Luận án tiến sĩ: Quá trình du nhập và phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng (1900-2018)

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ mẫu ở lâm đồng từ đầu thế kỷ xx đến năm 2018, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Bùi Thị Thoa
• Người hướng dẫn: PGS. Cao Thế Trình
• Trường học: Đại học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Quá Trình Du Nhập Và Phát Triển Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Ở Lâm Đồng Từ Đầu Thế Kỷ XX Đến 2018
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.2.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.3. Những kết quả dự kiến đạt được
• 1.4. Một số khái niệm được sử dụng trong luận án
• 1.5. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên của Lâm Đồng
• 1.5.2. Đặc điểm của cộng đồng người Việt ở Lâm Đồng
• 1.5.3. Những yếu tố thế tục của tín ngưỡng thờ Mẫu
• 1.5.4. Tổng quan bức tranh tôn giáo-tín ngưỡng của người Việt ở Lâm Đồng
• 1.6. Các loại hình tín ngưỡng dân gian
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1923 ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀ PHÁT TRIỂN
• 2.1.1. Bối cảnh chính trị
• 2.1.2. Bối cảnh kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Quá trình di dân của người Việt đến Lâm Đồng
• 2.1.4. Tình hình kinh tế Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975
• 2.2. SỰ XUẤT HIỆN CỦA NHỮNG CƠ SỞ THỜ MẪU BAN ĐẦU
• 2.2.1. Tại khu vực Dran (Đơn Dương)
• 2.2.2. Tại khu vực B'lao (Bảo Lộc)
• 2.2.3. Tại khu vực Đà Lạt
• 2.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC CƠ SỞ THỜ TỰ MỚI
• 2.3.1. Lịch sử các cơ sở thờ tự
• 2.3.2. Thực trạng các cơ sở thờ tự
• 2.3.3. Sự phát triển các cơ sở thờ tự mới
• 2.4. THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU
• 2.4.1. Sinh hoạt tín ngưỡng cấp Tổng hội
• 2.4.2. Sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu tại điện tư gia
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1976 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN
• 3.1.1. Bối cảnh chính trị
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Quá trình người Việt di cư vào Lâm Đồng từ 1975 đến nay
• 3.1.4. Sự thay đổi điều kiện kinh tế từ 1975 đến nay
• 3.1.5. Những đổi mới trong chính sách tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước
• 3.1.6. Sự công nhận của UNESCO đối với Di sản Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt
• 3.2. SỰ PHÁT TRIỂN CÁC CƠ SỞ THỜ TỰ
• 3.2.1. Hạn chế trong việc lập cơ sở thờ tự mới
• 3.2.2. Thực trạng các cơ sở thờ tự
• 3.2.3. Sự phát triển nở rộ các cơ sở thờ tự mới
• 3.3. THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1.1. Đặc trưng về loại hình thờ tự
• 4.1.2. Đặc trưng về tính chất thờ tự
• 4.1.3. Đặc trưng về cơ sở thờ tự
• 4.1.4. Đặc trưng trong thực hành tín ngưỡng
• 4.2. GIÁ TRỊ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.2.1. Giá trị lịch sử - văn hóa
• 4.2.2. Giá trị thực tiễn
• 4.3. MỘT SỐ HẠN CHẾ TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.3.1. Hạn chế từ phía những người sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu
• 4.3.2. Trình độ nhận thức
• 4.3.3. Vấn đề thống nhất trong tổ chức
• 4.3.4. Vấn đề đoàn kết nội bộ
• 4.3.5. Tình trạng thương mại hóa, biến tướng trong sinh hoạt
• 4.3.6. Hạn chế từ phía các cơ quan quản lý Nhà nước về văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng
• 4.3.7. Số lượng và trình độ nguồn nhân lực
• 4.3.8. Sự quan tâm của chính quyền địa phương
• 4.4. XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.4.1. Tiếp tục nở rộ các cơ sở thờ tự
• 4.4.2. Gia tăng tần suất thực hành tín ngưỡng
• 4.4.3. Gia tăng số lượng thanh đồng dẫn đến nguy cơ loạn đồng, loạn bóng
• 4.5. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.6. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC BÁO CÁO HỘI THẢO, ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU
• TÓM TẮT
• SUMMARY

Tóm tắt

I. Tín ngưỡng thờ Mẫu và bối cảnh lịch sử tại Lâm Đồng

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một hiện tượng văn hóa độc đáo của người Việt, xuất hiện từ thế kỷ XVI. Tại Lâm Đồng, tín ngưỡng này du nhập từ đầu thế kỷ XX, gắn liền với quá trình di cư của người Việt từ miền Bắc và miền Trung vào vùng đất này. Du nhập tín ngưỡng này không chỉ mang theo những giá trị văn hóa truyền thống mà còn phản ánh sự thích nghi với môi trường tự nhiên và xã hội mới. Tín ngưỡng dân gian này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Việt tại Lâm Đồng.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội

Lâm Đồng là vùng đất có điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù, tạo nên môi trường thuận lợi cho sự du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Quá trình di cư của người Việt từ các tỉnh miền Bắc và miền Trung vào Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đã mang theo những phong tục, tập quán và tín ngưỡng truyền thống. Tín ngưỡng tôn giáo này đã nhanh chóng hòa nhập vào đời sống cộng đồng, trở thành một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người dân địa phương.

1.2. Sự du nhập và hình thành ban đầu

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng bắt đầu xuất hiện từ những năm 1920, với sự hình thành của các cơ sở thờ tự đầu tiên tại các khu vực như Đà Lạt, Đơn Dương và Bảo Lộc. Tín ngưỡng văn hóa này đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau sự ra đời của Việt Nam Thánh Mẫu hội vào năm 1954. Tổ chức này đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và quản lý các hoạt động thờ cúng, tạo nên sự thống nhất trong sinh hoạt tín ngưỡng tại Lâm Đồng.

II. Phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu từ 1923 đến 1975

Giai đoạn từ 1923 đến 1975 đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng. Số lượng các cơ sở thờ tự tăng lên đáng kể, đặc biệt là tại các khu vực đông dân cư như Đà Lạt và Bảo Lộc. Tín ngưỡng truyền thống này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân, với các nghi lễ thờ cúng được tổ chức thường xuyên và quy mô lớn.

2.1. Sự hình thành các cơ sở thờ tự

Trong giai đoạn này, Lâm Đồng chứng kiến sự xuất hiện của 34 cơ sở thờ Mẫu, phân bố chủ yếu tại Đà Lạt, Đơn Dương và Bảo Lộc. Tín ngưỡng thờ cúng này đã thu hút đông đảo người dân tham gia, tạo nên một mạng lưới thờ tự rộng khắp. Các cơ sở thờ tự không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là trung tâm văn hóa, nơi giao lưu và kết nối cộng đồng.

2.2. Sinh hoạt tín ngưỡng và nghi lễ

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng trong giai đoạn này được đặc trưng bởi các nghi lễ thờ cúng và lên đồng. Tín ngưỡng tâm linh này đã thu hút sự tham gia của nhiều thanh đồng và con nhang đệ tử từ các tỉnh lân cận như Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Các nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để người dân thể hiện lòng thành kính và cầu mong sự bình an, may mắn.

III. Phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu từ 1976 đến 2018

Giai đoạn từ 1976 đến 2018 chứng kiến sự phát triển vượt bậc của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng. Số lượng các cơ sở thờ tự tăng lên đáng kể, đặc biệt là từ năm 1991 đến 2018, với 93 cơ sở mới được thành lập. Tín ngưỡng địa phương này đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa và tâm linh của người dân Lâm Đồng.

3.1. Sự phát triển các cơ sở thờ tự

Trong giai đoạn này, Lâm Đồng chứng kiến sự bùng nổ của các cơ sở thờ Mẫu, với tổng số 144 cơ sở được phân bố trên 12 huyện thị. Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau khi Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2016. Sự kiện này đã thúc đẩy sự quan tâm và tham gia của người dân vào các hoạt động thờ cúng.

3.2. Thực hành tín ngưỡng và giá trị văn hóa

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng trong giai đoạn này không chỉ là hoạt động tâm linh mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Các nghi lễ thờ cúng và lên đồng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân. Tín ngưỡng thờ Mẫu và văn hóa đã góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc, đồng thời tạo nên sự gắn kết cộng đồng.

IV. Xu hướng phát triển và giải pháp

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển. Sự gia tăng số lượng các cơ sở thờ tự và thanh đồng đặt ra yêu cầu về quản lý và bảo tồn các giá trị văn hóa. Tín ngưỡng thờ Mẫu trong xã hội hiện đại cần được phát huy một cách có định hướng, đảm bảo sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

4.1. Xu hướng phát triển

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ, với sự gia tăng số lượng các cơ sở thờ tự và thanh đồng. Tín ngưỡng thờ Mẫu và lịch sử đã chứng minh sức sống mãnh liệt của tín ngưỡng này trong đời sống tâm linh của người dân. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc quản lý và bảo tồn các giá trị văn hóa.

4.2. Giải pháp và khuyến nghị

Để phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ Mẫu, cần có sự quan tâm và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng. Tín ngưỡng thờ Mẫu và phong tục tập quán cần được bảo tồn và phát huy một cách có định hướng, đảm bảo sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Các giải pháp cụ thể bao gồm tăng cường quản lý các cơ sở thờ tự, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị văn hóa của tín ngưỡng này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học của tác giả Bùi Thị Thoa (2020) với đề tài "Quá trình du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 2018" (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Đà Lạt, dưới sự hướng dẫn của PGS. Cao Thế Trình và TS. Hoàng Thị Như Ý) là công trình tiên phong giải mã toàn diện diện mạo lịch sử, cấu trúc thần điện và thực hành nghi lễ của tín ngưỡng thờ Mẫu (TNTM) tại địa bàn Nam Tây Nguyên.

Trong bối cảnh UNESCO chính thức ghi danh "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày 01/12/2016, hồ sơ đệ trình quốc tế chỉ mới tập trung khảo sát 21 tỉnh thành từ Thừa Thiên Huế trở ra Bắc và Thành phố Hồ Chí Minh. Việc thiếu vắng dữ liệu khoa học về vùng đất Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng đã tạo ra một khoảng trống nghiên cứu (research gap) mang tính chiến lược trong bức tranh toàn cảnh về sự di chuyển văn hóa (cultural mobility) của người Việt.

Nghiên cứu được kiến tạo nhằm giải quyết 6 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và kiểm chứng 6 giả thuyết khoa học (Hs) tương ứng:

• RQ1 & H1: Căn nguyên tôn giáo - xã hội dẫn đến sự hiện diện của TNTM trên vùng đất cư trú của các tộc người bản địa Tây Nguyên xuất phát từ nhu cầu xác lập điểm tựa tâm linh của các làn sóng di dân người Việt trong quá trình khai phá kinh tế;
• RQ2 & H2: Mốc thời gian du nhập sớm nhất được định vị chính xác vào năm 1923 tại Dran (Đơn Dương) và Đà Lạt gắn liền với tiến trình quy hoạch hạ tầng của chính quyền thực dân Pháp;
• RQ3 & H3: Sự phân bố không đồng đều mang tính cục bộ của 144 cơ sở thờ tự trên 12/12 huyện, thành phố;
• RQ4 & H4: Sự biến đổi hình thái kiến trúc đền phủ truyền thống (tinh giản kết cấu tam quan, bờ đao, mái ngói cổ truyền) dưới tác động của điều kiện địa - văn hóa và kinh tế;
• RQ5 & H5: Quá trình tái cấu trúc thần điện với sự tích hợp giữa hệ thống Tứ phủ miền Bắc và điện thờ Thiên Y A Na miền Trung;
• RQ6 & H6: Đánh giá thực trạng thương mại hóa và hiện tượng "loạn đồng, loạn bóng" trong thực hành đương đại.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp đa chiều giữa Chức năng luận (Emile Durkheim), Thuyết Hệ thống văn hóa (Bonnemaison), Thuyết Tiếp biến văn hóa (A.L. Kroeber) và Thuyết Tính đồng dạng (McPherson et al.). Quy mô khảo sát bao quát $N = 400$ mẫu định lượng trên 4 nhóm khách thể cùng $144$ cơ sở thờ tự trong khung thời gian gần 1 thế kỷ ($1923 - 2018$), mang lại giá trị khoa học vượt bậc cho ngành Lịch sử, Tôn giáo học và Văn hóa học Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về TNTM và nghi lễ lên đồng ghi nhận sự phân nhánh rõ nét qua các thời kỳ và trường phái học thuật:

flowchart TD
    A["Nghiên cứu Tín ngưỡng thờ Mẫu"] --> B["Thư tịch & Ghi chép Cổ điển<br/>(Đoàn Thị Điểm 2001; Phan Kế Bính 1915; Đào Duy Anh 1938; Nguyễn Văn Huyên 1944)"]
    A --> C["Nghiên cứu Quốc tế & Shaman giáo<br/>(Lagrèze 1941; Durand 1959; Simon & Simon-Baruch 1973; Kendall 2004; Proschan 2004)"]
    A --> D["Nghiên cứu Chuyên sâu Đương đại<br/>(Ngô Đức Thịnh 1992-2010; Nguyễn Hữu Thông 2001; Vũ Ngọc Khánh 2006-2009)"]
    B --> E["Khoảng trống: Vùng đất Nam Tây Nguyên / Lâm Đồng"]
    C --> E
    D --> E
    E --> F["Luận án Bùi Thị Thoa (2020):<br/>Hệ thống hóa Lịch sử - Cấu trúc - Thực hành tại Lâm Đồng (1923-2018)"]

Giai đoạn đầu thế kỷ XX, các học giả quốc tế đã tiếp cận hiện tượng này dưới lăng kính nhân học và tôn giáo học so sánh: Antoine Lagrèze (1941) dịch thuật Biên niên sử Ngọc phả họ Lê từ "Đồng sách" Đền Sòng; Maurice Durand (1959) trong công trình kinh điển Technique et Panthéon des médiums viêtnamiens đã xác lập cơ sở phân loại lên đồng như một dạng thức Shaman giáo bản địa hóa; Pierre Simon và Ida Simon-Baruch (1973) tiếp cận xã hội học về 27 buổi hầu đồng của kiều bào tại Pháp. Về sau, Laurel Kendall (2004) đặt phép so sánh tương đồng cấu trúc giữa nghi lễ Kut của Hàn Quốc và Lên đồng Việt Nam qua hệ thống thần linh, trang phục và âm nhạc nghi lễ; Silapakit Teekantikun (2010) so sánh với nghi thức Khuồng Phi Phon của người Lào ở Đông Bắc Thái Lan nhằm chỉ ra tính thích ứng đô thị vượt trội của đạo Mẫu Việt Nam.

Trong nước, sau những góc nhìn hoài nghi của Phan Kế Bính (1915) hay Đào Duy Anh (1938) khi từng coi lên đồng là "mê tín nhảm nhí", các công trình của Nguyễn Văn Huyên (1944), Toan Ánh (1968), Phan Ngọc (1998) và đặc biệt là hệ thống công trình của GS. Ngô Đức Thịnh (1992, 1996, 2004, 2007, 2009a, 2009b, 2010a) đã chuẩn hóa khái niệm "Đạo Mẫu Việt Nam" với 3 tầng bậc: Thờ Nữ thần, Thờ Mẫu thần và Thờ Tam phủ, Tứ phủ. Nguyễn Hữu Thông (2001) đào sâu biến thể Thiên Y A Na tại miền Trung, trong khi Nguyễn Chí Bền và Hồ Tường (2004) phân lập hai dòng thờ Mẫu tại Nam Bộ.

Vị thế học thuật của luận án: Mặc dù công trình đồ sộ Địa chí Lâm Đồng (2001, 860 trang) bỏ trống hoàn toàn mảng TNTM, và Địa chí Đà Lạt (2008) chỉ nhắc sơ lược 4 cơ sở (Đền Linh Bửu, Bảo Hương Linh Từ, Việt Nam Thánh Mẫu, Suối Cát Linh Từ), luận án của Bùi Thị Thoa là công trình khoa học đầu tiên định vị toàn bộ 144 cơ sở thờ tự, làm rõ quá trình tiếp biến của hai dòng thờ Mẫu Bắc - Trung tại Lâm Đồng, giải quyết triệt để sự thiếu hụt tư liệu địa phương trong công trình của Ngô Đức Thịnh (2009a).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng biên độ giải thích của Lý thuyết Chức năng luận tôn giáo (Emile Durkheim, 1912) khi chứng minh rằng trong môi trường di dân lập nghiệp nhiều rủi ro sinh thái - xã hội, thực hành nghi lễ thờ Mẫu không chỉ tái lập trật tự vũ trụ quan mà còn hoạt động như một cơ chế cố kết xã hội (social cohesion mechanism), cung cấp liệu pháp cân bằng tâm sinh lý (psychological therapy) cho các nhóm cộng cư tứ xứ.

Nghiên cứu đóng góp vào Lý thuyết Giao lưu - Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory - A.L. Kroeber, 1948) thông qua phát hiện về cơ chế "dung hợp kép": cội nguồn Tam phủ miền Bắc hòa quyện cùng tín ngưỡng Thiên Y A Na miền Trung và tín ngưỡng thờ Mẹ Xứ sở của các tộc người bản địa Tây Nguyên, tạo nên cấu trúc thần điện mở linh hoạt.

Đồng thời, luận án kiểm chứng Lý thuyết Tính đồng dạng (Homophily Theory - McPherson, Smith-Lovin, & Cook, 1987), chỉ ra rằng mạng lưới bản hội, con nhang đệ tử hình thành dựa trên sự tương đồng về nguồn gốc di cư, vị thế xã hội và nhu cầu bảo trợ tâm linh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 4 trường phái lý thuyết cốt lõi:

Thành phần lý thuyết	Tác giả	Chiều kích ứng dụng trong luận án
Xã hội học Tôn giáo	Emile Durkheim (1912)	Đánh giá chức năng cố kết cộng đồng và nhu cầu tâm linh cứu rỗi nơi đất mới
Địa - Văn hóa & Hệ thống	J. Bonnemaison (2000)	Giải mã sự biến đổi cấu trúc không gian thờ tự và thích ứng sinh thái Nam Tây Nguyên
Tiếp biến Văn hóa	A.L. Kroeber (1948)	Phân tích cơ chế cộng sinh giữa dòng Mẫu miền Bắc (Liễu Hạnh) và miền Trung (Thiên Y A Na)
Khuếch tán Văn hóa	F. Ratzel; F. Graebner	Phân tích lộ trình lan tỏa tiên phát và thứ sinh từ đồng bằng Bắc Bộ vào Tây Nguyên

Khái niệm thao tác hóa trọng tâm: Luận án phân định tường minh giữa Thờ Nữ thần (tôn vinh giống cái/nhiên thần tự nhiên), Thờ Mẫu thần (nhân thần, vương mẫu có công trạng) và Thờ Tam phủ, Tứ phủ (hệ thống vũ trụ luận hoàn chỉnh lấy Thánh Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm thần chủ).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp giữa Phương pháp Lịch sử và Phương pháp Logic nhằm tái cấu trúc tiến trình vận động $1923 - 2018$. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-methods Design) kết hợp chặt chẽ giữa:

1. Định tính chuyên sâu: Điền dã dân tộc học với kỹ thuật quan sát - tham dự trực tiếp tại các đàn đồng và phỏng vấn sâu cấu trúc;
2. Định lượng thực nghiệm: Điều tra xã hội học diện rộng nhằm lượng hóa các động cơ, hành vi và nhận thức tâm linh.

flowchart LR
    subgraph QUAL["Nghiên cứu Định tính"]
        Q1["Tư liệu Lưu trữ Quốc gia IV"]
        Q2["Điền dã Dân tộc học (2016-2019)"]
        Q3["Lịch sử truyền miệng (Oral History)"]
        Q4["Phỏng vấn sâu 4 nhóm tác nhân"]
    end
    subgraph QUANT["Nghiên cứu Định lượng"]
        N1["Khảo sát Bảng hỏi (N = 400)"]
        N2["4 Nhóm Khách thể (n = 100/nhóm)"]
        N3["Phần mềm Xử lý: SPSS 20.0"]
        N4["Thống kê Mô tả & Tương quan Chéo"]
    end
    QUAL --> TRIANGULATION{"Tam giác đạc Dữ liệu<br/>(Triangulation)"}
    QUANT --> TRIANGULATION
    TRIANGULATION --> OUT["Bức tranh Toàn diện TNTM Lâm Đồng (1923-2018)"]

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Nguồn dữ liệu lưu trữ: Khai thác hệ thống hồ sơ gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt), bao gồm công văn, báo cáo của Nha Pháp chánh Trung Việt, Phủ Thủ hiến Trung Việt, Tòa Đại biểu Chính phủ tại Cao nguyên Trung phần và Nha Thanh tra Lao động.
• Dữ liệu điền dã định tính: Tham dự trực tiếp hàng chục vấn hầu (Phụ lục 9 ghi nhận các đàn lễ từ năm 2016 đến 2019), phỏng vấn sâu các đồng đền, thanh đồng cao niên (kỹ thuật Oral History - lịch sử truyền miệng), ghi chép nhật ký điền dã và khảo tả mặt bằng kiến trúc $144$ cơ sở.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản hành chính lưu trữ, lời kể nhân chứng lịch sử và dữ liệu điều tra thực địa.

Data và phân tích

Mẫu định lượng được phân bổ chuẩn hóa với $N = 400$ phiếu, chia đều cho 4 nhóm khách thể ($n = 100$ mỗi nhóm):

1. Nhóm Đồng đền (chủ cơ sở thờ tự);
2. Nhóm Thanh đồng (người trực tiếp thực hành diễn xướng hầu đồng);
3. Nhóm Con nhang đệ tử;
4. Nhóm Quản lý văn hóa và cộng đồng dân cư xung quanh.

Dữ liệu được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0, phân tích thống kê mô tả, kiểm định tương quan chéo giữa thời gian thành lập đền phủ, nguồn gốc địa phương của tín đồ với loại hình thờ tự và động cơ tâm linh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tái dựng bức tranh không gian - thời gian với 144 cơ sở thờ tự phân bố tại 12/12 huyện, thị xã: Luận án xác lập biên niên sử phát triển của TNTM Lâm Đồng qua 4 giai đoạn lịch sử rõ rệt với số liệu thống kê chuẩn xác:

• Giai đoạn 1923 - 1954: Hình thành 14 cơ sở ban đầu tại Đà Lạt, Đơn Dương gắn với quá trình mở đường và mộ phu đồn điền thời Pháp thuộc;
• Giai đoạn 1955 - 1975: Lập mới 20 cơ sở (tổng cộng 34 cơ sở), tiêu biểu là sự thành lập tổ chức quy mô Việt Nam Thánh Mẫu hội với trụ sở Tổng hội đặt tại Đền Việt Nam Thánh Mẫu (đường Ngô Quyền, Đà Lạt), thu hút tín đồ từ Sài Gòn, Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hòa;
• Giai đoạn 1976 - 1990: Giai đoạn biến động do hoàn cảnh lịch sử, chỉ lập thêm 17 cơ sở trong điều kiện sinh hoạt tôn giáo khép kín, một số cơ sở bị thu hồi tự khí hoặc dỡ bỏ;
• Giai đoạn 1991 - 2018: Sự bùng nổ vượt bậc với 93 cơ sở mới được xác lập (chiếm $64.58%$ tổng số cơ sở hiện hữu), nâng tổng quy mô lên 144 đền, điện, phủ trên toàn tỉnh.

pie title Tỷ lệ cơ sở thờ Mẫu thành lập qua các thời kỳ tại Lâm Đồng
    "1923 - 1954 (14 cơ sở)" : 9.72
    "1955 - 1975 (20 cơ sở)" : 13.89
    "1976 - 1990 (17 cơ sở)" : 11.81
    "1991 - 2018 (93 cơ sở)" : 64.58

2. Nhận diện cấu trúc lưỡng hợp văn hóa Bắc - Trung: Khác với sự thuần nhất Tam phủ ở đồng bằng Bắc Bộ, tại Lâm Đồng tồn tại song song 2 dạng thức:

• Dạng thức thờ Mẫu miền Bắc (chiếm ưu thế áp đảo): Thờ Tam tòa Thánh Mẫu (Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ) lấy Mẫu Liễu Hạnh làm trung tâm;
• Dạng thức thờ Mẫu miền Trung (chiếm tỷ lệ nhỏ hơn): Đồng nhất Mẫu Đệ Nhất với Nữ thần Thiên Y A Na, thực hành lối "Hầu hội/Hầu Huế" (nhiều thanh đồng cùng bước vào chiếu đồng tuần tự theo các cõi).

3. Sự giản lược và biến đổi hình thái kiến trúc - tự khí: Dưới áp lực kinh tế và điều kiện vùng đất mới, phần lớn cơ sở mang hình thức "Điện tư gia" xây dựng kiên cố dạng nhà ở, vắng bóng kết cấu vì kèo gỗ truyền thống, tam quan nguy nga hay chạm khắc "lưỡng long chầu nguyệt" phức tạp, thay vào đó là sự bài trí tập trung và tích hợp phối thờ Đức Thánh Trần, Bác Hồ và các Anh hùng liệt sĩ.

4. Phân tích thực trạng thương mại hóa và hiện tượng lệch chuẩn: Kết quả điều tra phản ánh rõ nét tình trạng thương mại hóa nghi lễ, hiện tượng "buôn thần bán thánh", sự cạnh tranh vật chất qua giá đồng và nguy cơ "loạn đồng, loạn bóng" do sự bùng nổ thanh đồng trẻ thiếu hiểu biết sâu sắc về căn mạng và lề lối diễn xướng cổ truyền.

Implications đa chiều

• Lý thuyết: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho luận điểm của Đặng Việt Bích (2005) về phản ứng của tín ngưỡng bản địa trước tôn giáo ngoại lai và công cuộc mở cõi về phương Nam;
• Phương pháp luận: Xác lập quy trình điền dã kết hợp định lượng SPSS trong nghiên cứu folklore và tôn giáo học địa phương;
• Thực tiễn & Chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực giúp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ban Tôn giáo tỉnh Lâm Đồng hoạch định chính sách phân loại quản lý di sản, ngăn chặn trục lợi tâm linh mà vẫn bảo tồn không gian thiêng của Di sản UNESCO.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian và mẫu hồi cố: Do biến thiên lịch sử trước năm 1975, nhiều chứng tích vật chất và tự khí cổ bị thất lạc; nguồn dữ liệu giai đoạn $1923 - 1954$ phụ thuộc đáng kể vào ký ức hồi cố của các thanh đồng cao niên (Recall bias).
2. Phạm vi phân tích âm nhạc và ngôn ngữ diễn xướng: Luận án tập trung sâu vào lịch sử và văn hóa học, chưa đi sâu giải mã cấu trúc âm nhạc học (ethnomusicology) của các làn điệu hát văn biến thể miền Trung tại Tây Nguyên.
3. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng phân tích so sánh liên vùng giữa Lâm Đồng với Đắk Lắk, Gia Lai và Kon Tum;
   • Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) để kiểm định tác động của vốn tâm linh (spiritual capital) đến hành vi kinh tế của cộng đồng con nhang;
   • Nghiên cứu nhân học thị giác (visual anthropology) số hóa 3D toàn bộ hệ thống $144$ thần điện tại Lâm Đồng.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Lấp đầy khoảng trống tư liệu nghiên cứu đạo Mẫu vùng Nam Tây Nguyên; dự kiến trở thành tài liệu quy chuẩn được trích dẫn trong các công trình lịch sử văn hóa và tôn giáo học Việt Nam.
• Quản lý Di sản và Du lịch: Cung cấp bản đồ phân bố di sản văn hóa phi vật thể, mở ra tiềm năng phát triển tuyến du lịch di sản tâm linh bền vững tại Đà Lạt - Bảo Lộc.
• Tác động Xã hội: Chuẩn hóa nhận thức cộng đồng về giá trị nhân văn của thực hành hầu đồng chân chính, đẩy lùi mê tín dị đoan và thương mại hóa tâm linh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu sơ cấp chuẩn xác, mô hình kết hợp phương pháp lịch sử - xã hội học định lượng (SPSS).
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Sở VHTTDL, Ban Tôn giáo): Sở hữu khung tiêu chí đánh giá và giải pháp quản lý thực tiễn đối với các cơ sở đền điện tư gia.
• Cộng đồng Thực hành Tín ngưỡng: Thanh đồng, thủ nhang, bản hội có cơ sở chuẩn mực để chấn chỉnh lề lối thực hành di sản theo tinh thần Công ước UNESCO 2003.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Thuyết Tiếp biến Văn hóa khi chứng minh sự hội tụ và dung hợp hoàn hảo giữa dòng Mẫu Tam phủ phía Bắc với thần nữ Thiên Y A Na miền Trung trong một địa bàn sinh thái - nhân văn đặc thù là vùng cao nguyên Nam Tây Nguyên, hình thành nên một biến thể địa phương mang tính thích ứng cao.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước đây (như Ngô Đức Thịnh 1996 nặng về mô tả định tính, hoặc Maurice Durand 1959 thiên về khảo tả biểu tượng), luận án tiên phong kết hợp Tam giác đạc dữ liệu: Sử dụng tư liệu lưu trữ hành chính thời Pháp thuộc/VNCH tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đối sánh trực tiếp với khảo sát thực địa toàn diện 144 cơ sở và phân tích định lượng $N = 400$ mẫu bằng SPSS 20.0.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Sự phát triển nhảy vọt của các cơ sở thờ Mẫu giai đoạn 1991 - 2018 ($93/144$ cơ sở, chiếm $64.58%$) diễn ra chủ yếu dưới hình thức Điện tư gia, phản ánh quá trình tư nhân hóa không gian thiêng và sự dịch chuyển từ thiết chế sinh hoạt cộng đồng làng xã sang thiết chế mạng lưới gia đình - bản hội cá nhân hóa.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Luận án đính kèm 14 phụ lục chi tiết, bao gồm bảng hỏi khảo sát định lượng chuẩn hóa (Phụ lục 10), khung phỏng vấn sâu cho cán bộ và thanh đồng (Phụ lục 11, 12), danh mục tọa độ $144$ cơ sở (Phụ lục 6) và sơ đồ bình đồ thờ tự (Phụ lục 8), cho phép tái lập quy trình khảo sát khoa học.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Thiết lập cơ sở dữ liệu số hóa GIS về hệ thống di tích thờ Mẫu Tây Nguyên; nghiên cứu biến đổi xuyên văn hóa của tín ngưỡng trong bối cảnh toàn cầu hóa và thương mại hóa du lịch tâm linh thế hệ mới.

Kết luận

1. Xác lập cột mốc lịch sử du nhập: Luận án chứng minh xác thực thời điểm du nhập của TNTM vào Lâm Đồng bắt đầu từ năm 1923 tại Dran (Đơn Dương) và Đà Lạt, đồng hành cùng các đợt di dân lập ấp người Việt.
2. Khôi phục bức tranh toàn cảnh 144 cơ sở: Lần đầu tiên thống kê, định vị và phân loại đầy đủ 144 đền, phủ, điện Mẫu trên 12/12 huyện, thị xã thuộc tỉnh Lâm Đồng tính đến hết năm 2018.
3. Làm rõ tính dung hợp cấu trúc Bắc - Trung: Luận giải sâu sắc sự chung sống hòa bình giữa hệ thống Tam phủ miền Bắc và điện thần Thiên Y A Na miền Trung trong đời sống tâm linh cư dân cao nguyên.
4. Đánh giá thực trạng biến đổi đương đại: Lượng hóa động cơ tham gia sinh hoạt tín ngưỡng của các nhóm xã hội, đồng thời cảnh báo các lệch chuẩn thương mại hóa và hiện tượng loạn đồng.
5. Đề xuất hệ giải pháp quản lý thực chứng: Cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan quản lý văn hóa bảo tồn di sản được UNESCO vinh danh gắn với phát triển xã hội bền vững.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối về nhân học tôn giáo, địa - văn hóa học và kinh tế học di sản tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề so sánh để tìm ra những tƣơng đồng và khác biệt giữa lễ Kut và lên đồng trên một số phƣơng diện nhƣ ai là ngƣời có thể thực hiện nghi lễ, thần linh trong kut và lên đồng, trang phục mà ngƣời hành lễ sử dụng, kỹ năng ngƣời hành lễ, âm nhạc, lễ vật, cách thức phát lộc trong khi hành lễ. Tác giả đã kết luận: “Về cơ bản, những cách thức tƣợng trƣng đƣợc sử dụng trong giao tiếp với linh hồn giữa thế giới lên đồng và thế giới kut có nhiều điểm tƣơng đồng” (Laurel Kendall, 2004, tr. 6 Trong số các học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về tục thờ Mẫu của ngƣời Việt còn có Silapakit Teekantikun. Với Luận án tiến sĩ lịch sử mang tên Nghi lễ lên đồng của người Việt ở miền Bắc Việt Nam và của người Lào ở đông bắc Thái Lan… đƣợc thực hiện vào năm 2010 tại Trƣờng Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả cho rằng: Trong xã hội đƣơng đại, tục lên đồng của ngƣời Việt có xu hƣớng phát triển không chỉ ở địa bàn nông thôn mà còn cả ở thành thị, đặc biệt là Hà Nội.

Còn về tục “Khuồng Phi Phon” của ngƣời Lào ở Đông Bắc Thái Lan, mặc dù vẫn đƣợc duy trì nhƣng không phát triển bằng tục lên đồng của ngƣời Việt (Silapakit Teekantikun, 2010, tr. Nhìn chung, các học giả nƣớc ngoài khi nghiên cứu về TNTM của ngƣời Việt thƣờng tập trung vào hầu đồng - nghi lễ đặc trƣng nhất của tục thờ này; những vấn đề khác nhƣ nguồn gốc và quá trình hình thành TNTM, các dạng dạng thức thờ tự, những đặc trƣng của TNTM các vùng miền trong cả nƣớc ta. vẫn chƣa dành đƣợc sự quan tâm đúng mức 2. Những nghiên cứu của các học giả trong nƣớc 2.

Những công trình nghiên cứu tổng quan về văn hóa dân gian trong đó có đề cập đến tín ngưỡng thờ Mẫu Hiện nay, công tác nghiên cứu về văn hóa, văn học, TNDG… của một dân tộc, một đất nƣớc đã trở thành đề tài thu hút sự chú ý đặc biệt của đông đảo học giả. Ở Việt Nam, số lƣợng các công trình thuộc thể loại này vô cùng phong phú. Tuy nhiên trong phạm vi luận án này, chúng tôi chỉ đề cập đến một số công trình nghiên cứu về văn hóa, văn học, TNDG mà trong đó các tác giả có đề cập đến tục thờ Nữ thần, tục thờ Mẫu. Hiện tƣợng thờ Mẫu đã ra đời từ giữa thế kỷ XVI và huyền thoại về Thánh Mẫu Liễu Hạnh cũng đƣợc lƣu truyền trong dân gian từ rất lâu song hành với sự lan tỏa của loại hình TN này.

Tuy nhiên theo hiểu biết của chúng tôi, phải đợi tới thế kỷ XVIII, huyền thoại Thánh Mẫu Liễu Hạnh mới đƣợc Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sƣu tập và giới thiệu trong tập truyện Truyền kỳ tân phả của bà với tiêu đề Vân Cát 7 thần nữ. Qua tác phẩm này, lần đầu tiên tiên thoại về vị Nữ Thánh - một trong Tứ bất tử của ngƣời Việt đƣợc giới thiệu một cách chi tiết, sinh động. Theo Đoàn Thị Điểm (2001, tái bản): Nguồn gốc xuất thân của Mẫu Liễu vốn là Đệ nhị Tiên Chúa Quỳnh nƣơng - con Ngọc Hoàng do đánh vỡ chén ngọc mà bị đày xuống trần gian và đầu thai vào nhà họ Lê ở Vụ Bản - Nam Định với tên gọi Giáng Tiên. Lớn lên, Giáng Tiên càng xinh đẹp, lại thông minh.

Sau đó, nàng kết hôn với Đào Lang rồi hạ sinh một con trai và một con gái. Ngày mùng 3 tháng Ba (âm lịch) tự nhiên không bệnh mà mất vì hết hạn phải về trời (khi mới 21 tuổi). Song vì còn nặng tình nhân gian, nàng đƣợc Ngọc Hoàng Thƣợng Đế phong là Liễu Hạnh công chúa và cho giáng trần lần hai để thăm gia đình cũ. Lần này, nàng không ở yên một nơi mà thƣờng đi mây về gió (có khi giả làm cô gái đẹp thổi ống tiêu dƣới trăng, có khi hóa làm bà già tựa gốc cây trúc bên đƣờng); ngƣời nào dùng lời đùa cợt tất bị vạ tai, ngƣời nào mang lễ cầu đảo tất đƣợc phúc… Cũng trong lần giáng thứ hai này, Liễu Hạnh đã kết hôn với một thƣ sinh ở Nghệ An vốn là kiếp sau của chồng bà, nhƣng sau đó hết hạn phải về trời.

Sau 5 năm, nàng lại xin vua cha giáng lần ba tại Phố Cát - Thanh Hóa. Tiên Chúa thƣờng hiển linh, ngƣời lành đƣợc phúc, kẻ ác bị tai vạ. Nhân dân đã lập đền thờ. Về đời Cảnh Trị (1663 - 1671) - niên hiệu vua Lê Huyền Tông, triều đình nghe tin đồn tƣởng yêu quái, sai quân Vũ lâm cùng thuật sĩ đến nơi trừ tiễu.

Sau đó ít lâu, cả vùng sinh bệnh dịch khiến triều đình phải cho sửa sang làm lại đền mới trong núi Phố Cát, sắc phong Mã Hoàng Công chúa. Về sau, quân triều đình đi tiễu trừ giặc, Tiên Chúa có công giúp sức, đƣợc triều đình gia tặng Chế Thắng Hòa diệu đại vương (xem Đoàn Thị Điểm, 2001, tr. Nguyễn Công Trứ trong Đại Nam quốc âm ca khúc (thế kỷ XIX) (đƣợc trích bởi Ngô Đức Thịnh, 2009b) có bài Liễu Hạnh công chúa diễn âm. Đây là một tập sách Hán Nôm đang đƣợc lƣu giữ tại Thƣ viện KHXH, kí hiệu AB146.

Dù có khác về cách thức diễn đạt so với Vân Cát thần nữ, nhƣng nội dung chính của Liễu Hạnh công chúa diễn âm vẫn xoay quanh vấn đề nguồn gốc xuất thân của Mẫu Liễu từ Tiên Chúa phạm lỗi và bị đày vào nhà họ nhà Trần, mất năm 21 tuổi; giáng trần lần hai cũng lấy thƣ sinh vốn là kiếp sau của chồng cũ… 8 Trong Nam Hải dị nhân (xuất bản lần đầu năm 1909), Phan Kế Bính cũng giới thiệu về “Liễu Hạnh Tiên Chúa”, qua đó lần giáng thứ ba của Thánh Mẫu đƣợc giới thiệu nhƣ sau: Về sau, Tiên Chúa hiển thánh ở Phố Cát tỉnh Thanh Hóa, hiện ra làm con gái đẹp bán nƣớc, những kẻ đùa bỡn chết hại rất nhiều, triều đình nghi là yêu quái, sai thầy phù thủy là Trịnh Hoàng Thúc đem quân đi tiễu. Quan quân bắn vào trong núi, tàn phá đền đài. Đƣợc vài tháng dân xứ ấy dịch tễ, lập đàn cầu khấn, thì mới biết là Tiên Chúa hiển thánh; tâu lên triều đình, vua sai sửa sang lại đền miếu, phong bà làm Mã Hoàng công chúa. Sau lại có công giúp nƣớc phá giặc Mán, đƣợc phong làm Chế Thắng Hòa diệu đại vương lập đền trên núi Sùng Sơn đến giờ vẫn còn anh linh (Phan Kế Bính, 2016).

Đầu thế kỷ XX, trong bộ Bulletin Les amis du vieux Huế (tập 1, năm 1914), nhà nghiên cứu Đào Thái Hanh đã để lại nhiều bài nghiên cứu hấp dẫn về các vị nữ thần; làm tăng thêm nét cổ kính của Cố đô Huế một màu sắc huyền hoặc biểu thị lòng tin vào thần linh của ngƣời dân vùng Huế xƣa. Thông qua bài giới thiệu của Trần Văn Dũng (2013), chúng ta có thể biết đến một số bài nghiên cứu của Đào Thái Hanh, trong đó đáng chú ý là các bài Histoire de la déesse Thiên-Y-A-Na (Lịch sử nữ thần Thiên Y A Na); La déesse Liễu Hạnh (Nữ thần Liễu Hạnh)… Tuy nhiên, các bài viết của Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Công Trứ, Phan Kế Bính (trong Nam Hải dị nhân) hay Đào Thái Hanh chỉ mang tính thuật truyện - ghi chép lại những huyền thoại về Mẫu Liễu Hạnh lƣu truyền trong dân gian. Đầu thế kỷ XX, công tác nghiên cứu về TNTM ở Việt Nam mới chính thức đƣợc bắt đầu. Ngƣời tiên phong trong lĩnh vực này là nhà Nho theo tân học Phan Kế Bính với tác phẩm Việt Nam phong tục (mục Đồng cốt), xuất bản lần đầu năm 1915 và đƣợc tái bản nhiều lần.

Theo ông: Đồng cốt là những ngƣời thờ về chƣ vị, nhƣ thờ bà Liễu Hạnh công chúa, Thƣợng Ngàn công chúa, Cửu Thiên huyền nữ, v.v… thì gọi là đồng Đức mẹ, thờ Hoàng tử gọi là đồng Đức ông, thờ các Cậu gọi là đồng Cậu, thờ các Cô gọi là đồng Cô… Ngƣời nào bị chƣ vị bắt đồng thì phải ngồi hầu 9 Thánh… Thánh đã bắt đồng thì phải lập cửu tĩnh riêng tại nhà mà thờ hoặc phải đến chầu chực tại nơi đền miếu nào đó (Phan Kế Bính, 1995, tr. Ngoài việc giới thiệu những thông tin liên quan đến tục thờ này, tác giả cũng thẳng thắn phê phán những ngƣời tin vào đồng cốt, cho đó là mê tín. Tác giả Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương (xuất bản lần đầu năm 1938) cũng quan tâm đến TNTM qua mục Tín ngưỡng và tế tự. Theo ông: Những ngƣời thờ chƣ vị đƣợc gọi là đồng cốt, hay bà đồng.

Đàn bà con gái, nhất bà bà góa hay gái già, nếu xem bói hay nằm mộng mà thấy có số thờ thì phải làm lễ đội bát hƣơng ở tĩnh hay phủ, để xin làm con công đệ tử… Trong hàng chƣ vị đƣợc nhân dân sùng bái hơn cả là thánh Liễu Hạnh. Tuy nhiên tác giả lại kết luận rằng đó “chỉ là một mớ mê tín nhảm nhí” (Đào Duy Anh, 1992, tr. Năm 1939, tác giả Nguyễn Văn Huyên - ngƣời đặt nền móng cho ngành nghiên cứu văn hóa Việt Nam đã hoàn thành bản thảo cuốn La civilisation annamite - Văn minh Việt Nam với mong muốn công bố cho độc giả phƣơng Tây về một nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc. Tuy nhiên đến năm 1944, sách mới đƣợc xuất bản lần đầu tiên tại Hà Nội.

Trong tác phẩm này, ông đã dành một phần nói đến hình thức lên đồng nhƣ là một sinh hoạt đạo Lão dân gian Việt Nam với việc thờ Chƣ vị - đó là “những thần linh nữ và nam ở ba thế giới - Tam phủ: Thiên phủ, Địa phủ và Thủy phủ” (Nguyễn Văn Huyên, 2016, tr. Cũng trong tác phẩm này ông còn cho rằng, những ngƣời làm bà đồng là do Chƣ vị chọn, qua nằm mộng hay đột nhiên cảm thấy thần kinh rất khác thƣờng. Ngƣời ta thƣờng làm hài lòng chƣ vị bằng cách đội bát hương. Song, nếu việc đội bát hƣơng không làm cho họ khỏi ốm, ngƣời ta buộc phải để ngƣời đó trở thành bà đồng.

Khi đã trở thành bà đồng, họ phải thực hiện nghi lễ lên đồng đều đặn để đƣợc khỏe mạnh, phát tài (tr. Phía Nam đất nƣớc, nhà khảo cứu Toan Ánh cũng dành sự quan tâm tới loại hình TN này trong Nếp c Tín ngưỡng Việt Nam (Quyển thƣợng) đƣợc NXB Nam 10 Chi Tùng thƣ ấn hành lần đầu năm 1968. Trong phần biến thể của đạo Lão, tác giả cho rằng: “Đồng cốt là những ngƣời có căn thờ chƣ vị nhƣ Liễu Hạnh công chúa, Cửu Thiên huyền nữ, Thƣợng Ngàn công chúa… hoặc các vị Hoàng tử, các Cô, các Cậu (Toan Ánh, 2005.