó đặc biệt có giáo dục và đào tạo trên toàn thế giới. Đại dịch đã làm cho giáo dục trên toàn thế giới phải chuyển hoạt động dạy và học sang phương thức trực tuyến. Phát huy những thành tựu đã đạt được của việc ứng dụng công nghệ thông tin vào khoa học công nghệ và giáo dục, các nước trên thế giới đã chuyển sang trạng thái học tập từ phương pháp học truyền thống (trực tiếp) sang học online (trực tuyến) một cách linh hoạt và đạt hiệu quả cao. Công nghệ thông tin giúp giáo dục online trở thành một phương pháp kịp thời và thông minh.
Vì vậy việc dạy học trực tuyến đang ngày càng trở nên phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Một số nước như Thái Lan và Việt Nam, Senegal, Argentina, Trung Quốc, Tây Ban Nha, Croatia, Pháp, Iran, Hàn Quốc, lại lựa chọn cách phổ biến bài giảng qua truyền hình hoặc các phương tiện truyền thông khác. Các nước như UAE và Mỹ, Saudi Arabia, Ý, Mexico, Bồ Đào Nha, Hàn Quốc và một số nước khác đã sử dụng mạng Internet tốc độ cao và một số phần mềm được sử dụng rộng rãi hiện nay là Zoom, Google Meet để làm phương tiện dạy học. Từ hình thức học sinh đang học trực tiếp chuyển học trực tuyến nên lịch thi cũng được điều chỉnh.
Các kỳ thi trong thời gian dịch bùng phát đều phải tổ chức cho học sinh làm online, không phải lùi lại thời gian nhiều kỳ thi. 9 Quá trình dạy học trực tuyến trong bối cảnh dịch COVID -19 có nhiều khó khăn như: việc dạy học trực tuyến chất lượng giảng dạy chưa cao. Nhiều học sinh vắng mặt trong các lớp học trực tuyến vì điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, không có thiết bị học, bố, mẹ bận không có nhà. Ngoài ra kết nối Internet thường xuyên bị gián đoạn cũng ảnh hưởng đến hiệu quả tiết dạy và đây cũng là vấn đề đau đầu đối với nền giáo dục Ấn Độ.
Ở bang San Diego ở Mỹ tình trạng này cũng xảy ra ở một số vùng có thu nhập thấp. Ở Trung Quốc nhiều trẻ vì phải xa bạn bè, thầy cô trong một thời gian dài nên gặp bất ổn về cảm xúc, nhiều học sinh chán ngán với việc phải ngồi học online hết ngày này qua ngày khác. Vì vậy, một số nước đã hướng dẫn kỹ năng sư phạm cho phụ huynh. Các khóa học giúp cha mẹ biết cách quản lý con cái trong môi trường trực tuyến.
Điển hình là Tây Ban Nha thông qua những nền tảng liên lạc và các ứng dụng giúp phụ huynh và giáo viên chia sẻ từ đó đã xây dựng quá trình học tập cho con. Để khắc phục các hạn chế, tăng hiệu quả của việc học trực tuyến, Bộ Giáo dục Australia khuyến khích phụ huynh, học sinh, giáo viên linh hoạt, đổi mới phương pháp dạy học trực tuyến trong bối cảnh dịch COVID -19. Tóm lại, vấn đề dạy học trực tuyến đã có một số tác giả đề cập đến khía cạnh quản lí, quản trị; các khía cạnh này được nhìn nhận tổng quát trong bối cảnh có liên quan đến các yếu tố thành phần như người dạy, người học, công nghệ v. Tuy nhiên, cho đến thời điển hiện nay, chưa có nhiều nghiên cứu phân tích cụ thể về quản lý hoạt động dạy học trực tuyến trong bối cảnh dịch COVID -19 tại các trường tiểu học.
Những nghiên cứu ở Việt Nam Cách đây gần 20 năm, ở Việt Nam bắt đầu xuất hiện dạy học trực tuyến. Lúc đó được Đài tiếng nói Việt Nam đào tạo từ xa dạy tiếng nước ngoài, tiếng Việt… và thực hiện qua các chương trình phát thanh. Hình thức dạy học mới này thực hiện trên môi trường công nghệ truyền thông dưới góc độ giáo dục và đào tạo. Từ đây dân trí được nâng cao cho hàng triệu người dân Việt Nam.
Để góp phần đáng kể thúc đẩy sự phát triển của dạy học trực tuyến, tốc độ truyền dữ liệu không ngừng tăng lên trên các công nghệ, 3G, 4G, ADSL, Wireless, 10 LeasedLine, WiMax v. Dạy học trực tuyến chi phí đào tạo thấp, tiết kiệm thời gian, người học có thể tham gia học không phải tập trung đến lớp. Hơn nữa hiện nay các trường học Internet đang được phổ cập rộng rãi ở vùng sâu, vùng xa, do vậy công nghệ Internet đóng vai trò vô cùng quan trọng. Theo Vũ Hữu Đức và cộng sự (2021, khi bàn đến dạy học trực tuyến theo một nghĩa rộng là đề cập đến rất nhiều vấn đề, trong đó có xu hướng đào tạo trong ứng dụng công nghệ.
Bao gồm nhiều vấn đề như trí tuệ nhân tạo, hội thảo trực tuyến, học tập bằng trò chơi (sử dụng trò chơi qua ứng dụng công nghệ), học di động (mobile learning), học liệu số, môi trường số, Mooc (Khóa học trực tuyến đại chúng mở). Trong đó còn vấn đề hệ thống quản lí học tập (learning management system - LMS) - đây là vấn đề chúng tôi quan tâm. Learning management systen - LMS là nền tảng tích hợp các công nghệ để tạo ra một môi trường tương tác trực tuyến. Hệ thống này có thể cho phép tổ chức, quản lí, theo dõi, phân công nội dung, hoạt động dạy học, học tập, lượng giá, báo cáo tổng kết… hướng đến quản lí tổng thể các hoạt động của một chương trình đào tạo.
Giá trị của hệ thống LMS chính là ở khả năng tạo một môi trường đào tạo trực tuyến, vận dụng các ứng dụng - công cụ trực tuyến (Web 2.0) đa dạng - phong phú để phục vụ vào mục đích dạy học và học tập của một tổ chức (bao gồm trường học, công ty). Hệ thống này thường được triển khai trên mạng vi tính (LAN: mạng máy tính quy mô của đơn vị hoặc Internet: mạng máy tính quy mô toàn cầu), cho phép nhiều người tham gia sử dụng cùng lúc mà không bị các rào cản về địa lý và thời gian. LMS được biết đến là công cụ số để quản lí đào tạo trực tuyến. Đại dịch COVID-19 bùng phát vào tháng 12 năm 2019 đã làm thay đổi các hoạt động xã hội, trong đó đặc biệt có giáo dục và đào tạo trên toàn thế giới.
Trước diễn biến phức tạp của dịch COVID-19, Việt Nam đã thực hiện việc giãn cách xã hội theo Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 31 tháng 3 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ. Trong bối cảnh đó, toàn bộ hệ thống GD Việt Nam chuyển sang trạng thái học tập trực tuyến để đảm bảo công tác phòng và chống dịch hiệu quả. Học sinh tiểu học ở Việt Nam phải chuyển sang học trực tuyến thay vì đến trường học một cách 11 đột ngột. Điều này đã đặt ra những vấn đề đối với không chỉ công tác dạy học của giáo viên mà còn cả công tác quản lí của các trường tiểu học.
Trải qua hơn hai năm học tập trực tuyến do đại dịch COVID-19, phương thức học tập trực tuyến không chỉ là một giải pháp quan trọng trong giai đoạn khủng hoảng do đại dịch mà dường như đang được thừa nhận một cách chính thức như một phương thức học tập cốt yếu bên cạnh phương thức học tập truyền thống (trực tiếp trên lớp) để thực hiện tiến đến thời đại số hóa trong giáo dục. Thực tế, từ năm 2020, do diễn biến phức tạp của dịch COVID -19, BGD&ĐT đã chỉ đạo chuyển sang dạy học trực tuyến để thích ứng phù hợp trong bối cảnh hiện tại.