phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được cấu trúc theo 03 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về quản lý đào tạo nghiệp vụ sư phạm theo tiếp cận năng lực cho sinh viên đại học. Thực trạng quản lý đào tạo nghiệp vụ sư phạm theo tiếp cận năng lực cho sinh viên các trường đại học vùng Đồng bằng Sông Hồng. Giải pháp quản lý đào tạo nghiệp vụ sư phạm theo tiếp cận năng lực cho sinh viên các trường đại học vùng Đồng bằng Sông Hồng.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÀO TẠO NGHIỆP VỤ SƢ PHẠM THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề Nghiệp vụ sư phạm là một trong những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng đầu ra của các cơ sở đào tạo giáo viên, đây chính là nội dung cốt l i trong chương trình đào tạo GV nhằm hình thành năng lực nghề nghiệp cho SV cả về lý luận và thực hành. Chất lượng đào tạo phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý đào tạo, do đó quản lý đào tạo NVSP có một vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình đào tạo GV. Nghiên cứu về quản lý đào tạo NVSP trong đào tạo GV được nhiều nhà khoa học và giáo dục trên thế giới và ở Việt Nam quan tâm.1 Đào tạo nghiệp vụ sư phạm Ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới, để trở thành GV, người học phải được tham dự khóa học đào tạo GV[15]. Khóa học sẽ trang bị cho người học hệ thống năng lực cơ bản, cần thiết giúp họ thực hiện các nhiệm vụ dạy học-giáo dục và nghiên cứu khoa học của người GV.
Mỗi khóa học đào tạo GV là không giống nhau của mỗi nước, mặc dù vậy các khóa học đều có nội dung đào tạo nghiệp vụ giúp người GV có năng lực đặc trưng trong nghề nghiệp của mình. Liên quan đến vấn đề đào tạo NVSP, đào tạo GV trên thế giới có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, có thể khái quát theo hai xu hướng chính: Xu hướng thứ nhất: Nghiên cứu về sự gắn kết giữa lý thuyết và thực hành trong rèn luyện nghiệp vụ đào tạo nghề giáo viên. Ở các nước phương Tây và các quốc gia như Canađa, Mỹ, Anh, Úc. các nhà khoa học thường dựa trên thành tựu của tâm lý học hành vi và tâm lý học chức năng để tổ chức thực hành rèn luyện các kỹ năng nghề nghiệp cho SV, trong đó có SV ngành sư phạm học.
Từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, một hướng nghiên cứu mới được mở ra, đó là xây dựng những mô hình đào tạo GV khác nhau; làm thế nào để SV rèn luyện theo những hình mẫu đó; làm thế nào để lấp dần khoảng cách giữa lý thuyết - thực hành để việc đào tạo trong nhà trường đạt được kết quả cao.A với công trình nghiên cứu “Kỹ năng sư phạm về nội dung và cấu trúc thực hành sư phạm ở các trường đại học sư phạm trong giai đoạn hiện nay” đã nêu r vai trò của hoạt động thực hành sư phạm trong quá trình rèn luyện tay nghề cho đối tượng là SV trong các trường sư phạm. Tác giả cũng nêu lên hệ thống 10 kỹ năng cần hình thành được mô tả cụ thể theo thứ bậc, phù hợp rèn luyện trong từng giai đoạn nhất định trong quá trình đào tạo[1]. Trong các tài liệu nước ngoài, tiêu biểu hơn cả là công trình khoa học mang tên “Teaching Practice: A guider for teacher in training” (2005) (tạm dịch là Cuốn sách giới thiệu về thực hành giảng dạy) của Roger Gower, Diane Phillips và Steve Walter đây là cuốn có giá trị thực tiễn là vấn đề thực tập của SV. Cuốn sách đã khái quát được vai trò của “Teaching practice” (thực hành giảng dạy) trong việc đào tạo GV, đồng thời, các tác giả đã mô tả các bước của hoạt động dạy học, sự định hướng và hướng dẫn của người GV với hoạt động giảng dạy trong các trường sư phạm[102].
Tác giả Michel Develay(1998) trong công trình “Một số vấn đề về đào tạo giáo viên” đã chú ý đến hoạt động nghề nghiệp của GV và hoạt động đó được thể hiện trong các khía cạnh sau: (i) sự kết hợp chặt chẽ những kiến thức sẽ dạy với những kiến thức khác và với những kĩ năng cần thiết để thực hiện việc dạy phục vụ cho việc học, (ii) Kết hợp chặt chẽ giữa thực hành sư phạm với giải thích lý thuyết làm cơ sở cho việc thực hành, đảm bảo gắn kết giữa nghề dạy học và những đặc trưng bắt buộc của nghề này- nghĩa là những gì mà họ phải thực hiện sau này trong quá trình đào tạo, (iii) quan tâm đến khía cạnh làm phong phú nhân cách con người, làm cho SV sư phạm cảm nhận và tự khẳng định mình trên cơ sở hợp tác và thừa nhận các giá trị[15]. Cùng đề cập đến hoạt động nghề nghiệp trong đào tạo GV, các tác giả Kevin & Len(1993) với “Begining teaching: A developmental text for effective teaching” tạm dịch là “Bắt đầu giảng dạy: Văn bản phát triển để giảng dạy có hiệu quả” và Micheal & Bruce (1974) với “The studying of teaching” có thể dịch là “Nghiên cứu về dạy học” các tác giả đều đã đề cập tới quá trình luyện tập NVSP của SV và sự hướng dẫn thực hành, thực tập nghiệp vụ cho SV của GV [91],[97]. Xu hướng thứ hai: Đào tạo nghề theo tiếp cận năng lực Trong bối cảnh hiện nay, với sự phát triển mạnh của khoa học kĩ thuật và tri thức (sự kết nối toàn cầu, vạn vật kết nối) việc nắm vững tri thức là không đủ, bởi kiến thức lúc trước còn mới giờ đây đã lạc hậu. Do đó, xu hướng đào tạo hướng đến giúp người học có đủ khả năng làm chủ kiến thức và sử dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong hoàn cảnh tình huống cụ thể đang phát triển mạnh mẽ.
Đào tạo theo năng lực là hướng tiếp cận tập trung vào đầu ra của quá trình đào tạo trong đó nhấn mạnh người học cần đạt được năng lực như thế nào sau khi kết thúc chương trình đào tạo[57]. Liên quan đến vấn đề đào tạo NVSP theo tiếp cận năng lực các nghiên cứu 11 nước ngoài tập trung vào các khía cạnh: năng lực nghề nghiệp; cấu trúc năng lực nghề nghiệp GV được g ải quyết dựa trên sự phân tích cấu trúc hoạt động nghề dạy học và chương trình đào tạo theo hướng hình thành năng lực nghề nghiệp. Điển hình là công trình khoa học “Hình thành các năng lực sư phạm” của Kuzmina N.V, tác giả đã ch ra các năng lực sư phạm cần có của một người giáo viên, mối quan hệ giữa năng lực chuyên môn và năng lực nghiệp vụ, giữa năng khiếu sư phạm và việc bồi dưỡng năng khiếu sư phạm thành năng lực sư phạm. Trong công trình nghiên cứu này tác giả đã trình bày r ràng các giai đoạn cần tiến hành để bồi dưỡng năng lực sư phạm cho SV trong quá trình đào tạo ở trường sư phạm[40].
Trong cuốn sách“Handbook for developing competency-based training programs” của William E.Blank tạm dịch là Sổ tay hướng dẫn về phát triển chương trình đào tạo dựa theo năng lực. Nội dung tác phẩm đưa ra những gợi ý làm thế nào để phát triển chương trình dựa theo năng lực, bao gồm: Mô tả r chuẩn đầu ra, Xác định mục tiêu của chương trình là hướng vào việc học của người học là chính, chương trình được cá nhân hóa để mỗi cá nhân có thể tìm hiểu nhận thức vấn đề và đề xuất cách giải quyết, đồng thời có thể tự đánh giá được mức độ đạt được của bản thân so với mục tiêu chương trình[107]. Điểm qua những nghiên cứu trên có thể nhận thấy, đào tạo nghề theo năng lực là một xu hướng được nhiều quốc gia, nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh và mức độ ứng dụng trong đào tạo GV tại các trường đại học.2 Quản lý đào tạo NVSP Các nhà giáo dục và các nhà nghiên cứu khoa học trên thế giới luôn quan tâm nghiên cứu về mô hình thực hành nghề nghiệp trong đào tạo GV, phát triển chương trình và năng lực sư phạm đối với SV tốt nghiệp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo GV có trình độ chuyên môn, trình độ nghiệp vụ sư phạm. Tiêu biểu có các công trình nghiên cứu của Blank (1982), Michel Develay (1998), Wilson và đồng nghiệp (2001), Matts Mattsson, Tor Vidar Eilertsen, Doreen Rorrison (2011), Hayhoe Ruth(2002), Darling-Hammon (2006), Arup Barman và Konwar (2011), nghiên cứu của ngân hàng thế giới (The World Bank) (2011), Kouwenhoven (2013).
Nghiên cứu về mô hình thực hành nghề trong đào tạo giáo viên Hiện trên thế giới không có nhiều công trình nghiên cứu về mô hình thực hành nghề trong đào tạo GV, cụ thể các tác giả Matts Mattsson, Tor Vidar Eilertsen, Doreen Rorrison (2011), đã liệt kê 9 mô hình thực hành nghề nghiệp đang được 12 triển khai trong thực tiễn đào tạo GV hiện nay trên thế giới: (1)Mô hình “Thợ nghề - học việc” (Master-Apprentice Model): Dưới khía cạnh lịch sử, đây là mô hình truyền thống trong đào tạo GV ở các nước. Giáo sinh được thực hành nghiệp vụ, nghề nghiệp trong môi trường phổ thông thực tế và được các GV có kinh nghiệm và có năng lực chuyên môn hướng dẫn; (2)Mô hình“Phòng thí nghiệm nghề” (Laboratory Model): Là mô hình sử dụng các trường thực hành (Demonstration School) trong cơ sở đào tạo GV làm nơi triển khai, ứng dụng các công nghệ dạy học, với triết lí: giáo sinh phải được thụ hưởng một môi trường giáo dục thực hành thuận lợi, dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia sư phạm, giáo dục chuyên nghiệp; (3) Mô hình “Quan hệ đối tác” (The Partnership model) dựa trên thỏa thuận giữa trường đại học có đào tạo GV và trường phổ thông (được lựa chọn kĩ lưỡng, đáp ứng các yêu cầu về điều kiện, năng lực tổ chức thực hành nghề nghiệp); (4)Mô hình “Phát triển cộng đồng” (Community Development Model): Là mô hình thường được áp dụng ở những vùng nông thôn. Trong quá trình thực hành nghề nghiệp, giáo sinh sẽ có cơ hội đối mặt, tìm hiểu và học hỏi từ thực tế giáo dục đa dạng, đồng thời cũng đóng góp một phần vào việc phát triển cho một nhà trường cụ thể; (5)Mô hình “Tích hợp” (Integrated Model): Là mô hình kết hợp giữa nhà trường đại học có đào tạo GV và cộng đồng địa phương trong việc chia sẻ trách nhiệm đào tạo GV.