Chương 1: Cơ sở lý luận về QL hoạt động BDHSG ở trường THPT. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động BDHSG ở các trường trung học phổ thông huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động BDHSG ở các trường trung học phổ thông huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định. 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Khái quát lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Việc phát hiện và bồi dưỡng tài năng đã có từ lâu ở nhiều nước trên thế giới. Công tác phát hiện, BDHSG được nhiều nước đã tập trung và chăm lo để GD phát triển trước một bước nhằm đón đầu yêu cầu phát triển KT-XH. Tiêu biểu là nước Mỹ, Anh, Pháp, Nhật, Trung Quốc, Đức, Hàn Quốc, Ấn Độ….
Ở bất kỳ thời đại nào, quốc gia nào con người luôn là động lực của sự phát triển xã hội mà động lực tiên phong thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững là do những người tài, những người có trí tuệ tạo ra. Chính “Những người tài giỏi là cái gốc làm nên sự nghiệp”. Đặc biệt hiện nay mà “cạnh tranh chất xám” sẽ diễn ra ngày càng gay gắt thì nhiều nước trong khu vực và trên thế giới lại càng quan tâm tới chiến lược nhân tài, đầu tư cho GD, đầu tư cho việc đào tạo nhân tài và coi trọng nhân tài là chiến lược quyết định cho sự phồn thịnh của đất nước. Phát hiện và BDHSG là vấn đề quan trọng trong việc GD&ĐT nhân tài, nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội.
Trung Quốc là quốc gia có nền văn hóa đồ sộ và lâu đời trên thế giới. Từ đời nhà Đường những trẻ em có tài đặc biệt được mời đến sân Rồng để học tập và được giáo dục bằng những hình thức đặc biệt. Từ năm 1985, Trung Quốc thừa nhận phải có một chương trình GD đặc biệt dành cho hai loại đối tượng HS yếu kém và HSG, trong đó cho phép các HSG có thể học vượt lớp. Nhờ vào các quyết định năm 2003 của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về tăng cường chính sách bồi dưỡng, thu hút và sử 8 dụng nhân tài, mà giờ đây Trung Quốc lại được biết đến như một nền kinh tế - kỹ thuật trên đà phát triển mạnh mẽ và một nền GD&ĐT chất lượng cao.
Ở Hoa Kỳ, việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài được xác định thành chiếc lược Quốc gia, được đầu tư lớn và áp dụng rộng rãi từ HS phổ thông cho đến những người trưởng thành và thành đạt, trong đó khâu đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trẻ tuổi được thực hiện rất hiệu quả thông qua các chương trình đào tạo nhân tài phổ biến trong các trường Đại học lớn. Đầu tiên là hình thức GD linh hoạt tại trường St. Public Schools Louis 1868 cho phép những HSG học chương trình 6 năm trong vòng 4 năm; sau đó lần lượt là các trường Woburn; Elizabeth; Cambridge. Trong suốt thế kỉ XX, HSG đã trở thành một vấn đề của nước Mỹ với hàng loạt các tổ chức và các trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng HSG ra đời.
Năm 2002 Hoa Kỳ có 38 bang của có đạo luật về giáo dục HSG (Gifted & Talented Student Education Act) trong đó 28 bang có thể đáp ứng đầy đủ cho việc GD học sinh giỏi. Ở Nhật Bản, trong hệ thống GD không có hệ thống trường lớp năng khiếu để đào tạo, bồi dưỡng tài năng, nhưng Nhật Bản lại có một nền GD phát triển, tiên tiến, hiện đại, góp phần quan trọng tạo nên một nước Nhật với nền kinh tế hàng đầu thế giới. Hướng chiến lược GD vào cuộc cách mạng KHKT và sự phát triển kinh tế, đã tạo nên “Sự thần kỳ Nhật Bản”. Tuy ở Nhật Bản không có hệ thống trường, lớp dành riêng cho năng khiếu, cho HSG nhưng Nhật Bản coi vận mệnh đất nước mình trong tương lai là bồi dưỡng thế hệ thanh niên có đạo đức, có tài năng, có sức sáng tạo.
Việc cạnh tranh rất gay gắt qua các kỳ kiểm tra, thi tuyển vào các trường Đại học danh tiếng buộc HS và gia đình phải nỗ lực đầu tư công sức, trí tuệ, tài chính cho việc học tập. Ở Châu Âu, trong suốt thời kỳ phục hưng những người có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc, văn học… đều được nhà nước và các cá nhân bảo trợ 9 giúp đỡ. Viện quốc tế Aurio với nhiệm vụ nhận diện, khảo sát HSG và HS tài năng trên khắp thế giới. Nước Anh thành lập cả một Viện hàn lâm quốc gia dành cho HSG và tài năng trẻ và Hiệp hội quốc gia dành cho HSG, bên cạnh Website hướng dẫn GV dạy cho HSG và HS tài năng.
Từ năm 2001 chính quyền NewZealand đã phê chuẩn kế hoạch phát triển chiến lược HSG, Cộng hòa liên bang Đức có hiệp hội dành cho HSG và tài năng Đức. Ở Đông Nam Á, có thể nói Singapore là quốc gia có nền GD chú trọng phát triển HSG, HS tài năng. Đặc biệt, năm 1984 lần đầu tiên Singapore thực hiện chương trình GD năng khiếu dành cho HSG. Như vậy, có thể nói hầu như tất cả các nước trên thế giới đều coi trọng vấn đề đào tạo và BDHSG trong chiến lược phát triển chương trình GD phổ thông.
Nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG, một số nước coi đó là một dạng của GD đặc biệt hoặc chương trình đặc biệt. Việc thực hiện công tác phát hiện, BDHSG trong chiến lược phát triển ở các nước, nhất là các nước phát triển đã giúp cho các nước này có được nhiều nhà khoa học với tài năng nở rộ, góp phần quan trọng đưa đất nước của họ ngày càng phát triển. Ở nước ta Nhân dân ta có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, truyền thống đó đã ghi dấu ấn sâu đậm trong mỗi người con Việt Nam. Chính vì thế, ở mọi nơi, mọi lúc, dù trong hoàn cảnh nào đi nữa, những người có “đức”, có “tài”, những HSG, những bậc hiền tài đều luôn được coi trọng.
Vấn đề bồi dưỡng người tài đã được nhiều triều đại Việt Nam coi là công việc hàng đầu của đất nước. Để tuyển chọn người hiền tài, từ xa xưa ông cha ta đã xây dựng nhiều hình thức thi cử như: Thi Hương, thi Hội, thi Đình… Trong cuốn sách “Nhân tài với tương lai đất nước” [25], tác giả Nguyễn Đắc Hưng đã tìm hiểu rất kỹ về nhân tài. Nhờ đó, chúng ta thấy rõ vai trò 10 quan trọng của nhân tài, chính sách thu hút đãi ngộ nhân tài của Việt Nam qua các thời kỳ như sau: - Thời vua Lê Thái Tổ, Nguyễn Trãi viết “Chiếu cầu hiền tài” hạ lệnh cho các quan từ Tam phẩm trở lên đều phải tiến cử một người, ai tiến cử đúng hiền tài được thưởng; người nào có tài mà bị khuất, không ai tiến cử thì được tự tiến cử. Hiền tài được tiến cử và tự tiến cử đều được vua trọng dụng.
- Vua Lê Thánh Tông cho phép tôn vinh việc học bằng các cuộc lễ xướng danh người thi đậu, lễ vinh quy bái tổ và nhất là lễ khắc tên lý lịch tiến sĩ vào bia đá Văn Miếu. Ông đã đẩy mạnh phát triển GD&ĐT nhân tài. - Thời Tây Sơn, vua Quang Trung đã ban “Chiếu học”, khẳng định: “Dựng nước lấy việc học làm đầu, trị nước chọn nhân tài làm gốc”. - Năm 1872, vua Minh Mạng ban chiếu có ghi: “Đạo trị nước phải lấy việc gây dựng nhân tài làm việc ưu tiên mà phương pháp gây dựng trước hết là phải nuôi dưỡng nhân tài”.
Coi trọng hiền tài đã trở thành truyền thống của dân tộc ta. Kế thừa và phát huy truyền thống đó, sau khi cách mạng tháng Tám thành công, ngày 20/11/1946, trong bài viết “Tìm người tài đức”, Hồ Chủ Tịch khẳng định: “Nước nhà cần phải kiến thiết, kiến thiết phải có người tài, trong số hai mươi triệu đồng bào chắc không thiếu gì người có tài, có đức”. Muốn có nhân tài phải “trồng”, phải chăm sóc, bồi dưỡng rất công phu mới gặt hái thành công. Thực tiễn quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc cho thấy dân tộc Việt Nam có tiềm năng, trí tuệ vô cùng phong phú.
Có điều chúng ta chưa phát hiện, chăm sóc, bồi dưỡng để có thể phát huy hết tiềm năng trí tuệ còn tiềm ẩn. Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng sự nghiệp GD&ĐT, quan tâm đến nhân tố con người và bồi dưỡng người tài. Đặc biệt Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban chấp hành Trung ương khóa XI khẳng định: “Giáo là 11 quốc sách hàng đầu. Phát triển GD&ĐT nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
Chuyển mạnh quá trình GD chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn”[16]. Trong những năm 60, 70 của Thế kỷ XX, việc phát hiện và bồi dưỡng những HS có tư chất thông minh, có kết quả vượt trội ở 2 bộ môn Toán, Văn được thực hiện ngay từ bậc tiểu học. Những HS này được tập trung để đào tạo riêng và tạo lên một hệ thống trường chuyên, lớp chọn trong cả nước. Rất nhiều những HS đã trở thành những nhà khoa học, doanh nhân, nhà QL thành đạt từ hệ thống trường chuyên, lớp chọn.
Tuy nhiên, việc thành lập các trường chuyên, lớp chọn từ bậc tiểu học và THCS đã ảnh hưởng lớn đến việc phát triển toàn diện của HS. Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành trung ương Đảng khóa VIII về định hướng chiến lược phát triển GD&ĐT trong thời kỳ CNH, HĐH và nhiệm vụ đến năm 2000 đã chỉ rõ “Không tổ chức lớp chọn ở các cấp học. Không tổ chức trường chuyên ở tiểu học và trung học cơ sở, trừ các trường năng khiếu về nghệ thuật và thể thao” [12] Việc phát hiện và BDHSG không phải vì thế mà bị xem nhẹ, công tác này trở thành trách nhiệm của mỗi nhà trường; HSG được tạo điều kiện phát huy tối đa năng lực bản thân; trong mỗi nhà trường, HSG trở thành những tấm gương sáng cho HS khác noi theo. Ngày 25/11/2011, Bộ GD&ĐT đã ban hành Thông tư số 56/2011/TT-BGDĐT về Quy chế thi chọn HSG cấp quốc gia, các địa phương cũng đã ban hành Quy chế thi chọn HSG cấp sơ sở.
Như vậy, việc phát hiện, BDHSG vẫn được thực hiện rộng khắp ở các cơ sở GD và việc công nhận HSG đã được thực hiện thông qua các Quy chế đã nêu trên.