Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số vấn đề lý luận về quản lý 1. Khái niệm về quản lý Quản lý là một hiện tượng xã hội, nó xuất hiện từ khi con người bắt đầu hình thành các nhóm để thực hiện những mục tiêu mà họ không thể đạt được với tư cách là những cá nhân riêng lẻ. Nó là một yếu tố cần thiết để phối hợp những nỗ lực cá nhân hướng tới những mục tiêu.
Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra quan niệm về quản lý dưới những góc độ khác nhau.Marx thì "Quản lý là một chức năng tất yếu của lao động xã hội, nó gắn liền với sự phân công và phối hợp, nhưng khi nói đến sự phân công và phối hợp thì sự chỉ huy thống nhất để đảm bảo sự đồng bộ, ăn khớp trong hoạt động của các bộ phận cấu thành hệ thống, điều chỉnh hoạt động của các bộ phận này trên cơ sở mục tiêu là yêu cầu tất yếu khách quan hết sức cần thiết. Xét đến cùng thì điều đó chỉ có thể thực hiện được trên cơ sở tổ chức. Chức năng chủ yếu của quản lý là phối hợp các mặt hoạt động của tổ chức và của những người trong tổ chức đó thành một chỉnh thể" [24] Nhiều nhà nghiên cứu lý luận Liên bang Nga cho rằng quản lý một hệ thống xã hội là khoa học, là nghệ thuật tác động của chủ thể quản lý vào hệ thống, chủ yếu là vào con người, nhằm đạt được những mục tiêu kinh tế-xã hội (KT- XH) nhất định, "Quản lý là tính toán sử dụng các nguồn lực ( nhân lực, vật lực, tài chính) nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ với kết quả tối ưu về KT - XH" [02]. Các tác giả nghiên cứu quản lý phương Tây cũng có những định nghĩa quản lý rất cụ thể như "Quản lý chính là dự báo, lập kế hoạch, tổ chức điều khiển, phối hợp, và kiểm tra " Henry Fayon-Pháp cho rằng "Quản lý là biết được chính xác điều bạn muốn người khác làm, và sau đó hiểu được rằng họ đã hoàn thành công việc bằng phương pháp tốt nhất và rẻ nhất"[ X A].
Taylor- Mỹ cho rằng "Quản lý là một hoạt động thiết yếu đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được những mục tiêu của nhóm"[14]. 16 Mục tiêu của mọi nhà quản lý là hình thành một môi trường mà con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn ít nhất. "Với tư cách thực hành thì quản lý là một nghệ thuật, còn với kiến thức tổ chức thì quản lý là khoa học" [01]. Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về quản lý.
Theo từ điển Tiếng Việt (1992) thì "quản lý là hoạt động của con người tác động vào tập thể người khác để phối hợp, điều chỉnh phân công thực hiện mục tiêu chung "[63]. Tác giả Hà Sỹ Hồ cho rằng "quản lý là một quá trình tác động có định hướng, có tổ chức, nhằm giữ cho sự vận hành của đối tượng ổn định và làm cho nó phát triển tới mục đích đã định"[28]. Các tác giả Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt cho rằng "quản lý một hệ thống là quá trình tác động đến nó nhằm đạt được những mục tiêu nhất định. Những mục tiêu này đặc trưng cho trạng thái mới của hệ thống mà nhà quản lý mong muốn "[33].
Theo các tác giả Hoàng Chúng và Phạm Thanh Liêm "quản lý là tác động có mục đích đến tập thể những con người nhằm tổ chức phối hợp hoạt động của họ, động viên kích thích họ trong quá trình lao động "[1 5]. Theo trên, có thể thấy hệ thống các quan niệm về quản lý mặc dù được diễn đạt theo nhiều quan điểm khác nhau, nhưng đều thể hiện điểm chung. Đó là: - Quản lý là hoạt động tất yếu của những hệ thống có tổ chức, chủ yếu là các tập thể người. - Hoạt động quản lý là hoạt động điều kiến người lao động, là sự tác động có ý thức nhằm phối hợp hoạt động của từng thành tố trong hệ thống để đạt mục đích, đúng với ý thức nhà quản lý, phù hợp với những quy luật khách quan.
- Quản lý là khoa học và là nghệ thuật. Tính khoa học và tính nghệ thuật của quản lý ngày càng được nâng cao và gắn bó chặt chẽ với nhau. Ba yếu tố của quản lý Quản lý bao giờ cũng tồn tại với 3 yếu tố: 17 ■ Chủ thể quản lý: Là con người hoặc tổ chức do con người lập nên, có nhiệm vụ sử dụng các công cụ và phương pháp, đề ra biện pháp quản lý, thực hiện mục tiêu quản lý. ■ Mục tiêu quản lý: Do chủ thể quản lý đặt ra hoặc yêu cầu của thực tiễn đời sống xã hội mà hình thành.
Mục tiêu có thể định lượng, nhưng cũng có lúc nó mang tính định tính theo chuẩn mực nào đó. ■ Đôi tượng quản lý: Là cái mà chủ thể quản lý tác động vào (tập thể người, nhóm người) để thực hiện mục tiêu quản lý. Ngoài ra, đối tượng quản lý còn có thể là các vật thể phi người (cây trồng, vật nuôi, nhà xưởng, máy móc, ruộng đất.); những vật thể có thể có sẵn trong tự nhiên hoặc do con người sáng tạo ra. Các yếu tố của quản lý có mối quan hệ qua lại chặt chẽ với nhau và đều nằm trong môi trường KT-XH nhất định.
Môi trường KT-XH bao gồm mặt bằng dân trí, giáo dục, tâm lý xã hội, phong tục tập quán, văn hoa, luật pháp, các tác động quốc tế v. Môi trường này là nguồn thông tin và cũng là cái quyết định trình độ hiệu quả của quản lý. Ta có thể nghiên cứu quá trình hoạt động quản lý qua Biểu đồ 1.1 Công cụ QL Đối tượng Mục tiêu Chủ thể QL QL QL Phương pháp QL MÔI TRƯỜNG QUẢN LÝ Biểu đồ 1.1: Quan hệ giữa các yếu tố của quản lý Thông qua Biểu đồ ta thấy mối quan giữa các yếu tố - Quan hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý: Chủ thể tác động trực tiếp đến đối tượng quản lý bằng công cụ và phương pháp quản lý. Đối tượng quản lý là căn cứ để chủ thể quản lý lựa chọn công cụ và phương pháp quản lý.
18 - Quan hệ giữa mục tiêu quản lý và đối tượng quản lý: Mục tiêu nào thì đối tượng đo; nhà quản lý căn cứ mục tiêu quản lý để xác định đối tượng quản lý. - Quan hệ giữa chủ thể quản lý và mục tiêu quản lý: Chủ thể quản lý sản sinh ra mục tiêu; cũng có khi mục tiêu quản lý chi phối việc lựa chọn công cụ và phương pháp quản lý của chủ thể quản lý (Nếu là mục tiêu do cấp trên dội xuống). Phương pháp quản lý là cách thức chủ thể quản lý tác động vào đối tượng quản lý. Biện pháp quản lý là những tác động cụ thể của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý dưới dạng những quyết định quản lý.
Công cụ quản lý là cái mà chủ thể quản lý dùng nó để tác động vào đối tượng quản lý ,ví dụ như: luật pháp, các văn bản pháp luật, quy chế, quy định của các cấp chính quyền; chế độ, chính sách, nội quy, quy ừình quy phạm kỹ thuật. Ý nghĩa của hoạt động quản lý - Quản lý là cách tốt nhất để đạt mục tiêu chung, nâng cao năng suất lao động. Sự tính toán hợp lý và khoa học khi sử dụng các nguồn lực và các biện pháp kích thích sẽ đảm bảo cho hoạt động của bộ máy ăn khớp, nhịp nhàng; phát huy những yếu tố tích cực mang lại hiệu quả cao. - Quản lý đảm bảo trật tự kỷ cương trong bộ máy bằng việc đưa ra những quy định mang tính pháp lý (luật, quy chế, nội quy.) và điều khiển mọi đối tượng quản lý theo một quy trình, một khuôn mẫu chung.
"Quá trình quản lý là quá trình chống lại sự lộn xộn", hình thành kỷ cương trong tổ chức. - Quản lý là nhân tố tất yếu của sự phát triển. Quản lý dựa trên những căn cứ và công cụ vững chắc, có phương pháp phù hợp với điều kiện môi trường và phù hợp Với khả năng thực tế sẽ có tác dụng thúc đẩy sự phát triển của tổ chức. Theo nhiều nhà khoa học, trong mọi nguyên nhân thất bại, phá sản.
của các doanh nghiệp, cơ quan, đơn vị sản xuất thì những nguyên nhân thuộc về quản lý chiếm tỷ trọng lớn. Chính vì vậy, khi tổ chức lại bộ máy biện pháp thay thế người quản lý cũ thiếu khả năng bằng người có năng lực tốt cũng là biện pháp được sử dụng nhiều nhất. Và không phải ngẫu nhiên mà ngày nay, trong năm nhân tố phát triển kinh tế: tài nguyên, vốn, lao động, công nghệ và chất xám quản lý thì chất xám 19 quản lý là nhân tố quan trọng hàng đầu, có vai trò quyết định sự tăng trưởng và phát triển của một đất nước hay một tổ chức. Để đảm bảo được vai trò, quản lý phải phối hợp sức mạnh cá nhân lên thành sức mạnh tổng hợp, hạn chế mâu thuẫn; tranh thủ những thuận lợi của môi trường, hướng tới mục tiêu.
Đó là bí quyết quản lý con người, bí quyết sắp xếp các nguồn lực của tổ chức, và sự sáng tạo khi đối phó với những tình huống khác nhau trong hoạt động của tổ chức. Ở khía cạnh này, quản lý là nghệ thuật. Trong thuật dùng người của phương Đông có câu "Dụng nhân như dụng mộc" nói lên ý nghĩa việc tổ chức hợp lý nhân lực trong hệ thống. Tuy nhiên, các bí quyết quản lý chỉ có thể thực hiện được trên cơ sở tích lũy kiến thức, đúc kết kinh nghiệm thực tiễn, khái quát hoa tri thức thành những nguyên tắc, phương pháp và kỹ năng quản lý; đó chính là tính khoa học của quản lý.
Trong xã hội hiện đại, việc nghiên cứu áp dụng những thành tựu khoa học mới đang là một xu hướng của quản lý hiện đại. ở khía cạnh này, quản lý được xem là công nghệ - công nghệ điều hành, phối hợp sử dụng các nguồn nhân lực, vật lực, tài lực và thông tin của một tổ chức để đạt mục tiêu. Các phương pháp quản lý (PPQL) PPQL là cách thức tác động của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm thực hiện những nhiệm vụ nhất định, để đạt mục đích đã đề ra. PPQL một mặt xuất phát từ các quy luật kinh tế, quy luật tâm lý -xã hội, quy luật tổ chức.
