CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu Trong quá trình triển khai đề tài nghiên cứu, việc tham khảo nhiều nguồn tư liệu hay nhiều kênh thông tin khác nhau là hoạt động cần thiết và quan trọng. Chính vì vậy, trong phần tổng quan về tình hình nghiên cứu, tập trung vào phân tích hai mảng nội dung có mối liên hệ và gắn bó mật thiết với nhau: đó là tình hình nghiên cứu về quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục Việt - Trung trong nước và tình hình nghiên cứu tại nước ngoài. Chủ đề nghiên cứu của luận án đã được phản ánh trực tiếp và gián tiếp trong nhiều công trình nghiên cứu tại Việt Nam, Trung Quốc và nước ngoài, được thực hiện bởi các nhà nghiên cứu nổi tiếng ở các Viện nghiên cứu, các trường đại học.
Trong đó, các nguồn tài liệu được phân loại thành hai nội dung: (1) các công trình nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Trung Quốc, Trung Quốc - ASEAN có đề cập tới quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam - Trung Quốc; (2) Các công trình nghiên cứu trực tiếp về quan hệ hợp tác giáo dụcViệt Nam - Trung Quốc.1 Các công trình nghiên cứu về quan hệ hai nước trên các lĩnh vực Trung Quốc là quốc gia có lịch sử trải dài hàng ngàn năm, là một trong những quốc gia có nền văn hóa lâu đời nhất trên thế giới, tổng diện tích lãnh thổ chỉ sau Nga và Canada. Dân số Trung Quốc đứng thứ 2 thế giới (sau Ấn Độ), nền kinh tế lớn chỉ sau Mỹ. Việt Nam là quốc gia láng giềng lại có nhiều điểm tương đồng về văn hóa, lịch sử, hai nước có mối quan hệ mật thiết qua hàng ngàn năm. Cho đến nay, nghiên cứu về Trung Quốc và quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn được các học giả, các nhà nghiên cứu của Việt Nam quan tâm.
Có thể nói, việc nghiên cứu quan hệ hai nước gần như được triển khai trên tất cả các lĩnh vực: quan hệ đối ngoại, kinh tế, an ninh, chính trị, lịch sử, du lịch, hợp tác đầu tư thương mại,. Cuốn kỷ yếu hội thảo mang tên ―Việt Nam – Trung Quốc: tăng cường hợp tác cùng nhau phát triển – hướng tới tương lai‖ của Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam do NXB Khoa học Xã hội xuất bản năm 2005, đã tập hợp 39 bài viết của các chuyên gia của cả Việt Nam và Trung Quốc 9 c chuyên nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc. Trong cuốn kỷ yếu này tập hợp các bài viết liên quan đến nhiều vấn đề như quan hệ chính trị - ngoại giao, quan hệ kinh tế, quan hệ khoa học – văn hóa – giáo dục. Các chuyên gia nghiên cứu về quan hệ hai nước như Nguyễn Huy Quý, Đỗ Tiến Sâm, Lê Văn Mỹ, Trần Khánh, Lê Văn Sang, Nông Lập Phu, Cổ Tiểu Tùng, Vi Thụ Tiên, Chương Thâu,… đều đóng góp những bài viết mang tính xây dựng và phát triển quan hệ hai nước.
Trong lĩnh vực quan hệ đối ngoại: Cuốn sách “Quan hệ Việt – Trung trước sự trỗi dậy của Trung Quốc” do Nguyễn Đình Liêm chủ biên (NXB Từ điển Bách khoa, 2013) đã có những đánh giá tổng quát quá trình phát triển của quan hệ Việt – Trung trước tác động của một Trung Quốc trỗi dậy; phân tích thực trạng những vấn đề đặt ra và đề xuất đối sách xử lý quan hệ Việt – Trung trong mười năm tiếp theo của thế kỷ XXI đặt trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục lớn mạnh. Cuốn sách “Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hai mươi năm đầu thế kỷ XXI” do Lê Văn Mỹ chủ biên (NXB Từ điển Bách khoa, 2011), cuốn sách đề cập đến những vấn đề nổi bật trong chính sách đối ngoại và quan hệ ngoại giao của Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI, trong đó cũng có nói đến quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Việt Nam, và cũng đề cập đến những nhân tố có thể tác động đến sự điều chỉnh chiến lược và chính sách đối ngoại của Trung Quốc giai đoạn 2011 – 2020. Cuốn sách “Quan hệ kinh tế đối ngoại Trung Quốc thời kỳ mở cửa” do Đỗ Tiến Sâm đồng tác giả (NXB Khoa học Xã hội, 1996) cũng đề cập đến quan hệ đối ngoại của Trung Quốc trong thời kỳ Trung Quốc đi vào cải cách mở cửa. Năm 2015, nhân dịp kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt – Trung, Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam phối hợp với Hội hữu nghị Việt Nam – Trung Quốc xuất bản cuốn sách “Kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc (1950 – 2015) (NXB Hồng Đức, 2015), trong đó có tổng hợp nhiều bài viết của các vị Đại sứ, nguyên Đại sứ Trung Quốc (Đại sứ Hồng Tiểu Dũng, các nguyên Đại sứ Tề Kiến Quốc, Lý Gia Trung,…) và Việt Nam (nguyên Đại sứ Nguyễn Văn Thơ, nguyên Đại sứ Bùi Hồng Phúc,…) viết về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc.
Các bài viết được chọn lọc để đăng trong quyển sách nàyđã nêu bật những ―thăng trầm‖ trong quan hệ Việt 10 c Nam – Trung Quốc trong 65 năm qua, nhưng nổi bật hơn là những thành tựu to lớn, những đóng góp của các cá nhân, tập thể vào việc duy trì quan hệ hữu nghị giữa hai nước. Ngoài ra, trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc rất nhiều tác giả đã đóng góp các bài viết liên quan đến quan hệ đối ngoại Việt Nam – Trung Quốc. Tác giả Trần Khánh có bài viết “ Tư duy và quan niệm truyền thống của Trung Quốc về quan hệ đối ngoại trong lịch sử cổ trung đại” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 3 năm 2014; Vũ Cao Phan với bài “ Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc cần được xây dựng trên cơ sở nào”, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 2 năm 2014; Bài viết của Nguyên Đại sứ Trung Quốc Khổng Huyễn Hựu nhận định “Trong năm tới quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện giữa hai nước sẽ đạt được bước phát triển mới và lớn hơn” và bài “Quan hệ hai nước sẽ không ngừng củng cố, đi vào chiều sâu và có những bước phát triển mới” của tác giả Nguyễn Quân trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 1 năm 2014;… Cùng với rất nhiều sách và bài viết của học giả nghiên cứu về quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc ở Việt Nam đã cho ta thấy được sự quan tâm của chuyên gia tới nghiên cứu quan hệ Việt – Trung không chỉ trong một giai đoạn và trong nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Trong lĩnh vực nghiên cứu quan hệ ngoại giao hai nước, chúng tôi đã thử tìm trên google cụm từ ―Studies on Vietnam – China relations‖ thì chỉ cần 0,7 giây đã có khoảng hơn 9 triệu kết quả liên quan đến lĩnh vực này.
Còn trên trang baidu.com, trang web tìm kiếm lớn nhất Trung Quốc chúng tôi cũng thử tra tìm kết quả của ― 中越外交 关系‖(quan hệ ngoại giao Trung Việt) thì cũng cho ra 104.000 nghìn kết quả. Có thể thấy được rằng, nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Trung Quốc đều đã có rất nhiều học giả Trung Quốc cũng như trên thế giới nghiên cứu. Điểm qua các bài nghiên cứu tìm được chúng tôi thấy đa phần là nghiên cứu về quan hệ ngoại giao Việt – Trung, quan hệ kinh tế, … nhưng quan hệ hợp tác giáo dục thì vẫn chưa có nhiều bài nghiên cứu. Năm 2013 tác giả Văn Trang (Wen Zhuang) giáo sư của Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh đã xuất bản cuốn sách 中越关系两千年 (tạm dịch: Lịch sử hai nghìn năm quan hệ Trung – Việt) đã phác họa một bức tranh tương đối khách quan và sinh động về quan hệ lịch sử quan hệ hai nước trải dài qua hai nghìn năm lịch sử cho đến năm 1975.
Điểm đặc biệt của cuốn sách này là tác giả là một chuyên gia về tiếng Việt, người được Chủ tịch Hồ Chí Minh coi là người phiên dịch được Bác tin tưởng nhất. Tác giả Văn Trang đã rất nhiều lần gặp Bác Hồ và làm phiên dịch trong các cuộc gặp cấp cao nhất của hai nước 11 c trong những năm 1950 – 1970. Chính vì vậy, trong những phần cuối của cuốn sách, khi viết về lịch sử quan hệ hai nước trong giai đoạn 1950 – 1975, tác giả đã giới thiệu hết sức sinh động về quan hệ của hai nước trong khoảng thời gian này. Tác giả Cổ Tiểu Tùng chủ biên cuốn ― 越南国情与中越关系 ‖(tạm dịch: Tình hình Việt Nam và quan hệ Trung Việt) do Nhà xuất bản Tri thức Thế giới (Trung Quốc) xuất bản năm 2007 đã giới thiệu một cách chi tiết tình hình đất nước Việt Nam và quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam.
Cuốn sách gồm 7 chương thì có 6 chương giới thiệu chi tiết về 6 khía cạnh của tình hình Việt Nam như: Địa lý, lịch sử đất nước, nền chính trị, kinh tế, văn hóa (trong đó có giới thiệu về nền giáo dục Việt Nam), ngoại giao. Và chương 7 tác giả viết về mối quan hệ giữa hai nước Trung – Việt. Dưới góc độ của một nhà nghiên cứu Trung Quốc viết về Việt Nam, tác giả Cổ Tiểu Tùng đã giới thiệu cho người đọc một cái nhìn tổng quan về tình hình Việt Nam và mối quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam từ thời cổ đại, cận đại đến hiện đại. Cuốn ―中越关系史简编‖(tạm dịch: Lịch sử quan hệ Trung Việt giản biên) của nhóm tác giả Hoàng Quốc An, Dương Vạn Tú, Dương Lập Băng, Hoàng Tranh (Huang Guo An, Yang Wan Xiu, Yang Li Bing, Huang Zheng) chủ biên do Nhà xuất bản Nhân dân Quảng Tây xuất bản năm 1986 là cuốn sách viết về lịch sử bang giao giữa Trung Quốc và Việt Nam từ thời nhà Tần (Trung Quốc) đến tận những năm 1980 của thế kỷ XX.
Chúng tôi cho rằng đây là một cuốn sách viết về quan hệ Trung Quốc và Việt Nam một cách chi tiết và đầy đủ nhất về lịch sử hai nước. Rất nhiều nội dung và cứ liệu lịch sử đã được nhóm tác giả sưu tầm và đưa vào cuốn sách để giới thiệu cho người đọc một cái nhìn toàn cảnh của quan hệ hai nước từ thời nhà Tần đến những năm 1980. Tuy nhiên, dưới góc độ của một người Việt Nam đọc cuốn sách này, một số luận điểm được nêu ra trong cuốn sách vẫn chưa thực sự khách quan. Tuy nhiên, đây cũng là một tài liệu tham khảo có giá trị đối với nghiên cứu sinh khi viết về quan hệ giáo dục Việt Nam, Trung Quốc trong tổng thể quan hệ bang giao giữa hai nước.