Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và định nghĩa - Chất thải y tế (CTY T): là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải y tế thông thường [22] Chất thải rắn y tế (CTRYT): là vật chất ở thể rắn được thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải y tế thông thường [22]. - Chất thải y tế nguy hại: là chất thải y tế chứa yếu tố nguy hại cho sức khỏe con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy nổ, dễ ăn mòn hoặc có tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được ti êu hủy an toàn[22]. - Chất thải y tế thông thường: là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hoá học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ[22].
- Quản lý chất thải y tế: là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu huỷ chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện[22]. - Thu gom chất thải tại nơi phát sinh: là quá trình phân loại, tập hợp, đóng gói và lưu giữ tạm thời chất thải tại địa điểm phát sinh chất thải trong cơ sở y tế[22]. - Vận chuyển chất thải: là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh, tới nơi xử lý ban đầu, lưu giữ, tiêu huỷ[22]. - Xử lý ban đầu: là quá trình khử khuẩn hoặc tiệt khuẩn các chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao tại nơi chất thải phát sinh trước khi vận chuyển tới nơi lưu giữ hoặc tiêu huỷ[22].
- Xử lý và tiêu huỷ chất thải: là quá trình sử dụng các công nghệ nhằm làm mất khả năng gây nguy hại của chất thải đối với sức khoẻ của con người và môi trường[22]. Phân loại chất thải rắn y tế 1. Theo Tổ chức y tế thế giới Theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới, CTYT được xác định là chất thải phát sinh trong các cơ sở y tế, từ các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu, đào tạo. CTYT nguy hại (CTYTNH) đ ư ợ c 5 xác định là chất thải có chứa một trong các thành phần như: máu, dịch cơ thể, chất bài tiết; các bộ phận, cơ quan của cơ thể người và động vật; bơm kim tiêm và các vật sắc nhọn, dược phẩm; hóa chất và các chất phóng xạ đ ư ợ c sử dụng trong y tế.
Những chất này không đ ư ợ c xử lý đúng cách sẽ gây nguy hại cho môi trường và sức khỏe con người [29]. Theo WHO, chất thải y tế được phân thành 8 loại [32]: - Chất thải nhiễm trùng : Là chất thải có chứa mầm bệnh như vi khuẩn, virut, ký sinh trùng với số lượng đủ để gây bệnh cho những người dễ bị cảm nhiễm, bao gồm các loại: + Môi trường nuôi cấy từ phòng thí nghiệm. + Rác từ phòng mổ, nhất là phòng mổ tử thi và bệnh nhân bị nhiễm trùng. + Rác từ phòng cách ly bệnh nhân bị nhiễm trùng.
+ Súc vật được tiêm, truyền trong phòng thí nghiệm. + Dụng cụ hoặc vật tiếp xúc với bệnh nhân bị truyền nhiễm. - Chất thải sắc nhọn : Có thể làm rách hoặc tổn thương da bao gồm: Bơm kim tiêm, dao mổ, bộ tiêm truyền. - Thuốc thải : Bao gồm: Thuốc quá hạn, thuốc không dùng hoặc các loại vaccin, huyết thanh, kể cả chai, lọ đựng chúng.
- Chất thải có tính độc với tế bào : Có thể làm biến đổi gen, gây quái thai như các chất chống ung thư. - Hóa chất: Có thể dưới dạng rắn, lỏng, khí, bao gồm: + Hóa chất độc. + Hóa chất dễ gây nổ. - Rác chứa kim loại nặng, độc: Chất chứa kim loại như chì, thủy ngân, asen.
- Các bình chứa khí nén: Được dùng trong y tế dưới dạng khí như oxy, khí gây mê. - Chất phóng xạ: Không thể phát hiện bằng các giác quan, chúng thường gây ảnh hưởng lâu dài (gây ion hóa tế bào) như tia X, tia α, tia β.2 Theo quy chế quản lý chất thải y tế của Việt Nam Căn cứ vào các đặc điểm lý học, hoá học, sinh học và tính chất nguy hại, chất thải trong các cơ sở y tế đ ược phân thành 5 nhóm [22] * Chất thải lây nhiễm: Nhóm này gồm các loại chất thải: - Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thuỷ tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác sử dụ ng trong các hoạt động y tế. - Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (loại B): Là chất thải bị thấm máu, thấm dịch sinh học củ a cơ thể và các chất thả i phát sinh từ buồng bệnh cách ly. - Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao (loại C): Là chất thải phát sinh trong các phòng xét nghiệm như: bệnh phẩm và dụng cụ đựng, dính bệnh phẩm - Chất thải giải phẫu (loại D): Bao gồm các mô, cơ quan, bộ phận cơ thể người; rau thai, bào thai và xác động vật thí nghiệm.
* Chất thải hoá học nguy hạ i: Nhóm này gồm các loại chất thải sau: - Dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng. - Chất hoá học nguy hại sử dụng trong y tế - Chất gây độc tế bào gồm: Vỏ các chai thuốc , lọ thuốc, các dụ ng cụ dính thuốc gây độc tế bào và các chất tiết từ người bệnh được điều trị bằng hoá trị liệu - Chất thải chứa kim loạ i nặng: thuỷ ngân (từ nhiệ t kế, huyế t áp kế thuỷ ngân bị vỡ chất thải từ hoạt động nha khoa), cadimi (Cd) (từ pin, ắc quy), chì (từ tấm gỗ bọc chì hoặc vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ từ các khoa chẩn đoán hình ảnh, xạ trị). * Chất thải phóng xạ: Gồm các chất thải phóng xạ rắn, lỏ ng và khí phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu và sản xuất. Danh mục thuốc phóng xạ và hợp chất đánh dấu dùng trong chẩn đoán và điều trị ban hành kèm theo Quyết định số 33/2006/QĐ-BYT ngày 24 tháng 10 năm 2006 của Bộ trưởng Bộ Y tế [20].
* Bình chứa áp suất: Bao gồm bình đựng oxy, CO2, bình ga, bình khí dung. Các bình này dễ gây cháy, gây nổ khi thiêu đốt. 7 * Chất thải thông thường: là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hoá học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ, bao gồm -Chất thải sinh hoạt từ các buồng bệnh (trừ các buồng bện h cách ly). - Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế như các chai lọ thuỷ tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gãy xương kín.
Những chất thả i này không dính máu, dịch sinh học và các chất hoá học nguy hại. - Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim. - Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh. Thành phần chất thải rắn y tế Hầu hết các chất thải rắn y tế là các chất thải sinh học độc hại và mang tính đặc thù so với các loại chất thải khác.
Các loại chất thải này nếu không được phân loại cẩn thận trước khi xả chung với các loại chất thải sinh hoạt sẽ gây ra những nguy hại đáng kể. Xét về các thành phần chất thải dựa trên đặc tính lý hóa thì tỉ lệ các thành phần có thể tái chế là khá cao, chiếm trên 25% tổng lượng CTR y tế, chưa kể 52% CTR y tế là các chất hữu cơ. Trong thành phần chất thải rắn y tế có lượng lớn chất hữu cơ và t hường có độ ẩm tương đối cao , ngoài ra còn có thành phần chất nhựa chiếm khoảng 10%, vì vậy khi lựa chọn công nghệ thiêu đốt cần lưu ý đốt triệt để và không phát sinh khí độc hại [4] 1. Nguy cơ của chất thải y tế với sức khoẻ Việc tiếp xúc với các chất thải y tế có thể gây nên bệnh tật hoặc tổn thương cho cơ thể do các vật sắc nhọn (như kim tiêm).
Các vật sắc nhọn này không chỉ gây nên những vết cắt, đâm mà còn gây nhiễm trùng các vết thương nếu vật sắc nhọn đó bị nh iễm tác nhân gây bệnh. Như vậy những vật sắc nhọn ở đây được coi là loại chất thải rất nguy hiểm bởi nó gây tổn thương kép (vừa gây tổn thương , vừa gây bệnh truyền nhiễm như viêm gan B, HIV. Hơn nữa, trong chất thải y tế lại chứa đựng các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm như tụ cầu, HIV, viêm gan B. Các chất khử trùng là những thành phần đặc biệt quan trọng của nhóm này, chúng thường được sử dụng với số lượng lớn và thường là những chất ăn mòn.
Cũng cần phải lưu 8 ý rằng những loại hóa chất gây phản ứng có thể hình thành nên các hỗn hợp thứ cấp có độc tính cao [11] Nguy cơ của các chất thải rắn hóa học và dược phẩm: Các chất thải hóa học có thể gây hại cho sức khỏe con người do các tính chất: ăn mòn, gây độc, dễ cháy, gây nổ, gây sốc hoặc ảnh hưởng đến di truyền.[7] Nguy cơ của chất thải phóng xạ: Các chất thải phóng xạ có thể gây hại cho sức khỏe do có khả năng gây ảnh hưởng đến chất liệu di truyền. Ngoài ra chất thải phóng xạ còn gây ra một loạt các triệu chứng: đau đầu, ngủ gà, nôn.[7] Các cá nhân bao gồm cả những người ở trong hay ở ngoài bệnh viện đều có nguy cơ tiềm ẩn. Những nhóm có nguy cơ bao gồm: Nhân viên y tế: bác sĩ, điều dưỡng, nữ hộ sinh, kỹ thuật viên; bệnh nhân , người nhà và khách thăm nuôi bệnh nhân; công nhân làm việc trong khối hỗ trợ như thu gom, vận chuyển rác, giặt là; công nhân trong cơ sở xử lý và tiêu hủy chất thải (như bãi rác hoặc lò đốt), b ao gồm cả những người nhặt rác. Trong chất thải rắn y tế có chứa đựng một lượng lớn tác nhân vi sinh vật gây bệnh truyền nhiễm.
Các tác nhân gây bệnh này có thể xâm nhập vào cơ thể con người thông qua các cách thức sau [7, 11]: - Qua da (do trầy sước, vết cắt trên da.