Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về dạy học chủ đề môn Khoa học tự nhiên Dạy học chủ đề môn”KHTN được quan tâm nghiên cứu ở “nhiều nước trên thế giới, các nghiên cứu này đã được tiếp cận theo những cách khác nhau: Nhiều nhà khoa học tự nhiên ở Nhật Bản, Hòa Kỳ; Hàn Quốc vv. đã nghiên cứu về DHCĐ môn KHTN theo tiếp cận tích hợp nội dung liên môn các khoa học Vật Lý; Hóa Học và Sinh học [Dẫn theo 17]; Cũng nhiều nhà khoa học thuộc lĩnh vực Vật Lý, Hóa Học; Sinh Học ở Úc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc lại có những nghiên cứu về DHCĐ môn KHTN theo tiếp cận tích hợp mở rộng hơn ngoài các môn KHTN kế trên còn có các môn Toán học và Công nghệ thành chủ đề DH theo hướng GDTSEM.
Lê Đình Trung - Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2017), nghiên cứu về DHCĐ môn Sinh Học theo quan điểm THLM trong DH Sinh học ở trường THCS theo quy trình và các biện pháp tổ chức thực hiện QTDH kèm theo là các điều kiện để thực hiện hiệu quả của cách tiếp cận này [16]. Cao Thị Thặng(2010) nghiên cứu về xây dựng CTGDPT Việt Nam sau 2015 theo quan điểm TH các môn học và DHCĐ, tác giả đã tổng kết được 6 kinh nghiệm phát triển CTGDPT của các nước trên thế giới và khu vực trên quan điểm TCTH và DHCĐ từ đó đề xuất những giải pháp vận dụng trong xây dựng và phát triển CTGDPT của Việt Nam sau 2015. Nguyễn Thị Mỵ (2014) nghiên cứu “các định luật bảo toàn - Vật Lí 10 THPT với sự hỗ trợ của một số PPDH hiện đại” theo tiếp cận DHTH và DHCĐ có lồng ghép tích hợp nội dung Hóa, Sinh và Công nghệ, Toán học để phát triển NL giải quyết vấn đề thực tiễn cho HS lớp 10 ở trường THPT [9]. Lê Đình Trung, Nguyễn Văn Luận (2019) nghiên cứu về DH Sinh học lớp 11 thông qua DHCĐ nhằm phát triển NLHS theo tiếp cận tích hợp liên môn Vật Lý, Hóa Học và Sinh Học, trong đó nòng cốt chính là kiến thức về sinh học [15].
Về DHTH; Dạy học chủ đề các môn KHTN ở cấp THCS cũng đã được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới. Ở mỗi cấp học, mỗi nước khác nhau thì có cách tiếp cận khác nhau như ở các quốc gia áp dụng chương trình trường học mới VNEN, các môn KHTN cũng đã được tích hợp theo chủ đề. Ở Phần Lan, việc dạy học chủ đề được áp dụng mạnh mẽ, thay thế hoàn toàn cách dạy học truyền thống. Xu hướng nghiên cứu về DHTCĐ đã đặt ra yêu cầu cải tiến về PPDH, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá KQHT của HS, và đưa ra những khuyến cáo đối với GV: “Việc dạy học sẽ chú ý nhiều đến việc tạo cơ hội cho HS tích cực tham gia hoạt động học tập, quá trình học tập sẽ được tiến hành bằng các hoạt động và thông qua các hoạt động và tăng cường thực hành, trải nghiệm thực tế của HS”.
7 Như vậy, DHCĐ không còn là vấn đề mới mà đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm triển khai dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau như: xây dựng, phát triển CTGDPT; Đổi mới mô hình và cách thức DH theo hình thức THLM; DHTN; Dạy học theo hướng GD STEM vv… 1. Những nghiên cứu về quản lý dạy học chủ đề môn Khoa học tự nhiên Nguyễn Thị Thịnh (2016) nghiên cứu về DHCĐ ở trường THCS và đánh giá thực trạng về DHCĐ ở các trường THCS quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội, chỉ rõ những hạn chế trong thực hiện DHCĐ và hạn chế trong quản lý DHCĐ ở các trường THCS quận Bắc Từ Liêm Hà Nội, đề xuất biện pháp khắc phục. Nguyễn Văn Dân (2022) Nghiên cứu về quản lý DH môn KHTN ở trường THCS theo tiếp cận bồi dưỡng nâng cao NLDH cho GV dạy môn KHTN để qua đó nâng cao CLDH môn KHTN đáp ứng yêu cầu CTGDPT 2018. [17] Như vậy trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về DHCĐ theo các cách tiếp cận khác nhau ở cả hai lĩnh vực KHXH và KHTN… Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu DHCĐ chủ yếu tiếp cận dạy học tích hợp môn KHTN; Trong điều kiện triển khai CTGDPT 2018 việc nghiên cứu quản lý DHCĐ ở một huyện miền núi vùng khó khăn để tìm ra những biện pháp quản lý hiệu quả là vấn đề chưa có nhiều công trình nghiên cứu là vấn đề cần thiết của đề tài.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Chủ đề Khi bàn về khái niệm chủ đề trong DH có nhiều cách tiếp cận khác nhau như tiếp cận gắn lý thuyết với thực tiễn; Tiếp cận gắn dạy học theo TH liên môn; Hoặc sử dụng cách tiếp cận lồng ghép, thông qua nhau để thực hiện các mục tiêu DH phát triển NLHS. Lê Đình Trung và Nguyễn Thị Minh Nguyệt, nghiên cứu về DHCĐ theo cách tiếp cận gắn nội dung kiến thức với vấn đề cần giải quyết trong thực tiễn định nghĩa về chủ đề như sau: “Chủ đề là một đơn vị kiến thức tương đối trọn vẹn và khi kết thúc xong một chủ đề, người học có được kiến thức và kỹ năng giải quyết được các vấn đề thực tiễn liên quan hoặc giải quyết được các vấn đề trong bối cảnh mới”. Nguyễn Phương Chi - Nguyễn Thị Hồng Phương, tiếp cận chủ đề dưới góc độ DHTH liên môn liên quan đến các vấn đề cần giải quyết của cuộc sống để phát triển NL giải quyết vấn đề cho HS định nghĩa về chủ đề như sau: “Chủ đề là những NDHT có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học hoặc lĩnh vực khác nhau; những NDGD này có mối liên hệ với các vấn đề thời sự của địa phương, những bài học gắn với thực tiễn, thể hiện được sự ứng dụng tổng hợp kiến thức của các môn học hay lĩnh vực trên trong việc giải quyết các vấn đề của cuộc sống” [3].
Theo tác giả luận văn: “Chủ đề là nội dung học tập có liên quan đến hai hay nhiều môn học hoặc lĩnh vực khác nhau gắn với thực tiễn mà khi kết thúc tìm hiểu bản chất của chủ đề đó, người học có được một lượng kiến thức để hiểu đối tượng một cách khách quan, sử dụng chúng một cách tổng hợp để giải quyết vấn đề cuộc sống”. Dạy học chủ đề Để hiểu về khái niệm dạy học chủ đề trước tiên cần tìm hiểu khái niệm dạy học, khi bàn về dạy học có nhiều cách tiếp cận khác nhau: 9 Đặng Thành Hưng nghiên cứu về DH hiện đại đã quan niệm về DH như sau: “Dạy học chính là cơ cấu và quy trình tác động đến người học và quá trình học. Chủ thể dạy học là nhà giáo, thầy giáo, và bất kỳ người nào tiến hành bảo ban người khác học tập. Vì thế, dạy học tức là dạy, bảo, chỉ dẫn người khác học.
Khi mới dạy trẻ học, điều đó có nghĩa là: Dạy trẻ muốn học (có nhu cầu học tập); Dạy trẻ biết học (có kĩ năng và biện pháp học tập); Dạy trẻ học lành mạnh (có động cơ đúng đắn); Dạy trẻ học bền bỉ (có ý chí học tập); Dạy trẻ học thành công (có kết quả và chất lượng); Dạy trẻ học chủ động và độc lập (có khát vọng và ý thức tự giác học tập)”[10]. Nhóm tác giả Nguyễn Thị Tính, Nguyễn Thị Thanh Huyền cùng tập thể tác giả tiếp cận các thành tố trung tâm của QTDH với 3 thành tố cơ bản đó là người dạy; Người học và mục tiêu dạy học đã định nghĩ về dạy học như sau: “Quá trình dạy học là quá trình xã hội được tổ chức có mục đích, có kế hoạch. Trong đó, dưới vai trò chủ đạo của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức nhằm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ dạy học, đạt mục đích dạy học đề ra”[20]. Đáp ứng yêu cầu CTGDPT 2018, dạy học được thiết kế theo hướng phát triển NLHS, dạy học không chỉ đơn thuần là tổ chức nhận thức mà còn là quá trình tổ chức người học khám phá, trải nghiệm; thực hành luyện tập và vận dụng tri thức giải quyết vấn đề để phát triển phẩm chât, NL vì vậy tác giả hiểu: “Dạy học là một quá trình trong đó dưới vai trò chủ đạo của người GV, HS tự giác, tích cực chủ động tiến hành các hành động khám phá, trải nghiệm, thực hành, luyện tập, vận dụng tri thức giải quyết vấn đề đáp ứng yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực mà môn học và chương trình giáo dục đề ra”.
Lã Phương Thúy quan niệm “DHCĐ là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó GV hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn”. Theo tác giả trong DHCĐ, GV sẽ liên kết nội dung kiến thức của nhiều môn học thành 10 một chủ đề nhất định, có kết cấu chặt chẽ. Để giải quyết những vấn đề mà chủ đề học tập đặt ra, HS phải chủ động, tích cực tìm tòi những kiến thức thực tế có liên quan, chứ không chỉ tìm ở những bài học, môn học riêng lẻ. [13] Từ những quan niệm trên, có thể hiểu DHCĐ không phải là một PPDH mà là một hình thức tổ chức dạy học thực hiện quan điểm lấy người học làm trung tâm; dạy học hướng vào người học; dạy học thông qua hoạt động, tích hợp được lựa chọn và thực hiện dựa trên mối quan hệ giữa người dạy - người học - nội dung dạy học, trong đó nội dung dạy học được liên kết từ nội dung kiến thức của nhiều môn học thành một chủ đề nhất định, có kết cấu chặt chẽ.
Những nét đặc trưng cơ bản của DHCĐ - DHCĐ mang tính tích hợp: Nội dung chủ đề có sự kết hợp tri thức của nhiều thành phần kiến thức khác nhau của môn học, hoặc vận dụng kiến thức của các môn học khác, các lĩnh vực khác nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp. DHTCĐ còn tích hợp các vấn đề của đời sống xã hội và các kỹ năng thực hành bên ngoài. - DHCĐ mang tính cộng tác làm việc: Các nhiệm vụ học tập được phân công theo các nhóm HS nên giữa các HS phải có sự trao đổi và thảo luận kiến thức với nhau để cùng hoàn thành nhiệm vụ của nhóm mình. Vì vậy, tính hợp tác giữa các HS được thể hiện rất rõ.