MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hiện nay, Việt Nam đang phải đối phó với nhiều vấn đề xã hội đa dạng và phức tạp, trong đó, sức khỏe tâm thần đang trở thành một vấn đề nổi bật đòi hỏi sự quan tâm và can thiệp từ các cấp chính quyền, các ngành nghề và sự nhận thức cũng như tham gia của cộng đồng. “Số người bị rối nhiễu tâm trí ở Việt Nam ước tính khoảng 10% dân số, tương đương 8,6 triệu người, trong đó đối tượng tâm thần nặng, người có hành vi nguy hiểm cho gia đình, cộng đồng (đập phá tài sản, đánh người, đi lang thang) ước tính chiếm 2,5% số người rối nhiễu tâm trí (tương đương 200 ngàn người). Phần lớn các gia đình có người tâm thần đã nhiều lần đưa người tâm thần đến điều trị tại bệnh viện, rơi vào cảnh nghèo đói nên để người tâm thần đi lang thang hoặc nhốt, xích tại gia đình; nhiều người bị rối nhiễu tâm trí nhưng không được tư vấn, trị liệu tâm lý kịp thời nên trở thành mắc bệnh tâm thần.
10] Do ảnh hưởng của bệnh tật, cùng với sự thiếu thốn trong các dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ chuyên biệt, người mắc các rối loạn tâm thần hiện nay phải đương đầu với nhiều nan đề trong cuộc sống mà không tìm ra phương thức hiệu quả để đối phó và vượt qua. Người bệnh tâm thần thường mắc những rối loạn vận động thần kinh khiến cho quá trình ra quyết định trong cuộc sống, công việc của họ bị gián đoạn và hiệu quả không cao. Chính điều này càng khiến cho người bệnh khó khăn trong hòa nhập xã hội. Không những vậy, sự thiếu vắng của các dịch vụ Công tác xã hội trong chăm sóc và phục hồi chức năng cho người tâm thần đã khiến cho tình trạng của họ ngày càng trầm trọng hơn.
Trước tình trạng đó, xã hội đang dành sự chú ý nhiều hơn tới vấn đề này. Công tác hỗ trợ chăm sóc người bệnh tâm thần cũng được đề cao hơn trước. Tổ chức y tế thế giới đã xác định sức khoẻ tâm thần là một ưu tiên toàn cầu. Ở khu vực Tây Thái Bình Dương, Tổ chức y tế thế giới đang đề nghị chiến lược vùng này là dựa vào cộng đồng như một phương pháp làm giảm gánh nặng của bệnh tâm thần, suy giảm chức năng tâm thần và khuyến khích sức khoẻ tâm thần.
Trong đó, WHO đã định hướng cho công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần nước ta cũng như khu vực một xu hướng tiến bộ trên thế giới là chăm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng. Đặc biệt mô hình phục hồi chức năng theo hình thức ban ngày là một đặc trưng của xu hướng này. Chính phủ Việt Nam cũng đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới trong chiến lược chăm sóc sức khỏe tâm thần. Đề án “Trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2011 – 2020” cũng đã chỉ ra rằng “cần đổi mới lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần theo hướng phát triển các dịch vụ Công tác xã hội, trợ giúp xã hội kết hợp với điều trị y tế để phục hồi chức năng cho người khuyết tật dựa vào cộng đồng.” [2] Phục hồi chức năng thông qua hình thức nhóm là một biện pháp khá phổ biến được triển khai rộng rãi trên thế giới và hiện đang mở rộng tại Việt Nam.
Nó giúp cho người bệnh được rèn luyện các kĩ năng, hiểu biết để tái hòa nhập cộng đồng – mức độ hồi phục cao nhất của bệnh nhân tâm thần. Tuy nhiên, ở nước ta vẫn còn ít đơn vị tham gia vào hoạt động tổ chức nhóm phục hồi chức năng. Chủ yếu vẫn là các cán bộ y tế và các nhà tâm lý học lâm sàng. Vai trò của nhân viên công tác xã hội được các cán bộ khác trong bệnh viện đảm nhận.
Điều đó có nghĩa, công tác xã hội chưa được coi là một nghề chuyên nghiệp trong trong mô hình này. Thực chất, trên thế giới, thực hành công tác xã hội trong bệnh viện, mà cụ thể là trong mô hình phục hồi chức năng cho bệnh nhân tâm thần thuộc hình thức bệnh viện ban ngày luôn coi trọng hàng đầu nguyên tắc, đồng thời cũng là cách thức thực hành “tăng cường năng lực” cho bệnh nhân. Nguyên tắc này vốn được coi trọng và đảm bảo trong các mô hình phục hồi chức năng ở các nước tiên tiến. Và một trong những thành tố chính của tăng cường năng lực cho người bệnh chính là trao quyền cho bệnh nhân để họ được tham gia ra quyết định trong những vấn đề liên quan đến chính mình.
Những nguyên lý tiến bộ trong y khoa thế giới hiện đều đã thừa nhận đây là một nguyên tắc thực hành hiệu quả, dựa trên các mô hình chăm sóc tập trung vào thân chủ (client-centered care), lựa chọn của thân chủ, và chăm sóc tự định hướng (self-directed care) cũng như các nguyên lý cơ bản của đạo đức y học và pháp lý y khoa trên thế giới [33, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, tại Việt Nam, khái niệm tăng cường năng lực cho người bệnh tâm thần vẫn chưa được cộng đồng và thậm chí nhiều nhà chuyên môn trong lĩnh vực trợ giúp nhận thức đúng đắn. Những suy nghĩ kì thị người bệnh tâm thần là người vô dụng, không có khả năng tự đưa ra những quyết định dù là nhỏ nhất liên quan đến cuộc sống của mình vẫn còn phổ biến. Bởi vậy, để thúc đẩy quá trình ra quyết định nhằm tạo ra những ảnh hưởng tích cực tới sự tiến bộ của người bệnh, hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng đúng nghĩa, chuẩn bị tâm thế để họ tham gia vào các hoạt động đa dạng trong đời sống xã hội, các mô hình phục hồi chức năng cần đến vai trò của nhân viên công tác xã hội.
Đảm nhiệm nhiệm vụ này giúp cho nhân viên công tác xã hội thực sự tham gia vào quá trình tăng cường năng lực cho người bệnh một cách toàn diện và bền vững, đảm bảo quyền lợi và phát huy thế mạnh của những thân chủ này. Hiện nay, trong cả nước, chỉ duy nhất có một bệnh viện hoạt động theo hình thức bệnh viện ban ngày với định hướng chăm sóc sức khỏe tâm thần mới của WHO - chăm sóc sức khỏe tâm thần vì cộng đồng và dựa vào cộng đồng. Đó là bệnh viện ban ngày Mai Hương, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Các nhà tâm lý học tại bệnh viện này – cũng là người đảm nhiệm một số vai trò của nhân viên công tác xã hội đã tạo ra một khác biệt lớn trong trị liệu cho bệnh nhân tâm thần tại Việt Nam, nơi mà hầu hết cộng đồng cho rằng các bệnh tâm thần là vô phương cứu chữa, không có hi vọng phục hồi và bệnh nhân tâm thần là những người nguy hiểm với cộng đồng.
Cùng với các cán bộ khác trong nhóm như bác sỹ, y tá, điều dưỡng,…, nhà tâm lý học tại mô hình này đã tăng cường năng lực một cách rõ ràng cho các bệnh nhân tâm thần bằng cách trao cho họ quyền quyết định ở các cấp độ khác nhau. Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa quan trọng nhằm giúp chúng ta xây dựng nhận thức hệ thống và toàn diện trong đánh giá, khẳng định vị thế của quá trình ra quyết định của người bệnh tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng với tư cách một cách thức tăng cường năng lực cho thân chủ, qua đó, xây dựng cách thức can thiệp giúp người bệnh tâm thần tham gia tích cực hơn vào quá trình ra quyết định trong những vấn đề 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liên quan đến bản thân để họ hòa nhập đời sống xã hội tốt hơn, có một chất lượng cuộc sống cao hơn. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2. Những nghiên cứu trên thế giới Cho đến nay, đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới liên quan đến quyền và quá trình ra quyết định của người bệnh trong y tế nói chung và trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần nói riêng được triển khai.
Những nghiên cứu này thường được phân tích trên cơ sở các lý thuyết về “tăng cường năng lực/empowerment” để làm rõ nguyên lý hành động và cách thức thực hành hiệu quả với những thân chủ là bệnh nhân tâm thần. Với những luận điểm vô cùng phong phú và đa dạng, để có thể khái quát được một bức tranh toàn cảnh về những nghiên cứu quốc tế liên quan tới chủ đề “ra quyết định” và “tăng cường năng lực” ở bệnh nhân tâm thần, chúng ta sẽ điểm qua những chủ đề lớn sau: Những nghiên cứu về tăng cường năng lực trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần Trong công tác xã hội, tăng cường năng lực vốn là nguyên tắc thực hành cơ bản và có ý nghĩa lớn lao. Bởi lẽ nó liên quan trực tiếp đến tôn chỉ của ngành và những nền tảng triết lý, đạo đức, trong đó con người được đặt vào trung tâm. Đề cao con người chính là yếu tố trọng tâm của nguyên tắc thực hành “tăng cường năng lực”.
Những nghiên cứu về “tăng cường năng lực” cho các nhóm đối tượng yếu thế khác nhau rất phổ biến trên thế giới, đặc biệt tại những nước phương Tây và Mỹ, nơi Công tác xã hội phát triển mạnh mẽ. Nội dung nghiên cứu về quyền và quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần thường được lồng ghép trong những nghiên cứu về “tăng cường năng lực/empowerment” nói chung. Bên cạnh đó, những nghiên cứu về mô hình phục hồi chức năng cho bệnh nhân tâm thần cũng rất phổ biến. Chăm sóc sức khỏe tâm thần vốn là một lĩnh vực quan trọng trong thực hành Công tác xã hội tại các nước tiên tiến.
Rất nhiều tài liệu, nghiên cứu chuyên sâu đề cập tới vấn đề tăng cường năng lực cho thân chủ yếu thế. Đặc biệt, những nhóm yếu thế điển hình thường được đề cập tới khi nghiên cứu về tăng cường năng lực là nhóm phụ nữ (bị bạo hành,…), những gia đình đói 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghèo, người khuyết tật, người đồng tính, người da màu… Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần, tăng cường năng lực cũng thường xuyên được quan tâm và đề cao.