CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP VÀ HỢP TÁC CỦA HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác của học sinh Ở nước ngoài, việc nghiên cứu dạy học phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác chỉ được xem là một mảng nhỏ trong việc hình thành năng lực chung của học sinh nên hầu hết các tác giả chỉ tập trung đi sâu vào nghiên cứu dạy học phát triển hình thành năng lực chung, còn nghiên cứu về quản lý dạy học phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác cho học sinh ít được đề cập đến. Ở trong nước, việc thực hiện chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học sinh được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhất là từ sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 BCH Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT.
Có thể kể đến một số nghiên cứu của các tác giả Đỗ Đức Thái (2012) [42], Nguyễn Công Khanh (2014) [28]. Theo các tác giả, chương trình dạy học truyền thống được xem là chương trình định hướng nội dung; chú trọng việc truyền thụ cho người học hệ thống tri thức khoa học về các lĩnh vực khác nhau. Còn chương trình dạy học định hướng năng lực là chương trình định hướng kết quả đầu ra, nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. Chất lượng đầu ra, có thể coi là sản phẩm cuối cùng của quá trình dạy học.
Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển đầu vào sang điều khiển đầu ra, tức là kết quả học tập của HS. Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cơ sở đó đưa ra những hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, 8 phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn [28, tr.36] Theo tác giả Lê Phương Nga (2012): “Trong dạy học Tiếng Việt, năng lực hành động được hiểu là năng lực giải quyết một nhiệm vụ giao tiếp – năng lực giao tiếp. Năng lực giao tiếp vừa là năng lực đặc thù của môn Tiếng Việt vừa là một năng lực chung mà trường học phải hình thành và phát triển” [33, tr. Trần Đình Sử (2020) đã nghiên cứu về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Văn.
Xuất phát từ thực trạng dạy học môn Ngữ văn, tác giả Trần Đình Sử đã tìm nguyên nhân và từ đó đưa ra giải pháp: Đổi mới về quan điểm dạy học, tiến trình dạy học, CNTT và đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá (viết và nói) [45, tr. Tác giả Đỗ Ngọc Thống (2014) đã có những công trình nghiên cứu: “Chương trình Ngữ Văn trong nhà trường phổ thông Việt Nam và hướng phát triến sau 2015”; “Đổi mới căn bản toàn diện chương trình Ngữ Văn”; “Đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ Văn”. Trong các công trình này, tác giả Đỗ Ngọc Thống đã nêu ra những quan niệm khoa học về năng lực và đánh giá năng lực. Đối với môn Ngữ văn, tác giả đã khái quát hai nhóm năng lực cơ bản của bộ môn, đó là: năng lực tiếp nhận văn bản và năng lực tạo lập văn bản.
Đồng thời, tác giả đã nêu ra những định hướng cơ bản về đánh giá năng lực môn Ngữ văn. Theo đó, đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ văn theo ĐHNL cần có những phương thức cụ thể và cần chú trọng đến đánh giá các kĩ năng của học sinh [43, tr. Tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến [41] với bài báo “Bài toán đổi mới đánh giá người học trong giáo dục theo tiếp cận năng lực”; Phạm Văn Khanh [29] viết “Dạy học phát triển phẩm chất năng lực trong mối quan hệ với phát triển nhân cách”; Nguyễn Thu Hà [18] với bài“Giảng dạy theo năng lực và đánh giá theo năng lực trong giáo dục”; Ninh Văn Bình [5] viết “Phát triển phẩm chất và năng lực học sinh trong đổi mới kiểm tra, đánh giá quá trình dạy học ở trường 9 phổ thông” v. Các tác giả đều cho rằng đổi mới giáo dục là yêu cầu cấp bách của Đảng và Nhà nước ta, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.
Đổi đổi mới giáo dục theo hướng thực hành, trải nghiệm cho học sinh, tăng sự tương tác trong quá trình học tập. Trong đó các tác giả đã nhấn mạnh việc dạy học theo hướng để phát triển năng lực cho học sinh là cần thiết. Các nghiên cứu trên đều công bố các kết quả nghiên cứu về lí luận và thực tiễn dạy học, phát triển năng lực học sinh ở các cấp phổ thông. Tuy nhiên việc áp kết quả nghiên cứu sẽ còn phụ thuộc phần lớn vào điều kiện thực tế của các nhà trường.
Tác giả Đỗ Ngọc Thống (2015), trong chuyên đề tổ chức dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn cấp THPT, tài liệu bồi dưỡng cho GV Ngữ văn bậc THPT cũng nêu rõ những mục tiêu chính và quan trọng của đánh giá chất lượng môn Ngữ văn theo ĐHNL. Có thể thấy, đây là những quan niệm, những đường hướng mang tính khái quát, vĩ mô của việc đổi mới đánh giá chất lượng học tập môn Ngữ Văn ở THCS. Đồng thời, các trường cũng đã đưa ra được những giải pháp rất cụ thể để hoạt động đánh giá theo năng lực có hiệu quả thiết thực [45]. Các công trình nghiên cứu về quản lí dạy học và quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác của học sinh Liên quan đến nội dung quản lí dạy học và quản lý dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác của học sinh có thể kể đến một số công trình nghiên cứu sau: Tác giả Trần Trung Dũng (2014), “Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh”, Tạp chí Giáo dục, số 335 cho rằng khi giáo dục ở trường THPT có sự đổi mới căn bản và toàn diện đòi hỏi toàn bộ hoạt động của nhà trường THPT cũng phải đổi mới theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Vì thế, dạy học và quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh là cơ hội để nâng cao chất lượng dạy học nhưng cũng là thách thức đối với cán bộ quản lý và giáo viên nhà trường [14]. 10 Tác giả Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Sĩ Thu (2014), “Tổ chức dạy học phát triển toàn diện năng lực cho thế hệ trẻ”, Tạp chí Giáo dục, số 347, tháng 12 cho rằng công cuộc đổi mới đất nước đòi hỏi phải có nguồn nhân lực chất lượng cao, hoạt động dạy học ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh đòi hỏi, từ xây dựng mục tiêu dạy học, lựa chọn nội dung dạy học, sử dụng phương pháp và hình thức dạy học đến kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học ở trường THPT phải được tổ chức, điều khiển theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm phát triển toàn diện cho thế hệ trẻ [2]. Tác giả Nguyễn Thành Ngọc Bảo (2014), “Bước đầu tìm hiểu khái niệm đánh giá theo năng lực và đề xuất một số hình thức đánh giá năng lực ngữ văn của học sinh”, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP. HCM, số 56 cho rằng ở phổ thông, năng lực Văn của học sinh có thể được hiểu là năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếp nhận văn bản và tạo lập văn bản.
Để đánh giá các năng lực này có hai hình thức đánh giá là đánh giá thông qua dự án học tập và đánh giá thông qua hồ sơ học tập của học sinh. Hai hình thức đánh giá này đều có cơ sở là dựa trên những hình thức dạy học tích cực đã và đang phát huy tác dụng ở nhà trường phổ thông [3]. Luận văn chuyên ngành Quản lý giáo dục “Các giải pháp đổi mới quản lý dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinh viên sư phạm kỹ thuật” của tác giả Nguyễn Ngọc Hùng, Trường Đại học Quốc Gia Hà Nội, năm 2006 cho rằng đổi mới giáo dục là yêu cầu cấp bách của Đảng và Nhà nước ta, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Chính vì vậy công trình này là một đóng góp to lớn trong việc đưa ra đổi mới giáo dục theo hướng thực hành, trải nghiệm cho sinh viên, giúp sinh viên tăng sự tương tác trong quá trình học tập.
Trong đó tác giả đã nhấn mạnh việc dạy học theo hướng thực hành để phát triển năng lực cho sinh viên, để đáp ứng ngày càng cao các yêu cầu của nhà tuyển dụng trong giai đoạn hiện nay [25]. Luận văn chuyên ngành Quản lý giáo dục “Quản lí hoạt động dạy học 11 môn Ngữ văn của trưởng bộ môn ở một số Trung tâm giáo dục thường xuyên tỉnh Hải Dương” của tác giả Trịnh Thị Kim Dung, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2010 đã đưa ra các khái niệm chung về dạy học, quản lý hoạt động dạy học môn Ngữ văn. Tác giả đã phân tích hạn chế và bất cập trong việc xây dựng kế hoạch, phát triển chương trình học; tổ chức, chỉ đạo cũng như công tác kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy học môn Ngữ văn của tổ trưởng tổ chuyên môn. Trên cơ sở đó đã đề xuất được các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lí hoạt động dạy học môn Ngữ văn của trưởng bộ môn ở một số Trung tâm giáo dục thường xuyên tỉnh Hải Dương [15].
Luận văn chuyên ngành Quản lý giáo dục “Quản lí hoạt động dạy học phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông B Phủ Lý - tỉnh Hà Nam” của tác giả Nguyễn Thị Dung, Học viện Quản lý giáo dục, năm 2014 đã có đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lý luận về hoạt động dạy học theo huớng PTNL và phân tích thực trạng quản lí hoạt động dạy học PTNL học sinh ở trường trung học phổ thông B Phủ Lý - tỉnh Hà Nam. Trên cơ sở các giải pháp đề ra, tác giả đã góp phần nâng cao chất lượng hoạt động dạy học tại trường trung học phổ thông B Phủ Lý - tỉnh Hà Nam nói riêng và các trường THPT tại Việt Nam nói chung [13].