Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về đào tạo GV 1.
Ở nước ngoài Vấn đề đào tạo GV là một trong những vấn đề cơ bản của khoa học GD và khoa học quản lí. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng chất lượng GV có ảnh hưởng lớn đến chất lượng học tập của học sinh như thông điệp của Tổ chức các nước kinh tế phát triển OECD [151], vì vậy một trong những giải pháp để nâng cao chất lượng GD phổ thông là đổi mới đào tạo GV (đào tạo ban đầu) và bồi dưỡng nghề nghiệp thường xuyên có chất lượng [13,84,158]. Nghiên cứu của tác giả Calderhead [140] về công tác đào tạo, phát triển đội ngũ GV đã phản ánh tầm quan trọng của chất lượng đào tạo, trong khi đó nghiên cứu của tác giả Darling - Hammond [149] cũng chỉ ra rằng công tác đào tạo GV hiệu quả sẽ có tác động đến chất lượng học sinh thông qua các chính sách của nhà nước cho GD. Tổ chức OECD cũng cho rằng chất lượng GD phụ thuộc vào việc thu hút đào tạo GV, nghĩa là thu hút nguồn tuyển sinh vào đào tạo ban đầu GV [154].
Một số nghiên cứu đã chỉ ra cơ hội và thách thức của GV trong bối cảnh hội nhập quốc tế [159]. Một tổng quan khái quát nhất nghiên cứu về đào tạo GV trên thế giới có lẽ là các nghiên cứu về mô hình đào tạo GV [13, 83, 84, 108, 121, 131, 135, 145, 166]. Nếu nói về cách thức thì ở nhiều nước trên thế giới có thể khái quát chung vào hai mô hình chủ yếu là mô hình truyền thống – mô hình đào tạo song song (tuyển học sinh phổ thông vào thẳng ngành đào tạo sư phạm và đào tạo theo chương trình đại học chuyên về sư phạm) và mô hình đào tạo tiếp nối (đào tạo chuyên sâu về khoa học kĩ thuật cơ bản trước, sau đó mới tiến hành đào tạo tiếp kiến thức và kĩ năng nghiệp vụ sư phạm). Các nghiên cứu [82,120] đều chưa có kết luận thuyết phục liệu cách thức đào tạo nào là hiệu quả hơn, lí do là mỗi cách thức đào tạo (đồng thời hoặc nối tiếp) đều có một số chương trình đào tạo đi kèm, và vì vậy chương trình đào tạo (phần lõi của mô hình đào tạo) cũng rất đa dạng và hiệu quả trong những bối cảnh khác nhau.
Đối với mỗi quốc gia, việc lựa chọn mô hình nào phụ thuộc 11 chủ yếu vào đặc điểm lịch sử, xã hội và truyền thống của mỗi nước. Tất nhiên, cũng chưa thể so sánh được các chương trình ưu việt hơn nếu chỉ xem xét về mặt cấu trúc, thời lượng, nội dung của chương trình. Chính vì vậy, hiện nay ở nhiều nước đều tồn tại đồng thời hai mô hình nói trên trong đào tạo GV [13, 167]. Đối với mỗi CSĐT, việc lựa chọn mô hình nào phụ thuộc chủ yếu vào các điều kiện triển khai thực hiện.
Nghiên cứu về cách thức đào tạo GV cụ thể tại Vương Quốc Anh chỉ ra rằng có nhiều con đường để trở thành GV và sinh viên có thể tham gia vào các chương trình đào tạo GV theo nhiều chương trình khác nhau [83], nhưng đều nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ GV. Có ba loại chương trình cơ bản về đào tạo GV: 1) Đào tạo GV trước khi tốt nghiệp đại học: đào tạo GV cho người học đang hoàn thành một khóa học. 2) Đào tạo GV sau đại học: dành cho những người đã tốt nghiệp đại học, đào tạo để trở thành GV trong một hoặc hai năm, họ sẽ lấy chứng chỉ về GD (PGCE - PostGraduate Centificate of Education); và 3) Đào tạo GV dựa trên việc tuyển dụng: đào tạo và cấp chứng chỉ về tiêu chuẩn GV khi đang làm việc trong trường trung học. Tại Mỹ, các mô hình đào tạo GV rất phong phú và đa dạng.
Cấu trúc của các chương trình đào tạo GV này là một đề tài được các nhà nghiên cứu và làm chính sách tranh luận từ lâu. Cuộc tranh luận xuất phát từ quan điểm khác nhau về tỷ lệ nội dung của các chương trình đào tạo GV và vị trí của các cơ sở đào tạo GV. Những kết quả nghiên cứu quan trọng trong nghiên cứu của Trexler [121] là tất cả các chương trình đào tạo GV có chất lượng ở Mỹ cần phải có: 1) bằng cử nhân của các ngành học có liên quan, tiếp theo là một năm học sư phạm và thực hành dạy học học sinh và 2) các GV muốn được bảo đảm vị trí GV thường xuyên thì phải thể hiện được sự hiểu biết đầy đủ về chuyên môn của mình. GV đòi hỏi phải được đào tạo chuyên sâu về việc truyền thụ nội dung trong các ngành học khác nhau để dạy học theo những cách sâu sắc và có ý nghĩa.
Ở trong nước Đã có nhiều nghiên cứu về đào tạo GV ở nước ta, tuy nhiên luận án này chỉ tổng quan các công trình nghiên cứu gần đây và tóm tắt kết quả nghiên cứu của các công trình đó. Trước hết, trong khuôn khổ của Dự án phát triển GV trung học phổ 12 thông và trung cấp chuyên nghiệp, kéo dài 10 năm, tác giả Vũ Quốc Chung và các đồng tác giả đã xuất bản nhiều ấn phẩm, bài báo, tài liệu, trong đó có nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đề xuất áp dụng cho Việt Nam [3, 4, 7, 21]. Các tác giả như Đinh Quang Báo cũng có nhiều nghiên cứu về chủ đề này [2]. Nhóm tác giả do tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc chủ trì cũng có nhiều nghiên cứu vận dụng các mô hình đào tạo GV, đặc biệt là mô hình đào tạo nối tiếp vào Việt Nam, trên cơ sở đó mô hình đào tạo nối tiếp đã được triển khai thành công tại Đại học Quốc gia Hà Nội (cụ thể là Trường Đại học Giáo dục), làm đa dạng và phong phú thêm các mô hình đào tạo GV (như các nước phát triển khác).
Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng, đánh dấu một thành tựu trong nghiên cứu về đào tạo và quản lí đào tạo GV, đề xuất mô hình đào tạo GV và vận dụng tại Việt Nam, phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế, phù hợp với qui mô và tính phức tạp của hệ thống GD ở nước ta hiện nay. Kết quả này đã được tổng kết trong một chùm các báo cáo tại Hội thảo khoa học “Mô hình đào tạo GV A+B” do Văn phòng Hội đồng quốc gia GD và Phát triển nhân lực tổ chức năm 2020 [128]. Kết quả chính của các nghiên cứu này chỉ ra: Trước đây, ở nước ta chỉ có một mô hình duy nhất là đào tạo GV trong các CSĐT GV là các trường sư phạm. Thực tiễn hiện nay đã hình thành quan niệm “trường sư phạm không chỉ đào tạo GV, GV không chỉ được đào tạo trong trường sư phạm”, có nghĩa là GV có thể được đào tạo từ các nguồn khác nhau, trường đại học/khoa đơn ngành sư phạm độc lập hoặc thuộc các trường đại học đa lĩnh vực/các đại học.
Các trường đại học sư phạm (ĐHSP) độc lập (trường ĐHSP Hà Nội, ĐHSP Tp. Hồ Chí Minh…); các trường đa ngành (trường ĐHSP/khoa sư phạm thuộc đại học quốc gia/đại học vùng như: trường ĐHSP Thái Nguyên thuộc ĐH Thái Nguyên; Trường ĐHSP Huế thuộc ĐH Huế; Trường ĐHSP Đà Nẵng thuộc ĐH Đà Nẵng; Trường Đại học Giáo dục thuộc ĐHQG Hà Nội, các trường có khoa đào tạo sư phạm,…). Phần lớn các trường theo mô hình đào tạo song song/đào tạo đồng thời, chỉ có Trường Đại học Giáo dục theo mô hình nối tiếp (3+1). Ngoài ra, “các trường sư phạm có xu hướng đa ngành hóa các lĩnh vực đào tạo, nguyên nhân chủ yếu của xu hướng đó là tiếp thu kinh nghiệm quốc tế, là tình trạng bão hòa về nhu cầu số lượng GV, là đáp ứng phát triển nhân lực các ngành nghề khác nhau trong khi quy mô tuyển sinh các trường cao đẳng, đại học truyền thống không đáp ứng 13 nhu cầu người học.
Xu hướng đó là tất yếu, đúng đắn, nhưng nếu không được quản lí với những quy định chặt chẽ thì dễ vừa làm cho sứ mạng CSĐT đào tạo GV bị mai một, vừa làm cho chất lượng đào tạo các ngành khác không đảm bảo” [128]. Đào tạo GV tại các trường ĐHSP truyền thống đã đạt được những thành tựu nhất định, giúp sinh viên định hướng sớm nghề nghiệp, bản thân có tâm thế sẽ trở thành GV ngay từ những năm đầu học tập ở trường đại học. Tuy nhiên, trên cơ sở so sánh chương trình và cách thức tổ chức đào tạo GV, nghiên cứu chỉ ra rằng mô hình nối tiếp so với mô hình truyền thống có những điểm ưu việt: 1) Thứ nhất, đây là mô hình đào tạo mở, liên thông mạnh, mềm dẻo, dễ điều chỉnh từ đào tạo cử nhân khoa học cơ bản sang đào tạo cử nhân sư phạm và ngược lại; 2) Thứ hai, chất lượng đào tạo cao bởi lẽ sử dụng được đội ngũ giảng viên giỏi chuyên môn, giáo sư đầu ngành các ngành khoa cơ bản tham gia vào đào tạo sư phạm; 3) Thứ ba, triết lý đào tạo của mô hình là đào tạo 3 trong 1: nhà khoa học, nhà sư phạm và nhà quản lí GD. Từ phân tích, so sánh ở trên cũng chỉ ra rằng việc lựa chọn mô hình đào tạo GV nào phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện thực hiện của mỗi CSĐT đại học.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cho dù là ở mô hình đào tạo nào thì công tác đào tạo GV ở Việt Nam hiện nay đã và đang bộc lộ nhiều bất cập, thể hiện ở các vấn đề/thành tố đào tạo sau [30]: 1) Thứ nhất, chất lượng tuyển sinh đầu vào ở các trường sư phạm không cao (so với mặt bằng tuyển sinh chung của các ngành nghề khác), điều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng đào tạo GV; 2) Thứ hai, vì thời gian đào tạo toàn khóa chỉ chủ yếu trong các trường đại học, trong khi đó sinh viên phải học cả các kiến thức chuyên ngành và khoa học GD, thực tế, thực tập sư phạm.