CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO 1. Lý luận về chi Ngân sách nhà nước cho giáo dục - Đào tạo 1. Chi Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm về Ngân sách nhà nước NSNN là thuật ngữ đã được sử dụng từ lâu và chúng được dùng trong đời sống kinh tế - xã hội một cách phổ biến hiện nay; NSNN được diễn đạt ở nhiều khía cạnh không hoàn toàn giống nhau.
Cụ thể, NSNN là tất cả những khoản thu, chi mà Nhà nước dự toán và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định tổ chức thực hiện ở một khoảng thời gian nhất định nhằm đảm bảo thực thi chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Qua đó, NSNN cấp huyện có thể được hiểu là quỹ tiền tệ tập trung của chính quyền cấp huyện được tạo lập bởi những nguồn thu và bảo đảm những khoản chi tiêu ở phạm vi cấp huyện. NSNN phản ảnh về mối quan hệ giữa chính quyền cấp huyện với những chủ thể khác thông qua sự vận động của nguồn tài chính, để bảo đảm thực thi nhiệm vụ và chức năng của chính quyền cấp huyện. Vai trò của Ngân sách nhà nước NSNN cấp huyện là công cụ quản lý để định hướng điều tiết phát triển sản xuất và thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển ổn định.
Để thực hiện tốt nhiệm vụ chiến lược kinh tế - tài chính của cấp trên thì cấp huyện cần phải sử dụng các công cụ có sẵn của mình để điều tiết, định hướng trên cơ sở căn cứ vào thế mạnh của địa phương mình để hình thành cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển, đầu tư kinh phí, vốn, hỗ trợ về cơ sở hạ tầng, tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động. Ngân sách nhà nước cấp huyện là công cụ định hướng phát triển sản xuất. Bằng công cụ thuế và chi Ngân sách sẽ góp phần kích thích sản xuất phát triển, định hướng cho nhà đầu tư bỏ vốn vào những vùng, lĩnh vực cần thiết ở cấp huyện để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý góp phần phát triển sản xuất. 8 n Ngân sách cấp huyện là công cụ có hiệu lực của Nhà nước để điều chỉnh trong lĩnh vực thu nhập, góp phần đảm bảo công bằng xã hội Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính hữu hiệu được Nhà nước sử dụng để điều tiết thu nhập, góp phần giảm bớt sự chênh lệch quá lớn về tiền lương và thu nhập giữa những người làm việc trong khu vực sản xuất kinh doanh, khu vực hành chính, sự nghiệp, quốc phòng, an ninh, giữa những người sống ở thành thị, miền núi, biên giới, hải đảo.nhằm ổn định đời sống của các tầng lớp nhân dân.
Với các công cụ điều tiết như trên thì Ngân sách nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý toàn diện và có hiệu quả đối với toàn bộ nền kinh tế. Đây là phương tiện nhằm đảm bảo công bằng xã hội, thực hiện các chức năng điều hành nền kinh tế, bù đắp khiếm khuyết thị trường, giải quyết các vấn đề nảy sinh bất hợp lý từ nền kinh tế thị trường như phân biệt giàu nghèo, người già neo đơn, trẻ em mồ côi không nơi nương tựa, người tàn tật, ô nhiễm môi trường… Ngân sách nhà nước cấp huyện thực hiện vai trò nhà nước, bảo vệ quốc phòng, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội Ngân sách nhà nước cấp huyện là công cụ vô cùng quan trọng nhằm cung ứng tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nước cấp huyện từ cơ quan quyền lực, cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan tư pháp,…Ngân sách nhà nước còn cung ứng tài chính cho Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo cấp huyện hoạt động và hỗ trợ cho các tổ chức xã hội mà nguồn tài chính của các tổ chức này không đảm bảo. Để bảo đảm thực thi chức năng quan trọng này, NSNN cấp huyện phải lập kế hoạch chi tiết cụ thể và dự phòng những khoản hợp lý. Có thể nói, cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương do nước ta đều do Ngân sách nhà nước cung ứng nguồn tài chính nhằm góp phần củng cố, tăng cường sức mạnh của bộ máy nhà nước, bảo vệ đất nước và giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Phân cấp, quản lý Ngân sách nhà nước Phân cấp quản lý NSNN được hiểu là việc xác lập phân định rõ về phạm vi, quyền hạn và trách nhiệm của chính quyền ở các cấp, các cơ quan dự toán NSNN trong quản lý ngân sách nhằm phù hợp với sự phân cấp quản lý về kinh tế - xã hội. Như vậy, theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước thì phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước là giải quyết tất cả các vấn đề liên quan đến hệ thống pháp luật, chính sách, chế độ quản lý, định mức chi tiêu và thẩm quyền của các cấp trong quá trình điều hành ngân sách nhà nước (bao gồm quyết định dự toán, phân bổ ngân sách, quyết toán ngân sách và các vấn đề liên quan đến việc triển khai, thực hiện Ngân sách nhà nước. Yêu cầu phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Một khi nền kinh tế phát triển thì nguồn thu NSNN sẽ tăng; còn khi có tình trạng nền kinh tế bị suy giảm thì sẽ ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách đáng kể. Do vậy, việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước cần phải phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế nhằm mục đích đảm bảo cân đối Ngân sách nhà nước.
Phân cấp quản lý NSNN bảo đảm cho vai trò chủ đạo của Ngân sách trung ương để thực thi hệ mục tiêu kinh tế vĩ mô, đáp ứng cho việc sử dụng ngân sách đầu tư tập trung vào những công trình lớn chi phối nền kinh tế. Phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước đảm bảo sự công bằng giữa các địa phương, phù hợp với từng khu vực, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế xã hội của từng vùng, miền. Nội dung của phân cấp, quản lý ngân sách được thể hiện như sau - Phân cấp những vấn đề liên quan tới chế độ, chính sách trong quản lý và điều hành NSNN. Đây là việc phân cấp về phạm vi và quyền hạn của các cấp chính quyền từ trung ương tới địa phương ở việc ban hành và tổ chức thực hiện, giám sát kiểm tra những chính sách có liên quan tới quá trỉnh điều hành NSNN.
- Phân cấp về những vấn đề liên quan tới nghiệp vụ quản lý điều hành NSNN. Chúng bao gồm: phân cấp trách nhiệm của những cơ quan, đơn vị về việc ban hành biểu mẫu liên quan tới NSNN; phân cấp về trình tự và trách nhiệm của các cấp đối với việc lập dự toán NSNN và quá trình tổ chức thực thi kế hoạch. Chi Ngân sách nhà nước Chi NSNN được hiểu là quản lý về hệ thống những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân bổ và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung, quản lý những 10 n khoản thu - chi đã dự toán và trong một năm tài chính đã được thực hiện nhằm bảo đảm thực thi chức năng, hoạt động của mình. Chi NSNN là quá trình phân bổ và sử dụng NSNN để duy trì các hoạt động của bộ máy Nhà nước và thực thi chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước.
Nghị định số 163/2016/NĐ-CP ngày 21-12-2016 của Chính phủ về quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật ngân sách nhà nước, nguồn chi NSNN gồm có: (1) Chi đầu tư phát triển; (2) Chi thường xuyên ở những lĩnh vực; (3) Chi dự trữ quốc gia; (4) Chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính; (5) Chi bổ sung về cân đối NSNN, bổ sung theo mục tiêu từ ngân sách cấp trên xuống cho ngân sách ở cấp dưới; (6) Chi trả lãi, phí và các chi phí khác phát sinh từ những khoản tiền vay của Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh; (7) Chi cho vay theo quy định pháp luật; (8) Chi viện trợ của ngân sách trung ương cho các Chính phủ và tổ chức ngoài nước; (9) Chi chuyển nguồn ngân sách từ năm trước sang năm sau. Chi NSNN phản ảnh mục tiêu hoạt động của ngân sách, đó là đảm bảo về mặt vật chất (tài chính) cho hoạt động của Nhà nước, với tư cách là chủ thể của NSNN trên hai phương diện: Duy trì sự tồn tại và hoạt động bình thường của bộ máy Nhà nước, và thực hiện các chức năng nhiệm vụ mà Nhà nước phải gánh vác. Chi Ngân sách nhà nước bao gồm hai giai đoạn kế tiếp nhau, đó là phân phối quỹ Ngân sách Nhà nước và thực hiện chi tiêu trực tiếp các khoản tiền của Ngân sách nhà nước. Quá trình phân phối (phân bổ) quỹ NSNN cho các đối tượng, mục tiêu khác nhau.
Quá trình phân phối được thực hiện trên dự toán và trên thực tế việc chấp hành Ngân sách Nhà nước, dựa trên nhiều tiêu thức khác nhau như chức năng, nhiệm vụ, quy mô hoạt động, đặc điểm tự nhiên, xã hội. thể hiện cụ thể dưới dạng định mức, tiêu chuẩn, chế độ chi ngân sách. Quá trình thực hiện chi tiêu là việc sử 11 n dụng phần quỹ ngân sách đã được phân phối của các đối tượng được hưởng thụ, hay còn gọi là quá trình thực hiện chi tiêu trực tiếp các khoản tiền của Ngân sách nhà nước. Được sử dụng ở các khâu tài chính Nhà nước trực tiếp, gián tiếp và các khâu tài chính khác.
Chi ngân sách kết thúc khi tiền đã thực sự được sử dụng cho các mục tiêu đã sắp đặt. Các khoản chi Ngân sách nhà nước rất đa dạng và phong phú nên có nhiều cách phân loại chi Ngân sách nhà nước khác nhau: - Theo tính chất phát sinh các khoản chi, chi Ngân sách nhà nước bao gồm chi thường xuyên và chi không thường xuyên Chi thường xuyên: là những khoản chi phát sinh tương đối đều đặn cả về mặt thời gian và quy mô các khoản chi. Nói cách khác là những khoản chi được lặp đi lặp lại tương đối ổn định theo những chu kỳ thời gian cho những đối tượng nhất định. Chi không thường xuyên: là những khoản chi ngân sách phát sinh không đều đặn, bất thường như chi đầu tư phát triển, viện trợ, trợ cấp thiên tai.trong đó, chi đầu tư phát triển được coi là phần chủ yếu của chi không thường xuyên.
- Theo mục đích sử dụng cuối cùng, chi Ngân sách nhà nước được chia thành chi tích luỹ và chi tiêu dùng Chi tích luỹ là các khoản chi mà hiệu quả của nó có tác dụng lâu dài.