Quan Hệ Giao Lưu và Hợp Tác Giáo Dục Giữa Việt Nam và Trung Quốc Giai Đoạn Từ 1950 Đến Nay

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục giữa việt nam trung quốc giai đoạn từ 1950 đến nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Vũ Minh Hải
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Dương Ninh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Trung Quốc học
• Đề tài: Quan Hệ Giáo Dục Việt Nam - Trung Quốc Từ 1950 Đến Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về quan hệ hai nước trên các lĩnh vực
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về chủ trương, chính sách giáo dục của Việt Nam và Trung Quốc
• 1.4. Các công trình khảo cứu chuyên sâu về quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc
• 1.5. Các công trình tổng kết, nhận định, đánh giá về quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc
• 1.6. Kết quả đạt được của các công trình nghiên cứu và những vấn đề cần giải quyết
• 1.7. Cơ sở lý luận về quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 1.7.1. Chủ nghĩa Mác - Lênin
• 1.7.2. Chủ nghĩa hiện thực. Chủ nghĩa tự do. Chủ nghĩa kiến tạo
• 1.7.3. Khái niệm về hợp tác giáo dục quốc tế
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ HỢP TÁC GIÁO DỤC VIỆT NAM – TRUNG QUỐC TỪ 1950 ĐẾN 1979
• 2.1. Các nhân tố tác động đến quan hệ hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 2.1.1. Nhân tố lịch sử
• 2.1.2. Nhân tố bên ngoài
• 2.1.3. Nhân tố bên trong
• 2.2. Nền tảng hợp tác giữa hai nước
• 2.3. Nhận thức và quan điểm của hai nước về giáo dục
• 2.3.1. Nhận thức và quan điểm của Việt Nam về giáo dục từ 1950 - 1979
• 2.3.2. Nhận thức và quan điểm về giáo dục của Trung Quốc trong thời kỳ 1950 – 1979
• 2.4. Chủ trương của Việt Nam và tình hình gửi sinh viên sang Trung Quốc
• 2.4.1. Chủ trương của Việt Nam
• 2.4.2. Tình hình gửi học sinh, sinh viên sang Trung Quốc lưu học
• 2.5. Chủ trương của Trung Quốc và tình hình gửi sinh viên sang Việt Nam
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN HỆ GIAO LƯU VÀ HỢP TÁC GIÁO DỤC GIỮA VIỆT NAM – TRUNG QUỐC TỪ 1980 ĐẾN NAY
• 3.1. Những nhân tố thúc đẩy phát triển trong quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn từ 1980 đến nay
• 3.2. Những nhận thức mới trong phát triển giáo dục
• 3.3. Yêu cầu khách quan của việc hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 3.3.1. Nhân tố bên ngoài
• 3.3.2. Nhận thức của hai nước về vai trò của hợp tác giáo dục trong giai đoạn 1980 đến nay
• 3.3.2.1. Nhận thức của Trung Quốc về vai trò của hợp tác giáo dục
• 3.3.2.2. Nhận thức của Việt Nam về vai trò của hợp tác giáo dục
• 3.4. Quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn 1980 đến nay
• 3.5. Giao lưu trong lĩnh vực giáo dục giữa hai nước
• 3.6. Kết quả của quá trình hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc giai đoạn từ 1980 đến nay
• 3.7. Các loại hình hợp tác giáo dục giữa hai nước
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ GIAO LƯU VÀ HỢP TÁC GIÁO DỤC VIỆT NAM – TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1950 ĐẾN NAY
• 4.1. Vai trò của hợp tác giáo dục trong tổng thể quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Trung Quốc
• 4.2. Đặc điểm của quá trình giao lưu và hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc
• 4.2.1. Những điểm mạnh
• 4.2.2. Những điểm yếu
• 4.2.3. Thách thức
• 4.3. Triển vọng giao lưu và hợp tác giáo dục
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Giáo Dục Việt Nam Trung Quốc 1950 Nay

Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc có lịch sử lâu đời, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục. Từ thời nhà Tần, người Việt đã sang du học tại Lạc Dương. Mối quan hệ này được củng cố sau năm 1950 khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao. Trong giai đoạn 1950-1970, Trung Quốc đã hỗ trợ Việt Nam xây dựng trường học để đào tạo cán bộ, ví dụ như Khu học xá Trung ương. Các trường đại học lớn của Trung Quốc cũng bồi dưỡng nhân tài cho Việt Nam. Nhiều người sau này trở thành lãnh đạo và chuyên gia. Ngược lại, Đại học Tổng hợp Hà Nội cũng đào tạo lưu học sinh Trung Quốc về tiếng Việt và văn hóa Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng cho hợp tác giáo dục Việt Nam - Trung Quốc sau này.

1.1. Lịch Sử Giao Lưu Văn Hóa Giáo Dục Việt Trung

Giao lưu văn hóa và giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc có lịch sử hàng ngàn năm, bắt nguồn từ các triều đại phong kiến. Ảnh hưởng của giáo dục Trung Quốc đến Việt Nam thể hiện rõ qua hệ thống chữ Hán và các tư tưởng Nho giáo. Tuy nhiên, Việt Nam cũng có những đóng góp ngược lại, đặc biệt trong việc bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống. Sự giao thoa này tạo nên một nền tảng vững chắc cho quan hệ hợp tác sau này.

1.2. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Quan Hệ Việt Trung

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và củng cố quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam và Trung Quốc. Thông qua các chương trình trao đổi sinh viên, đào tạo cán bộ, và hợp tác nghiên cứu, hai nước tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau và xây dựng lòng tin. Giáo dục cũng là cầu nối văn hóa, giúp thế hệ trẻ hai nước hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của nhau.

II. Thách Thức Trong Hợp Tác Giáo Dục Việt Nam Trung Quốc

Mặc dù có nhiều thành tựu, quan hệ giáo dục Việt Nam - Trung Quốc cũng đối mặt với không ít thách thức. Sự khác biệt về hệ thống giáo dục, ngôn ngữ, và văn hóa đôi khi gây khó khăn cho việc trao đổi và hợp tác. Bên cạnh đó, vấn đề chất lượng đào tạo và công nhận bằng cấp cũng cần được quan tâm. Cần có những giải pháp đồng bộ để vượt qua những thách thức này và nâng cao hiệu quả hợp tác. Theo nghiên cứu của Vũ Minh Hải, cần có những đánh giá khách quan và toàn diện về hiệu quả của các chương trình hợp tác.

2.1. Rào Cản Ngôn Ngữ và Văn Hóa Trong Giáo Dục

Rào cản ngôn ngữ và văn hóa là một trong những thách thức lớn nhất trong hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc. Sinh viên và giảng viên cần có trình độ ngoại ngữ tốt để có thể giao tiếp và học tập hiệu quả. Bên cạnh đó, sự khác biệt về văn hóa cũng có thể gây ra những hiểu lầm và khó khăn trong quá trình hợp tác. Cần có những chương trình hỗ trợ ngôn ngữ và văn hóa để giúp sinh viên và giảng viên vượt qua những rào cản này.

2.2. Vấn Đề Chất Lượng Đào Tạo và Công Nhận Bằng Cấp

Chất lượng đào tạo và công nhận bằng cấp là một vấn đề quan trọng cần được giải quyết trong hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc. Cần có những tiêu chuẩn chung và quy trình kiểm định chất lượng để đảm bảo rằng sinh viên được đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế. Việc công nhận bằng cấp cũng cần được thực hiện một cách minh bạch và công bằng để tạo điều kiện cho sinh viên tốt nghiệp có thể tìm kiếm việc làm và tiếp tục học tập ở cả hai nước.

III. Cách Thúc Đẩy Trao Đổi Sinh Viên Việt Nam Trung Quốc

Trao đổi sinh viên là một trong những hình thức hợp tác giáo dục hiệu quả nhất. Để thúc đẩy trao đổi sinh viên Việt Nam - Trung Quốc, cần có những chính sách hỗ trợ tài chính, visa, và chỗ ở. Bên cạnh đó, cần tăng cường quảng bá thông tin về các chương trình học bổng và cơ hội học tập tại cả hai nước. Các trường đại học cũng cần tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên trao đổi, ví dụ như công nhận tín chỉ và cung cấp các khóa học bằng tiếng Anh hoặc tiếng Trung. Theo thống kê, số lượng lưu học sinh Việt Nam tại Trung Quốc tăng đáng kể từ năm 2004 đến 2016.

3.1. Chính Sách Học Bổng và Hỗ Trợ Tài Chính

Chính sách học bổng và hỗ trợ tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút sinh viên tham gia các chương trình trao đổi. Cần có những chương trình học bổng đa dạng, phù hợp với nhiều đối tượng sinh viên khác nhau. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên vay vốn để trang trải chi phí học tập và sinh hoạt. Việc công khai thông tin về các chương trình học bổng và hỗ trợ tài chính cũng rất quan trọng để sinh viên có thể tiếp cận và đăng ký.

3.2. Tạo Điều Kiện Thuận Lợi Về Visa và Chỗ Ở

Thủ tục visa và chỗ ở là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định tham gia các chương trình trao đổi của sinh viên. Cần có những quy trình visa đơn giản và nhanh chóng để tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên di chuyển giữa hai nước. Bên cạnh đó, cần cung cấp đủ chỗ ở cho sinh viên trao đổi, đảm bảo an toàn và tiện nghi. Các trường đại học có thể xây dựng ký túc xá hoặc hợp tác với các tổ chức tư nhân để cung cấp chỗ ở cho sinh viên.

IV. Hướng Dẫn So Sánh Hệ Thống Giáo Dục Việt Nam và Trung Quốc

Việc so sánh hệ thống giáo dục Việt Nam và Trung Quốc giúp chúng ta hiểu rõ hơn về điểm mạnh và điểm yếu của mỗi hệ thống. Hệ thống giáo dục Trung Quốc chú trọng vào kiến thức nền tảng và kỷ luật, trong khi hệ thống giáo dục Việt Nam tập trung vào phát triển kỹ năng mềm và tư duy sáng tạo. Việc học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau giúp cả hai nước nâng cao chất lượng giáo dục. Bảng 7 trong luận án của Vũ Minh Hải so sánh một số khía cạnh cơ bản trong chính sách giáo dục của hai nước.

4.1. Điểm Khác Biệt Trong Giáo Dục Phổ Thông

Giáo dục phổ thông ở Việt Nam và Trung Quốc có những điểm khác biệt đáng kể. Trung Quốc có hệ thống giáo dục phổ thông kéo dài 12 năm, trong khi Việt Nam là 12 năm. Chương trình học và phương pháp giảng dạy cũng có những khác biệt. Trung Quốc chú trọng vào việc truyền thụ kiến thức, trong khi Việt Nam tập trung vào phát triển kỹ năng. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về những điểm khác biệt này và tìm ra những giải pháp để cải thiện chất lượng giáo dục phổ thông ở cả hai nước.

4.2. So Sánh Giáo Dục Đại Học và Đào Tạo Nghề

Giáo dục đại học và đào tạo nghề cũng có những điểm khác biệt giữa Việt Nam và Trung Quốc. Trung Quốc có nhiều trường đại học hàng đầu thế giới, trong khi Việt Nam đang nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Đào tạo nghề ở Trung Quốc phát triển mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động, trong khi Việt Nam cần chú trọng hơn đến việc phát triển đào tạo nghề. Việc hợp tác trong lĩnh vực giáo dục đại học và đào tạo nghề giúp cả hai nước nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Hợp Tác Giáo Dục Việt Nam Trung Quốc

Việc đánh giá hiệu quả hợp tác giáo dục Việt Nam - Trung Quốc là rất quan trọng để xác định những thành công và hạn chế. Cần có những tiêu chí đánh giá cụ thể, ví dụ như số lượng sinh viên trao đổi, số lượng công trình nghiên cứu chung, và mức độ hài lòng của sinh viên và giảng viên. Kết quả đánh giá giúp hai nước điều chỉnh chính sách và nâng cao hiệu quả hợp tác. Theo Vũ Minh Hải, cần phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc phát triển quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục.

5.1. Tác Động Của Hợp Tác Giáo Dục Đến Kinh Tế Xã Hội

Hợp tác giáo dục có tác động tích cực đến kinh tế - xã hội của cả Việt Nam và Trung Quốc. Nguồn nhân lực chất lượng cao được đào tạo thông qua các chương trình hợp tác đóng góp vào sự phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, hợp tác giáo dục cũng góp phần tăng cường giao lưu văn hóa và hiểu biết lẫn nhau, tạo nền tảng cho quan hệ hữu nghị lâu dài.

5.2. Những Thành Tựu và Hạn Chế Của Hợp Tác Giáo Dục

Hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, ví dụ như tăng số lượng sinh viên trao đổi, nâng cao chất lượng đào tạo, và tăng cường hợp tác nghiên cứu. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế cần khắc phục, ví dụ như rào cản ngôn ngữ và văn hóa, vấn đề chất lượng đào tạo, và sự khác biệt về hệ thống giáo dục. Cần có những giải pháp đồng bộ để vượt qua những hạn chế này và nâng cao hiệu quả hợp tác.

VI. Triển Vọng Quan Hệ Giáo Dục Việt Nam Trung Quốc Tương Lai

Triển vọng quan hệ giáo dục Việt Nam - Trung Quốc trong tương lai là rất lớn. Với sự phát triển kinh tế và xã hội của cả hai nước, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng tăng. Hợp tác giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu này. Cần có những chính sách và giải pháp sáng tạo để thúc đẩy hợp tác giáo dục và đưa quan hệ hai nước lên một tầm cao mới. Sự hợp tác này không chỉ giới hạn ở giáo dục đại học mà còn mở rộng sang giáo dục nghề nghiệp và các lĩnh vực khác.

6.1. Cơ Hội Hợp Tác Trong Kỷ Nguyên Số

Kỷ nguyên số mang đến nhiều cơ hội hợp tác mới trong lĩnh vực giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc. Các công nghệ giáo dục tiên tiến, ví dụ như học trực tuyến và trí tuệ nhân tạo, có thể được ứng dụng để nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng phạm vi tiếp cận giáo dục. Cần có những chương trình hợp tác để chia sẻ kinh nghiệm và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực này.

6.2. Phát Triển Hợp Tác Giáo Dục Toàn Diện và Bền Vững

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của quan hệ giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc, cần có những chính sách và giải pháp toàn diện. Hợp tác không chỉ giới hạn ở giáo dục đại học mà còn mở rộng sang giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên, và các lĩnh vực khác. Cần có sự tham gia của nhiều bên liên quan, ví dụ như chính phủ, trường đại học, doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Trung Quốc học (mã số: 62 31 06 02) với đề tài "Quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục giữa Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn từ 1950 đến nay" do nghiên cứu sinh Vũ Minh Hải thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Vũ Dương Ninh và GS. Nguyễn Văn Kim.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng có mối quan hệ bang giao lịch sử lâu đời. Từ ngày 18 tháng 1 năm 1950, khi hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao, hợp tác giáo dục đã trở thành một bộ phận cấu thành quan trọng trong quan hệ song phương. Trong giai đoạn 1950–1979, Trung Quốc đã tiếp nhận, đào tạo nhiều cán bộ, sinh viên, thực tập sinh Việt Nam, đồng thời hỗ trợ xây dựng Khu học xá Trung ương (Quảng Tây Nam Ninh Dục tài Học hiệu); ngược lại, Việt Nam cũng tiếp nhận lưu học sinh Trung Quốc sang học tập tiếng Việt, văn học và lịch sử tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Từ sau khi bình thường hóa quan hệ vào tháng 11 năm 1991, công cuộc Đổi mới tại Việt Nam ("giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu") và công cuộc Cải cách mở cửa tại Trung Quốc (chiến lược "Khoa giáo hưng quốc") đã tạo xung lực mới cho hợp tác giáo dục đại học. Tuy nhiên, các công trình khoa học trước đây chủ yếu tập trung vào quan hệ chính trị, ngoại giao, kinh tế, hoặc chỉ khảo sát giáo dục ở phạm vi cục bộ (như khu vực biên giới) hay trong từng khoảng thời gian ngắn, chưa có công trình nào tái hiện có hệ thống toàn bộ tiến trình lịch sử hợp tác giáo dục từ năm 1950 đến năm 2018 dựa trên nguồn tư liệu lưu trữ gốc từ cả hai phía.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ quá trình vận động, đặc điểm, các giai đoạn phát triển căn bản, sự biến đổi, vai trò, thành tựu, điểm mạnh, điểm yếu, thách thức và triển vọng trong quan hệ hợp tác giáo dục Việt – Trung từ năm 1950 đến năm 2018.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 6 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu bối cảnh lịch sử dẫn tới sự hình thành, phát triển của quan hệ hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc.
2. Phân tích có hệ thống về quá trình vận động của quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước qua từng giai đoạn.
3. Phân tích chủ trương, chính sách phát triển giáo dục song phương, đa phương của hai nước để xác định xu hướng phát triển quan hệ giáo dục Việt – Trung.
4. Đánh giá hoạt động hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc trong giai đoạn từ 1950 đến nay (2018).
5. Thông qua phương pháp SWOT nhằm phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đặt ra trong việc phát triển quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc hiện nay.
6. Đề xuất các giải pháp có tính khả thi nhằm phát huy vai trò của giáo dục trong việc phát triển quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn tiếp theo.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1950 đến năm 2018.
• Phạm vi thời gian: Từ ngày 18 tháng 1 năm 1950 đến năm 2018 (mốc 40 năm Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa), được phân kỳ thành hai giai đoạn trọng tâm: 1950–1979 và 1980–2018.
• Phạm vi không gian: Hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc (không bao gồm vùng lãnh thổ Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hợp tác giáo dục đào tạo cán bộ, thực tập sinh, lưu học sinh đại học và nghiên cứu sinh; mảng giao lưu giáo dục xuất hiện từ đầu những năm 2000 được phân tích bổ trợ trong Chương 3.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã phân loại và điểm luận các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài:

Nhóm các công trình nghiên cứu quan hệ hai nước trên các lĩnh vực: Kỷ yếu hội thảo "Việt Nam – Trung Quốc: tăng cường hợp tác cùng nhau phát triển – hướng tới tương lai" (Viện Nghiên cứu Trung Quốc, NXB Khoa học Xã hội, 2005) tập hợp 39 bài viết của các chuyên gia hai nước (Nguyễn Huy Quý, Đỗ Tiến Sâm, Lê Văn Mỹ, Trần Khánh, Lê Văn Sang, Nông Lập Phu, Cổ Tiểu Tùng, Vi Thụ Tiên, Chương Thâu...); cuốn sách "Quan hệ Việt – Trung trước sự trỗi dậy của Trung Quốc" do Nguyễn Đình Liêm chủ biên (2013); "Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hai mươi năm đầu thế kỷ XXI" do Lê Văn Mỹ chủ biên (2011); "Quan hệ kinh tế đối ngoại Trung Quốc thời kỳ mở cửa" do Đỗ Tiến Sâm đồng tác giả (1996); kỷ yếu "Kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc (1950 – 2015)" (2015) với các bài viết của các Đại sứ, nguyên Đại sứ như Hồng Tiểu Dũng, Tề Kiến Quốc, Lý Gia Trung, Nguyễn Văn Thơ, Bùi Hồng Phúc; các công trình tiếng Trung như "Lịch sử hai nghìn năm quan hệ Trung – Việt" của Văn Trang (Wen Zhuang, 2013), "Tình hình Việt Nam và quan hệ Trung Việt" của Cổ Tiểu Tùng (Gu XiaoSong, 2007), "Lịch sử quan hệ Trung Việt giản biên" của Hoàng Quốc An, Dương Vạn Tú, Dương Lập Băng, Hoàng Tranh (1986), và "Lịch sử quan hệ Trung Việt đại sự ký" của Trung tâm Nghiên cứu Indochina (Viện Khoa học Xã hội Quảng Tây, 1980). Về kinh tế và văn hóa, có các công trình của Đỗ Tiến Sâm (2001, 2005, 2014), Phạm Sỹ Thành (2013), Fareed Zakaria, Paul Krugman, Zbigniew Brezinski (bản dịch 2011), Phạm Hồng Quý và Lưu Chí Cường (Fan HongGui, Liu ZhiQiang, 2007).

Nhóm các công trình nghiên cứu về chủ trương, chính sách giáo dục: Cuốn "Lịch sử giao lưu và hợp tác giáo dục quốc tế của Trung Quốc" của Dư Phú Tăng, Giang Ba, Châu Tiểu Ngọc (Yu FuZeng, Jiang Bo, Zhu XiaoYu, 2001); các bài viết của Nguyễn Văn Căn trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc (2006) và Tạp chí Mặt trận (2010); bài viết về đối sách hợp tác giáo dục đại học Trung - Việt trong bối cảnh ACFTA của Lý Thái Sinh (Li TaiSheng, 2011).

Nhóm các công trình khảo cứu chuyên sâu và đánh giá quan hệ hợp tác giáo dục Việt – Trung: Bài viết của Vũ Minh Tuấn (Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2005) trong kỷ yếu hội thảo năm 2005 và các tài liệu hướng dẫn quan hệ quốc tế trong giáo dục và đào tạo (1996, 2002); bài viết của E. Smolkova trong sách do Tạ Ngọc Tấn chỉ đạo biên soạn (2012); cuốn "Lịch sử giáo dục Việt Nam trước tháng 8 năm 1945" của Nguyễn Đăng Tiến (1996); luận án và sách chuyên khảo của Nguyễn Văn Căn (2005, 2006) về cải cách giáo dục Trung Quốc giai đoạn 1978–2003; bài nghiên cứu của Yutaka Otsuka (2012) về viện trợ phát triển giáo dục đại học của Trung Quốc cho Việt Nam qua trường hợp Khu học xá Trung ương; sách của Trần Lập (Chen Li, 2011) về giáo dục đại học Việt Nam; các luận văn thạc sĩ của Hoàng Hà Mạnh (2014) và Đường Quốc Tùng (2014) về so sánh chính sách giáo dục vùng biên giới; luận văn thạc sĩ của Trần Phượng (Chen Feng, 2015) về hợp tác giáo dục Trung - Việt giai đoạn 1991–2015; bài nghiên cứu của Nông Lập Phu (Nong LiFu, 2012); các công trình của Jannette Ryan (2011), Anthony Welch và HongXing Cai (2011), Anthony Welch (2012, 2016); cuốn "Lịch sử giáo dục học thế giới" của Nguyễn Lân (1958).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn các tài liệu trước đây chỉ tiếp cận hiện trạng trong thời gian ngắn hoặc từ một phía (chủ yếu từ nguồn tư liệu Trung Quốc), chưa có công trình nào bao quát toàn diện tiến trình lịch sử 1950–2018, kết hợp đồng thời nguồn tư liệu lưu trữ của cả hai quốc gia và đặt quan hệ giáo dục trong cấu trúc phân tích lý thuyết quan hệ quốc tế dưới góc nhìn của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án vận dụng các lý thuyết quan hệ quốc tế và triết lý giáo dục để phân tích:

• Chủ nghĩa Mác - Lênin: Vận dụng nguyên lý chủ nghĩa quốc tế vô sản và sự kết hợp giữa phong trào giải phóng dân tộc với cách mạng vô sản của V.I. Lênin để luận giải động lực hỗ trợ, đào tạo cán bộ của Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa dành cho Việt Nam trong giai đoạn 1950–1979.
• Chủ nghĩa Hiện thực: Sử dụng quan điểm về mối quan hệ giữa "nước lớn" và "nước nhỏ", tương quan sức mạnh tổng lực quốc gia, việc sử dụng giáo dục như một công cụ quyền lực mềm (phân biệt giữa văn hóa đại chúng và văn hóa hàn lâm theo định nghĩa của Joseph Nye Jr.) và chiến lược "Ngũ thông" trong Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc; đồng thời giải thích chiến lược đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam nhằm tái cân bằng quan hệ.
• Chủ nghĩa Tự do: Vận dụng luận điểm về sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng tăng, vai trò của hội nhập quốc tế (Integration), sự tương hỗ giữa quan hệ kinh tế - thương mại (kim ngạch hai chiều năm 2017 đạt 93,69 tỷ USD, năm 2018 đạt 98 tỷ USD) với giao lưu giáo dục và hợp tác chính trị.
• Chủ nghĩa Kiến tạo: Dựa trên quan điểm của Peter J. Katzenstein về mối quan hệ tương hỗ giữa cấu trúc và chủ thể, vai trò của chuẩn mực xã hội, bản sắc và sự tương đồng về văn hóa - ý thức hệ giúp người học hòa nhập và giảm thiểu sốc văn hóa.
• Khái niệm và tư tưởng giáo dục: Khái niệm giáo dục theo Bách khoa thư Britannica, khái niệm hợp tác quốc tế theo Viện Ngôn ngữ học (2010), cùng các tư tưởng giáo dục của Platon, Khổng Tử, Karl Marx, Friedrich Engels, Chu Văn An và Hồ Chí Minh.

Về phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp phương pháp lôgic: Khảo sát các sự kiện hợp tác giáo dục theo trình tự thời gian và rút ra các quy luật, đặc điểm vận động.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu và phân tích văn bản: Đối chiếu chính sách giáo dục giữa hai nước, so sánh các giai đoạn trước và sau Đổi mới / Cải cách mở cửa.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thu thập thông tin từ các nhân chứng lịch sử là cán bộ Bộ Giáo dục và Đào tạo, cán bộ quản lý lưu học sinh, cựu lưu học sinh và cựu thực tập sinh.
• Phương pháp thống kê: Xử lý số liệu về lưu học sinh, thực tập sinh, cơ sở đào tạo và học bổng.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quan hệ hợp tác giáo dục hai nước.

Về nguồn tư liệu:

• Nguồn tư liệu gốc: Các văn kiện chính thức của hai Chính phủ (Hiệp định, Tuyên bố chung trên báo Nhân dân, cổng thông tin Bộ Giáo dục và Bộ Ngoại giao); tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (Phông Phủ Thủ tướng, Phông Bộ Giáo dục, Phông Bộ Đại học và Trung học Chuyên nghiệp, Phông Ủy ban Kế hoạch Nhà nước); nguồn tài liệu lưu trữ gốc khoảng 800 trang tại Trung tâm Lưu trữ thành phố Thượng Hải (Trung Quốc) về thực tập sinh Việt Nam giai đoạn 1960–1975.
• Nguồn tư liệu thứ cấp: Báo cáo tổng kết của các bộ ngành, sách chuyên khảo, bài báo khoa học và kỷ yếu hội thảo bằng tiếng Việt, tiếng Trung và tiếng Anh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận của đề tài

Chương 1 tổng hợp, phân tích tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến quan hệ Việt – Trung và quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước; chỉ rõ những kết quả đã đạt được cùng các khoảng trống khoa học cần tiếp tục giải quyết. Đồng thời, chương này thiết lập khung lý thuyết gồm Chủ nghĩa Mác - Lênin, Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Kiến tạo và các khái niệm, tư tưởng giáo dục tiêu biểu làm nền tảng phân tích cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc từ 1950 đến 1979

Chương 2 phân tích các nhân tố lịch sử, nhân tố bên trong, bên ngoài và nền tảng hợp tác tác động đến quan hệ giáo dục hai nước. Trọng tâm của chương là việc làm rõ chủ trương của Việt Nam trong việc gửi học sinh, sinh viên, thực tập sinh sang Trung Quốc đào tạo nhằm phục vụ công cuộc kháng chiến và kiến thiết đất nước, tiêu biểu là hoạt động của Khu học xá Trung ương tại Nam Ninh và các trường đại học tại Bắc Kinh, Vũ Hán, Thượng Hải. Đồng thời, chương trình bày chủ trương của Trung Quốc trong việc cử sinh viên sang học tập ngôn ngữ, văn học và lịch sử tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Chương 3: Quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục giữa Việt Nam – Trung Quốc từ 1980 đến nay

Chương 3 làm rõ những nhân tố mới thúc đẩy quan hệ hợp tác sau khi Trung Quốc tiến hành Cải cách mở cửa (1978), Việt Nam thực hiện Đổi mới (1986) và hai nước bình thường hóa quan hệ (1991). Luận án phân tích sự thay đổi nhận thức về vai trò của giáo dục như một thành tố quyền lực mềm và phát triển nguồn nhân lực; trình bày các kết quả hợp tác giáo dục đại học, hoạt động đào tạo tiếng Việt tại Trung Quốc, đào tạo tiếng Trung tại Việt Nam, các chương trình cấp học bổng, cùng các loại hình liên kết đào tạo như mô hình 3+1, 2+2 (điển hình tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội).

Chương 4: Một số nhận xét về quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc từ năm 1950 đến nay

Chương 4 đánh giá vai trò của hợp tác giáo dục trong tổng thể quan hệ song phương và phân tích các đặc điểm của tiến trình này. Thông qua ma trận SWOT, tác giả chỉ ra các điểm mạnh, điểm yếu, thách thức và triển vọng hợp tác, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác giáo dục giữa hai nước trong giai đoạn tiếp theo.

Dưới đây là bảng tổng hợp danh mục dữ liệu và bảng biểu thống kê chính được tác giả xây dựng trong luận án:

STT	Ký hiệu bảng trong luận án	Nội dung dữ liệu thống kê	Trang thể hiện
1	Bảng 1	Số lượng sinh viên đi học đại học ở Trung Quốc từ trước năm 1953 – 1960	Tr. 72
2	Bảng 2	Số lượng sinh viên đại học từ Trung Quốc trở về từ 1955 – 1959	Tr. 72
3	Bảng 3	Số lượng thực tập sinh Việt Nam phân bố tại các địa phương của Trung Quốc từ 1965 – 1971	Tr. 82
4	Bảng 4	Phân bố thực tập sinh Việt Nam tại các địa phương từ 1975 – 1978	Tr. 83
5	Bảng 5	So sánh số lượng thực tập sinh có từ 1965 – 1971 và 1975 – 1978 học ở các địa phương Trung Quốc	Tr. 83
6	Bảng 6	So sánh các chính sách quốc gia về giáo dục trước và sau đổi mới	Tr. 118
7	Bảng 7	So sánh một số khía cạnh cơ bản trong chính sách giáo dục Việt Nam và Trung Quốc	Tr. 121
8	Bảng 8	Các trường đại học/học viện Trung Quốc có mở chương trình đào tạo tiếng Việt	Tr. 137
9	Bảng 9	Các trường đại học và cao đẳng có đào tạo tiếng Trung Quốc tại Việt Nam	Tr. 139
10	Bảng 10	Số lượng lưu học sinh Việt Nam du học tại Trung Quốc từ 2004 – 2016 (Đơn vị: Nghìn người)	Tr. 141
11	Bảng 11	Tổng kim ngạch thương mại Việt Nam Trung Quốc từ 2004 – 2016	Tr. 142
12	Bảng 12	Tổng số lưu học sinh Trung Quốc theo học chương trình 3+1 Trường ĐH KHXH&NV theo từng năm	Tr. 145

Cùng với các bảng biểu trên, luận án sử dụng 5 biểu đồ để trực quan hóa số lượng thực tập sinh đào tạo nghề (1966–1978), tình hình du học sinh (2004–2017), số lượng học bổng chính phủ, tương quan giữa lưu học sinh và kim ngạch thương mại, và quy mô lưu học sinh theo mô hình 3+1 tại Khoa Ngôn ngữ học (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) giai đoạn 2003–2018.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp về mặt lý luận, thực tiễn và tư liệu như sau:

1. Về tính toàn diện: Là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên ở Việt Nam phân tích quá trình vận động và phát triển của quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam – Trung Quốc trong suốt giai đoạn từ năm 1950 đến năm 2018.
2. Về mặt lý luận: Bổ sung cơ sở lý luận trong phân tích lịch sử quan hệ song phương và hợp tác giáo dục thông qua việc kết hợp cách tiếp cận lịch sử với cách tiếp cận liên ngành (kết hợp các lý thuyết quan hệ quốc tế: Chủ nghĩa Mác - Lênin, Hiện thực, Tự do, Kiến tạo).
3. Về mặt thực tiễn: Hệ thống hóa các chủ trương, biện pháp, quá trình chỉ đạo tổ chức triển khai, hiệu quả và tác động đa diện của quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước qua từng thời kỳ lịch sử; phân tích cụ thể các điểm mạnh, điểm yếu, thách thức và cơ hội.
4. Về mặt tư liệu: Khai thác và xử lý khối lượng lớn tư liệu gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (Việt Nam) và Trung tâm Lưu trữ thành phố Thượng Hải (Trung Quốc, khoảng 800 trang về thực tập sinh giai đoạn 1960–1975), cung cấp hệ thống số liệu phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo về quan hệ Việt – Trung.

Về các đề xuất giải pháp, luận án nêu ra các nhóm giải pháp nhằm phát triển quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục hai nước:

• Tăng cường hoàn thiện cơ chế pháp lý, đẩy mạnh triển khai thực hiện các thỏa thuận công nhận tương đương văn bằng, chứng chỉ.
• Điều chỉnh cơ cấu ngành nghề đào tạo, mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực khoa học công nghệ, kỹ thuật cao, đáp ứng nhu cầu nhân lực thời kỳ công nghiệp hóa.
• Tăng cường quản lý nhà nước đối với lưu học sinh hai chiều, nâng cao chất lượng đào tạo và hỗ trợ hội nhập văn hóa.
• Đẩy mạnh hợp tác giáo dục đại học giữa các tỉnh biên giới Việt Nam với các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây (Trung Quốc) và khu vực lưu vực sông Hồng.
• Mở rộng các mô hình liên kết đào tạo song bằng (như mô hình 3+1, 2+2) và các dự án nghiên cứu khoa học chung giữa các viện, trường đại học hai nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án xác định giới hạn phạm vi không gian nghiên cứu tại Trung Quốc đại lục, không bao gồm Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao. Về nội dung, công trình tập trung chủ yếu vào hợp tác giáo dục đại học, sau đại học và đào tạo cán bộ, thực tập sinh, chưa đi sâu khảo sát các cấp học phổ thông hoặc đào tạo nghề tự do ngoài các hiệp định chính thức. Mảng giao lưu giáo dục do mới phát triển từ đầu những năm 2000 nên mức độ tích lũy dữ liệu thực tế còn giới hạn.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các công trình trong tương lai có thể:

• Mở rộng nghiên cứu hợp tác giáo dục nghề nghiệp và kỹ thuật ứng dụng giữa các doanh nghiệp và cơ sở giáo dục hai nước.
• Nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả đóng góp kinh tế - xã hội của đội ngũ cựu lưu học sinh, cựu thực tập sinh sau khi hoàn thành chương trình đào tạo về nước.
• Khảo sát so sánh chi tiết mô hình hợp tác giáo dục giữa các tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam với tỉnh Quảng Tây và Vân Nam của Trung Quốc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Trung Quốc học, Đông phương học, Quan hệ quốc tế, Lịch sử ngoại giao và Giáo dục học.
• Giảng viên giảng dạy các học phần liên quan đến lịch sử quan hệ đối ngoại Việt Nam, chính sách đối ngoại của Trung Quốc và hợp tác giáo dục quốc tế.
• Cán bộ hoạch định chính sách, chuyên viên quản lý hợp tác quốc tế tại Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các viện nghiên cứu chiến lược và các trường đại học đang triển khai chương trình trao đổi sinh viên hoặc liên kết đào tạo với các đối tác Trung Quốc.
• Phần đáng tham khảo nhất là Chương 2 và Chương 3 với hệ thống số liệu lưu trữ gốc chi tiết về thực tập sinh, lưu học sinh giai đoạn 1950–1979 và các mô hình liên kết đào tạo đại học giai đoạn sau năm 1991.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ sở đào tạo nào tại Trung Quốc đóng vai trò biểu tượng trong việc đào tạo cán bộ cho Việt Nam giai đoạn 1950–1970?
Đó là Khu học xá Trung ương, phía Trung Quốc gọi là "Quảng Tây Nam Ninh Dục tài Học hiệu", được thành lập tại Nam Ninh (Quảng Tây) trong thập niên 1950 nhằm hỗ trợ Việt Nam bồi dưỡng giáo viên, học sinh và cán bộ phục vụ sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.

2. Nguồn tài liệu lưu trữ gốc nào được luận án khai thác để nghiên cứu về thực tập sinh Việt Nam tại Trung Quốc giai đoạn 1960–1975?
Luận án khai thác nguồn tài liệu lưu trữ gốc gồm các Phông Phủ Thủ tướng, Phông Bộ Giáo dục, Phông Bộ Đại học và Trung học Chuyên nghiệp, Phông Ủy ban Kế hoạch Nhà nước tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (Việt Nam) và khoảng 800 trang tư liệu gốc từ Trung tâm Lưu trữ thành phố Thượng Hải (Trung Quốc).

3. Khung lý thuyết quan hệ quốc tế nào được luận án sử dụng để phân tích quan hệ giáo dục hai nước giai đoạn 1980–2018?
Luận án kết hợp ba lý thuyết quan hệ quốc tế chính: Chủ nghĩa Hiện thực (phân tích tương quan nước lớn - nước nhỏ, việc sử dụng giáo dục như quyền lực mềm hàn lâm), Chủ nghĩa Tự do (phân tích sự phụ thuộc lẫn nhau, hội nhập quốc tế và tác động của thương mại song phương) và Chủ nghĩa Kiến tạo (phân tích vai trò của tương đồng văn hóa, ý thức hệ và chuẩn mực xã hội).

4. Mô hình liên kết đào tạo đại học nào được luận án phân tích cụ thể tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội)?
Luận án phân tích mô hình liên kết đào tạo 3+1 (3 năm học tại trường cử đi, 1 năm học tại trường tiếp nhận) được triển khai cho lưu học sinh Trung Quốc theo học ngành tiếng Việt và ngôn ngữ học tại Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn từ năm 2003 đến năm 2018 (được thống kê tại Bảng 12 và Biểu đồ 5).

5. Luận án chỉ ra những điểm yếu và thách thức nào trong hợp tác giáo dục Việt – Trung qua phân tích SWOT?
Điểm yếu bao gồm sự mất cân đối về quy mô lưu học sinh hai chiều (lưu học sinh Việt Nam sang Trung Quốc đông hơn chiều ngược lại), cơ cấu ngành học còn thiên về ngôn ngữ - văn hóa mà ít ngành kỹ thuật - công nghệ cao, và các bất cập trong quản lý, công nhận văn bằng. Thách thức bao gồm những biến động trong quan hệ chính trị - an ninh khu vực và sự cạnh tranh thu hút người học từ các nền giáo dục phát triển khác.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Minh Hải là công trình chuyên khảo lịch sử - liên ngành tái hiện toàn diện tiến trình quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và Trung Quốc từ năm 1950 đến năm 2018. Thông qua việc phân kỳ lịch sử, khai thác các nguồn lưu trữ gốc tại Việt Nam và Trung Quốc cùng khung phân tích lý thuyết quan hệ quốc tế, luận án đã làm rõ sự chuyển biến từ mô hình viện trợ đào tạo trong chiến tranh sang hợp tác đại học đa dạng hóa trong thời kỳ Đổi mới và Cải cách mở cửa. Các kết quả đánh giá thực trạng và hệ thống giải pháp trong luận án cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học có giá trị cho công tác nghiên cứu học thuật và hoạch định chính sách giáo dục đối ngoại giữa hai quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu Trong quá trình triển khai đề tài nghiên cứu, việc tham khảo nhiều nguồn tư liệu hay nhiều kênh thông tin khác nhau là hoạt động cần thiết và quan trọng. Chính vì vậy, trong phần tổng quan về tình hình nghiên cứu, tập trung vào phân tích hai mảng nội dung có mối liên hệ và gắn bó mật thiết với nhau: đó là tình hình nghiên cứu về quan hệ giao lưu và hợp tác giáo dục Việt - Trung trong nước và tình hình nghiên cứu tại nước ngoài. Chủ đề nghiên cứu của luận án đã được phản ánh trực tiếp và gián tiếp trong nhiều công trình nghiên cứu tại Việt Nam, Trung Quốc và nước ngoài, được thực hiện bởi các nhà nghiên cứu nổi tiếng ở các Viện nghiên cứu, các trường đại học.

Trong đó, các nguồn tài liệu được phân loại thành hai nội dung: (1) các công trình nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Trung Quốc, Trung Quốc - ASEAN có đề cập tới quan hệ hợp tác giáo dục Việt Nam - Trung Quốc; (2) Các công trình nghiên cứu trực tiếp về quan hệ hợp tác giáo dụcViệt Nam - Trung Quốc.1 Các công trình nghiên cứu về quan hệ hai nước trên các lĩnh vực Trung Quốc là quốc gia có lịch sử trải dài hàng ngàn năm, là một trong những quốc gia có nền văn hóa lâu đời nhất trên thế giới, tổng diện tích lãnh thổ chỉ sau Nga và Canada. Dân số Trung Quốc đứng thứ 2 thế giới (sau Ấn Độ), nền kinh tế lớn chỉ sau Mỹ. Việt Nam là quốc gia láng giềng lại có nhiều điểm tương đồng về văn hóa, lịch sử, hai nước có mối quan hệ mật thiết qua hàng ngàn năm. Cho đến nay, nghiên cứu về Trung Quốc và quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn được các học giả, các nhà nghiên cứu của Việt Nam quan tâm.

Có thể nói, việc nghiên cứu quan hệ hai nước gần như được triển khai trên tất cả các lĩnh vực: quan hệ đối ngoại, kinh tế, an ninh, chính trị, lịch sử, du lịch, hợp tác đầu tư thương mại,. Cuốn kỷ yếu hội thảo mang tên ―Việt Nam – Trung Quốc: tăng cường hợp tác cùng nhau phát triển – hướng tới tương lai‖ của Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam do NXB Khoa học Xã hội xuất bản năm 2005, đã tập hợp 39 bài viết của các chuyên gia của cả Việt Nam và Trung Quốc 9 c chuyên nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc. Trong cuốn kỷ yếu này tập hợp các bài viết liên quan đến nhiều vấn đề như quan hệ chính trị - ngoại giao, quan hệ kinh tế, quan hệ khoa học – văn hóa – giáo dục. Các chuyên gia nghiên cứu về quan hệ hai nước như Nguyễn Huy Quý, Đỗ Tiến Sâm, Lê Văn Mỹ, Trần Khánh, Lê Văn Sang, Nông Lập Phu, Cổ Tiểu Tùng, Vi Thụ Tiên, Chương Thâu,… đều đóng góp những bài viết mang tính xây dựng và phát triển quan hệ hai nước.

Trong lĩnh vực quan hệ đối ngoại: Cuốn sách “Quan hệ Việt – Trung trước sự trỗi dậy của Trung Quốc” do Nguyễn Đình Liêm chủ biên (NXB Từ điển Bách khoa, 2013) đã có những đánh giá tổng quát quá trình phát triển của quan hệ Việt – Trung trước tác động của một Trung Quốc trỗi dậy; phân tích thực trạng những vấn đề đặt ra và đề xuất đối sách xử lý quan hệ Việt – Trung trong mười năm tiếp theo của thế kỷ XXI đặt trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục lớn mạnh. Cuốn sách “Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa hai mươi năm đầu thế kỷ XXI” do Lê Văn Mỹ chủ biên (NXB Từ điển Bách khoa, 2011), cuốn sách đề cập đến những vấn đề nổi bật trong chính sách đối ngoại và quan hệ ngoại giao của Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI, trong đó cũng có nói đến quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Việt Nam, và cũng đề cập đến những nhân tố có thể tác động đến sự điều chỉnh chiến lược và chính sách đối ngoại của Trung Quốc giai đoạn 2011 – 2020. Cuốn sách “Quan hệ kinh tế đối ngoại Trung Quốc thời kỳ mở cửa” do Đỗ Tiến Sâm đồng tác giả (NXB Khoa học Xã hội, 1996) cũng đề cập đến quan hệ đối ngoại của Trung Quốc trong thời kỳ Trung Quốc đi vào cải cách mở cửa. Năm 2015, nhân dịp kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt – Trung, Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam phối hợp với Hội hữu nghị Việt Nam – Trung Quốc xuất bản cuốn sách “Kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc (1950 – 2015) (NXB Hồng Đức, 2015), trong đó có tổng hợp nhiều bài viết của các vị Đại sứ, nguyên Đại sứ Trung Quốc (Đại sứ Hồng Tiểu Dũng, các nguyên Đại sứ Tề Kiến Quốc, Lý Gia Trung,…) và Việt Nam (nguyên Đại sứ Nguyễn Văn Thơ, nguyên Đại sứ Bùi Hồng Phúc,…) viết về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc.

Các bài viết được chọn lọc để đăng trong quyển sách nàyđã nêu bật những ―thăng trầm‖ trong quan hệ Việt 10 c Nam – Trung Quốc trong 65 năm qua, nhưng nổi bật hơn là những thành tựu to lớn, những đóng góp của các cá nhân, tập thể vào việc duy trì quan hệ hữu nghị giữa hai nước. Ngoài ra, trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc rất nhiều tác giả đã đóng góp các bài viết liên quan đến quan hệ đối ngoại Việt Nam – Trung Quốc. Tác giả Trần Khánh có bài viết “ Tư duy và quan niệm truyền thống của Trung Quốc về quan hệ đối ngoại trong lịch sử cổ trung đại” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 3 năm 2014; Vũ Cao Phan với bài “ Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc cần được xây dựng trên cơ sở nào”, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 2 năm 2014; Bài viết của Nguyên Đại sứ Trung Quốc Khổng Huyễn Hựu nhận định “Trong năm tới quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện giữa hai nước sẽ đạt được bước phát triển mới và lớn hơn” và bài “Quan hệ hai nước sẽ không ngừng củng cố, đi vào chiều sâu và có những bước phát triển mới” của tác giả Nguyễn Quân trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 1 năm 2014;… Cùng với rất nhiều sách và bài viết của học giả nghiên cứu về quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc ở Việt Nam đã cho ta thấy được sự quan tâm của chuyên gia tới nghiên cứu quan hệ Việt – Trung không chỉ trong một giai đoạn và trong nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Trong lĩnh vực nghiên cứu quan hệ ngoại giao hai nước, chúng tôi đã thử tìm trên google cụm từ ―Studies on Vietnam – China relations‖ thì chỉ cần 0,7 giây đã có khoảng hơn 9 triệu kết quả liên quan đến lĩnh vực này.

Còn trên trang baidu.com, trang web tìm kiếm lớn nhất Trung Quốc chúng tôi cũng thử tra tìm kết quả của ― 中越外交 关系‖(quan hệ ngoại giao Trung Việt) thì cũng cho ra 104.000 nghìn kết quả. Có thể thấy được rằng, nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Trung Quốc đều đã có rất nhiều học giả Trung Quốc cũng như trên thế giới nghiên cứu. Điểm qua các bài nghiên cứu tìm được chúng tôi thấy đa phần là nghiên cứu về quan hệ ngoại giao Việt – Trung, quan hệ kinh tế, … nhưng quan hệ hợp tác giáo dục thì vẫn chưa có nhiều bài nghiên cứu. Năm 2013 tác giả Văn Trang (Wen Zhuang) giáo sư của Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh đã xuất bản cuốn sách 中越关系两千年 (tạm dịch: Lịch sử hai nghìn năm quan hệ Trung – Việt) đã phác họa một bức tranh tương đối khách quan và sinh động về quan hệ lịch sử quan hệ hai nước trải dài qua hai nghìn năm lịch sử cho đến năm 1975.

Điểm đặc biệt của cuốn sách này là tác giả là một chuyên gia về tiếng Việt, người được Chủ tịch Hồ Chí Minh coi là người phiên dịch được Bác tin tưởng nhất. Tác giả Văn Trang đã rất nhiều lần gặp Bác Hồ và làm phiên dịch trong các cuộc gặp cấp cao nhất của hai nước 11 c trong những năm 1950 – 1970. Chính vì vậy, trong những phần cuối của cuốn sách, khi viết về lịch sử quan hệ hai nước trong giai đoạn 1950 – 1975, tác giả đã giới thiệu hết sức sinh động về quan hệ của hai nước trong khoảng thời gian này. Tác giả Cổ Tiểu Tùng chủ biên cuốn ― 越南国情与中越关系 ‖(tạm dịch: Tình hình Việt Nam và quan hệ Trung Việt) do Nhà xuất bản Tri thức Thế giới (Trung Quốc) xuất bản năm 2007 đã giới thiệu một cách chi tiết tình hình đất nước Việt Nam và quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Cuốn sách gồm 7 chương thì có 6 chương giới thiệu chi tiết về 6 khía cạnh của tình hình Việt Nam như: Địa lý, lịch sử đất nước, nền chính trị, kinh tế, văn hóa (trong đó có giới thiệu về nền giáo dục Việt Nam), ngoại giao. Và chương 7 tác giả viết về mối quan hệ giữa hai nước Trung – Việt. Dưới góc độ của một nhà nghiên cứu Trung Quốc viết về Việt Nam, tác giả Cổ Tiểu Tùng đã giới thiệu cho người đọc một cái nhìn tổng quan về tình hình Việt Nam và mối quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam từ thời cổ đại, cận đại đến hiện đại. Cuốn ―中越关系史简编‖(tạm dịch: Lịch sử quan hệ Trung Việt giản biên) của nhóm tác giả Hoàng Quốc An, Dương Vạn Tú, Dương Lập Băng, Hoàng Tranh (Huang Guo An, Yang Wan Xiu, Yang Li Bing, Huang Zheng) chủ biên do Nhà xuất bản Nhân dân Quảng Tây xuất bản năm 1986 là cuốn sách viết về lịch sử bang giao giữa Trung Quốc và Việt Nam từ thời nhà Tần (Trung Quốc) đến tận những năm 1980 của thế kỷ XX.

Chúng tôi cho rằng đây là một cuốn sách viết về quan hệ Trung Quốc và Việt Nam một cách chi tiết và đầy đủ nhất về lịch sử hai nước. Rất nhiều nội dung và cứ liệu lịch sử đã được nhóm tác giả sưu tầm và đưa vào cuốn sách để giới thiệu cho người đọc một cái nhìn toàn cảnh của quan hệ hai nước từ thời nhà Tần đến những năm 1980. Tuy nhiên, dưới góc độ của một người Việt Nam đọc cuốn sách này, một số luận điểm được nêu ra trong cuốn sách vẫn chưa thực sự khách quan. Tuy nhiên, đây cũng là một tài liệu tham khảo có giá trị đối với nghiên cứu sinh khi viết về quan hệ giáo dục Việt Nam, Trung Quốc trong tổng thể quan hệ bang giao giữa hai nước.