Luận án tiến sĩ: Quá trình du nhập và phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng (1900-2018)

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ mẫu ở lâm đồng từ đầu thế kỷ xx đến năm 2018, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Bùi Thị Thoa
• Người hướng dẫn: PGS. Cao Thế Trình
• Trường học: Đại học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Quá Trình Du Nhập Và Phát Triển Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Ở Lâm Đồng Từ Đầu Thế Kỷ XX Đến 2018
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.2.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 1.3. Những kết quả dự kiến đạt được
• 1.4. Một số khái niệm được sử dụng trong luận án
• 1.5. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên của Lâm Đồng
• 1.5.2. Đặc điểm của cộng đồng người Việt ở Lâm Đồng
• 1.5.3. Những yếu tố thế tục của tín ngưỡng thờ Mẫu
• 1.5.4. Tổng quan bức tranh tôn giáo-tín ngưỡng của người Việt ở Lâm Đồng
• 1.6. Các loại hình tín ngưỡng dân gian
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1923 ĐẾN NĂM 1975
• 2.1. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH DU NHẬP VÀ PHÁT TRIỂN
• 2.1.1. Bối cảnh chính trị
• 2.1.2. Bối cảnh kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Quá trình di dân của người Việt đến Lâm Đồng
• 2.1.4. Tình hình kinh tế Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975
• 2.2. SỰ XUẤT HIỆN CỦA NHỮNG CƠ SỞ THỜ MẪU BAN ĐẦU
• 2.2.1. Tại khu vực Dran (Đơn Dương)
• 2.2.2. Tại khu vực B'lao (Bảo Lộc)
• 2.2.3. Tại khu vực Đà Lạt
• 2.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC CƠ SỞ THỜ TỰ MỚI
• 2.3.1. Lịch sử các cơ sở thờ tự
• 2.3.2. Thực trạng các cơ sở thờ tự
• 2.3.3. Sự phát triển các cơ sở thờ tự mới
• 2.4. THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU
• 2.4.1. Sinh hoạt tín ngưỡng cấp Tổng hội
• 2.4.2. Sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu tại điện tư gia
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1976 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN
• 3.1.1. Bối cảnh chính trị
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Quá trình người Việt di cư vào Lâm Đồng từ 1975 đến nay
• 3.1.4. Sự thay đổi điều kiện kinh tế từ 1975 đến nay
• 3.1.5. Những đổi mới trong chính sách tôn giáo, tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước
• 3.1.6. Sự công nhận của UNESCO đối với Di sản Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt
• 3.2. SỰ PHÁT TRIỂN CÁC CƠ SỞ THỜ TỰ
• 3.2.1. Hạn chế trong việc lập cơ sở thờ tự mới
• 3.2.2. Thực trạng các cơ sở thờ tự
• 3.2.3. Sự phát triển nở rộ các cơ sở thờ tự mới
• 3.3. THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. NHỮNG ĐẶC TRƯNG CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1.1. Đặc trưng về loại hình thờ tự
• 4.1.2. Đặc trưng về tính chất thờ tự
• 4.1.3. Đặc trưng về cơ sở thờ tự
• 4.1.4. Đặc trưng trong thực hành tín ngưỡng
• 4.2. GIÁ TRỊ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.2.1. Giá trị lịch sử - văn hóa
• 4.2.2. Giá trị thực tiễn
• 4.3. MỘT SỐ HẠN CHẾ TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.3.1. Hạn chế từ phía những người sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu
• 4.3.2. Trình độ nhận thức
• 4.3.3. Vấn đề thống nhất trong tổ chức
• 4.3.4. Vấn đề đoàn kết nội bộ
• 4.3.5. Tình trạng thương mại hóa, biến tướng trong sinh hoạt
• 4.3.6. Hạn chế từ phía các cơ quan quản lý Nhà nước về văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng
• 4.3.7. Số lượng và trình độ nguồn nhân lực
• 4.3.8. Sự quan tâm của chính quyền địa phương
• 4.4. XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.4.1. Tiếp tục nở rộ các cơ sở thờ tự
• 4.4.2. Gia tăng tần suất thực hành tín ngưỡng
• 4.4.3. Gia tăng số lượng thanh đồng dẫn đến nguy cơ loạn đồng, loạn bóng
• 4.5. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT VỚI TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở LÂM ĐỒNG
• 4.6. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC BÁO CÁO HỘI THẢO, ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU
• TÓM TẮT
• SUMMARY

Tóm tắt

I. Tín ngưỡng thờ Mẫu và bối cảnh lịch sử tại Lâm Đồng

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một hiện tượng văn hóa độc đáo của người Việt, xuất hiện từ thế kỷ XVI. Tại Lâm Đồng, tín ngưỡng này du nhập từ đầu thế kỷ XX, gắn liền với quá trình di cư của người Việt từ miền Bắc và miền Trung vào vùng đất này. Du nhập tín ngưỡng này không chỉ mang theo những giá trị văn hóa truyền thống mà còn phản ánh sự thích nghi với môi trường tự nhiên và xã hội mới. Tín ngưỡng dân gian này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Việt tại Lâm Đồng.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội

Lâm Đồng là vùng đất có điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù, tạo nên môi trường thuận lợi cho sự du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu. Quá trình di cư của người Việt từ các tỉnh miền Bắc và miền Trung vào Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đã mang theo những phong tục, tập quán và tín ngưỡng truyền thống. Tín ngưỡng tôn giáo này đã nhanh chóng hòa nhập vào đời sống cộng đồng, trở thành một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người dân địa phương.

1.2. Sự du nhập và hình thành ban đầu

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng bắt đầu xuất hiện từ những năm 1920, với sự hình thành của các cơ sở thờ tự đầu tiên tại các khu vực như Đà Lạt, Đơn Dương và Bảo Lộc. Tín ngưỡng văn hóa này đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau sự ra đời của Việt Nam Thánh Mẫu hội vào năm 1954. Tổ chức này đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và quản lý các hoạt động thờ cúng, tạo nên sự thống nhất trong sinh hoạt tín ngưỡng tại Lâm Đồng.

II. Phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu từ 1923 đến 1975

Giai đoạn từ 1923 đến 1975 đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng. Số lượng các cơ sở thờ tự tăng lên đáng kể, đặc biệt là tại các khu vực đông dân cư như Đà Lạt và Bảo Lộc. Tín ngưỡng truyền thống này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân, với các nghi lễ thờ cúng được tổ chức thường xuyên và quy mô lớn.

2.1. Sự hình thành các cơ sở thờ tự

Trong giai đoạn này, Lâm Đồng chứng kiến sự xuất hiện của 34 cơ sở thờ Mẫu, phân bố chủ yếu tại Đà Lạt, Đơn Dương và Bảo Lộc. Tín ngưỡng thờ cúng này đã thu hút đông đảo người dân tham gia, tạo nên một mạng lưới thờ tự rộng khắp. Các cơ sở thờ tự không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là trung tâm văn hóa, nơi giao lưu và kết nối cộng đồng.

2.2. Sinh hoạt tín ngưỡng và nghi lễ

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng trong giai đoạn này được đặc trưng bởi các nghi lễ thờ cúng và lên đồng. Tín ngưỡng tâm linh này đã thu hút sự tham gia của nhiều thanh đồng và con nhang đệ tử từ các tỉnh lân cận như Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Các nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để người dân thể hiện lòng thành kính và cầu mong sự bình an, may mắn.

III. Phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu từ 1976 đến 2018

Giai đoạn từ 1976 đến 2018 chứng kiến sự phát triển vượt bậc của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng. Số lượng các cơ sở thờ tự tăng lên đáng kể, đặc biệt là từ năm 1991 đến 2018, với 93 cơ sở mới được thành lập. Tín ngưỡng địa phương này đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa và tâm linh của người dân Lâm Đồng.

3.1. Sự phát triển các cơ sở thờ tự

Trong giai đoạn này, Lâm Đồng chứng kiến sự bùng nổ của các cơ sở thờ Mẫu, với tổng số 144 cơ sở được phân bố trên 12 huyện thị. Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau khi Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2016. Sự kiện này đã thúc đẩy sự quan tâm và tham gia của người dân vào các hoạt động thờ cúng.

3.2. Thực hành tín ngưỡng và giá trị văn hóa

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng trong giai đoạn này không chỉ là hoạt động tâm linh mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Các nghi lễ thờ cúng và lên đồng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân. Tín ngưỡng thờ Mẫu và văn hóa đã góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc, đồng thời tạo nên sự gắn kết cộng đồng.

IV. Xu hướng phát triển và giải pháp

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển. Sự gia tăng số lượng các cơ sở thờ tự và thanh đồng đặt ra yêu cầu về quản lý và bảo tồn các giá trị văn hóa. Tín ngưỡng thờ Mẫu trong xã hội hiện đại cần được phát huy một cách có định hướng, đảm bảo sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

4.1. Xu hướng phát triển

Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ, với sự gia tăng số lượng các cơ sở thờ tự và thanh đồng. Tín ngưỡng thờ Mẫu và lịch sử đã chứng minh sức sống mãnh liệt của tín ngưỡng này trong đời sống tâm linh của người dân. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc quản lý và bảo tồn các giá trị văn hóa.

4.2. Giải pháp và khuyến nghị

Để phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ Mẫu, cần có sự quan tâm và hỗ trợ từ các cơ quan chức năng. Tín ngưỡng thờ Mẫu và phong tục tập quán cần được bảo tồn và phát huy một cách có định hướng, đảm bảo sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Các giải pháp cụ thể bao gồm tăng cường quản lý các cơ sở thờ tự, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị văn hóa của tín ngưỡng này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Quá trình du nhập và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 2018" do tác giả Bùi Thị Thoa thực hiện tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Đà Lạt (năm 2020), dưới sự hướng dẫn của PGS. Cao Thế Trình và TS. Hoàng Thị Như Ý. Luận án thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, mã số đào tạo trình độ tiến sĩ.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tín ngưỡng thờ Mẫu (còn gọi là tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ) là hiện tượng văn hóa bản địa của người Việt hình thành từ giữa thế kỷ XVI, gắn liền với biểu tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh và nghi lễ diễn xướng hầu đồng. Ngày 01/12/2016, di sản "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tuy nhiên, hồ sơ đệ trình của Ủy ban UNESCO Việt Nam mới chỉ khảo sát tại 21 tỉnh, thành phố từ Thừa Thiên Huế trở ra phía Bắc và Thành phố Hồ Chí Minh. Các địa phương khác, trong đó có tỉnh Lâm Đồng, chưa được đề cập.

Trên thực tế, tín ngưỡng thờ Mẫu đã xuất hiện tại Lâm Đồng từ thập niên 1920 theo các luồng di dân người Việt và phát triển thành 144 cơ sở thờ tự tính đến hết năm 2018. Mặc dù vậy, các công trình địa chí như Địa chí Lâm Đồng (2001) hoàn toàn chưa đề cập đến loại hình này, Địa chí Đà Lạt (2008) chỉ nhắc đến nửa trang với 4 cơ sở, còn công trình Đạo Mẫu Việt Nam của Ngô Đức Thịnh trong phần khảo cứu Tây Nguyên cũng không có dữ liệu về Lâm Đồng. Vì vậy, việc nghiên cứu toàn diện quá trình du nhập, phát triển và đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng giải quyết khoảng trống tư liệu lịch sử - văn hóa tại vùng đất Nam Tây Nguyên.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án gồm:

1. Xác định mốc thời gian du nhập của tín ngưỡng thờ Mẫu đến Lâm Đồng.
2. Tái hiện bức tranh lịch sử về cơ sở thờ tự và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX đến năm 2018.
3. Xác định đặc trưng, giá trị, hạn chế và dự báo xu hướng phát triển của tín ngưỡng này tại địa phương nhằm bổ sung tư liệu cho diện mạo tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam.
4. Đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và hạn chế các biến tướng tiêu cực trong thực hành tín ngưỡng tại Lâm Đồng.

Nhiệm vụ cụ thể bao gồm: sưu tầm, hệ thống hóa nguồn tài liệu; khảo sát thực địa toàn diện 144 cơ sở; tham dự thực hành nghi lễ; phỏng vấn sâu các nhóm chủ thể; phân tích định lượng bằng bảng hỏi; so sánh đặc điểm tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng với các vùng miền khác.

Câu hỏi nghiên cứu

• a. Tại sao tín ngưỡng thờ Mẫu - một loại hình tín ngưỡng đặc trưng của người Việt - lại xuất hiện ở Lâm Đồng - vùng đất vốn là địa bàn sinh tụ của nhiều dân tộc thiểu số?
• b. Tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện sớm nhất ở Lâm Đồng vào khoảng thời gian nào, khu vực nào?
• c. Sự phân bố các cơ sở thờ Mẫu ở Lâm Đồng như thế nào?
• d. Có hay không sự biến đổi trong các công trình kiến trúc thờ Mẫu ở Lâm Đồng so với các khu vực khác trong cả nước?
• e. Khi du nhập vào Lâm Đồng, thần điện cũng như những nghi thức sinh hoạt của tín ngưỡng thờ Mẫu có sự thay đổi hay không?
• g. Tín ngưỡng thờ Mẫu đóng vai trò như thế nào trong đời sống tâm linh cư dân Việt ở Lâm Đồng?
• h. Có hay không những khía cạnh tiêu cực trong sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu ở một bộ phận cư dân Việt ở Lâm Đồng?

Giả thuyết nghiên cứu

• a. Sự xuất hiện của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng bắt nguồn từ nhu cầu tâm linh của cộng đồng người Việt di cư đến vùng đất mới, tìm kiếm chỗ dựa tinh thần trước những khó khăn trong buổi đầu khai khẩn.
• b. Tín ngưỡng thờ Mẫu du nhập vào Lâm Đồng từ đầu thế kỷ XX cùng quá trình chính quyền thực dân Pháp thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng và phát triển đô thị nghỉ dưỡng Đà Lạt, với cơ sở đầu tiên xuất hiện tại khu vực Dran (Đơn Dương).
• c. Sự phân bố các cơ sở thờ Mẫu mang tính cục bộ, tập trung tại các địa bàn có đông cư dân người Việt sinh sống như Đà Lạt, Đức Trọng, Lâm Hà, Bảo Lộc.
• d. Kiến trúc các cơ sở thờ Mẫu tại Lâm Đồng bị biến đổi do điều kiện kinh tế - xã hội, thiếu vắng các dạng thức đền phủ quy mô truyền thống với tam quan bề thế, đao cong, mái ngói lưỡng long chầu nguyệt.
• e. Thần điện và nghi thức sinh hoạt có sự dung hợp, đan xen giữa hai dạng thức miền Bắc và miền Trung, đồng thời tiếp nhận thêm các nhân vật thờ tự như Thiên Y A Na, Bà Chúa Xứ, Ngũ Vị Thánh Bà, Quan Công, Bà Chúa Cà Ná, Diêu Trì Kim Mẫu.
• g. Tín ngưỡng thờ Mẫu giữ vai trò ổn định tâm sinh lý, đáp ứng nhu cầu tâm linh của cư dân và tham gia bảo lưu các giá trị văn hóa diễn xướng dân gian, đạo lý uống nước nhớ nguồn thông qua việc phối thờ Đức Thánh Trần, Bác Hồ và các anh hùng liệt sĩ.
• h. Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng đã xuất hiện hiện tượng thương mại hóa, biến tướng ở một số nhóm thực hành.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ Mẫu trong cộng đồng người Việt ở Lâm Đồng, trọng tâm là lịch sử hình thành, quá trình phát triển, quy mô, tính chất thờ tự và các hình thức thực hành tín ngưỡng.
• Phạm vi không gian: Tỉnh Lâm Đồng theo địa giới hành chính hiện hành, tương ứng với các đơn vị hành chính lịch sử qua các thời kỳ gồm tỉnh Đồng Nai Thượng, Lang Biang (Lâm Viên), Hoàng triều cương thổ, Tuyên Đức và Lâm Đồng.
• Phạm vi thời gian: Từ đầu thế kỷ XX (khi người Việt bắt đầu định cư) đến năm 2018, trong đó mốc hình thành cơ sở thờ tự đầu tiên được xác định từ năm 1923.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu của học giả nước ngoài

Tác giả luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu quốc tế về tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi lễ lên đồng của người Việt:

• A. Lagrèze (1941) với bài viết Documents concernant le temple Dên-Song, au Thanh-Hoa (in trong Bulletin des Amis du Vieux Hué), khảo cứu huyền tích giáng sinh của Thánh Mẫu Vân Hương và bản dịch "Đồng sách" tìm thấy tại Đền Sòng năm 1939 (Biên niên sử Ngọc phả Gia đình họ Lê ở làng Vân Cát, huyện Thiên Bản).
• Maurice Durand (1959) trong công trình Technique et Panthéon des médiums viêtnamiens (xuất bản tại Paris), phân tích kỹ thuật lên đồng, điện thần Tứ phủ, nguồn gốc Mẫu Thoải, Quan Lớn Tuần Tranh và xếp lên đồng vào loại hình shaman giáo.
• Pierre Simon và Ida Simon-Baruch (1973) với tác phẩm Hầu đồng - un culte viêtnamien de possession transplanté en France, thống kê xã hội học về tần suất giáng đồng qua 27 buổi lễ của kiều bào tại Pháp.
• Kỷ yếu hội thảo quốc tế năm 2001 do Ngô Đức Thịnh chủ biên (Đạo Mẫu và các hình thức Shaman trong các tộc người ở Việt Nam và châu Á, NXB Khoa học xã hội, 2004) với các tham luận: Frank Proschan (xem lên đồng là bảo tàng sống bảo vệ văn hóa), Barley Norton (nghiên cứu cấu trúc âm nhạc hát văn kích thích trạng thái xuất thần), Laurel Kendall (so sánh nghi lễ Kut của Hàn Quốc với hầu đồng Việt Nam).
• Silapakit Teekantikun (2010) với luận án tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Hà Nội so sánh nghi lễ lên đồng miền Bắc Việt Nam với tục Khuồng Phi Phon của người Lào tại Đông Bắc Thái Lan.

Các hướng nghiên cứu của học giả trong nước

Tác giả phân loại hệ thống nghiên cứu trong nước theo 3 nhóm:

1. Nghiên cứu tổng quan văn hóa, văn học và tín ngưỡng dân gian: Khảo sát các tác phẩm thuật truyện và chuyên khảo từ truyền thống đến hiện đại như Đoàn Thị Điểm (Vân Cát thần nữ trong Truyền kỳ tân phả), Nguyễn Công Trứ (Liễu Hạnh công chúa diễn âm), Phan Kế Bính (Nam Hải dị nhân 1909, Việt Nam phong tục 1915), Đào Thái Hanh (1914), Đào Duy Anh (Việt Nam văn hóa sử cương 1938), Nguyễn Văn Huyên (La civilisation annamite 1944), Toan Ánh (1968), Phan Ngọc (1998), Nguyễn Minh San (1998), Nguyễn Đăng Duy (1997, 2001a, 2001b, 2001c), Vũ Ngọc Khánh (2006, 2009, 2019), Vũ Thanh Sơn (2002), Đặng Văn Lung (2004).
2. Nghiên cứu chuyên sâu về Đạo Mẫu và lên đồng: Hệ thống công trình nền tảng của Ngô Đức Thịnh gồm Hát văn (1992), Đạo Mẫu ở Việt Nam (1996), Đạo Mẫu (2007), Đạo Mẫu Việt Nam (2 tập, 2009), Lên đồng: Hành trình của thần linh và thân phận (2007); nghiên cứu khu vực miền Trung của Nguyễn Hữu Thông (Tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung Việt Nam, 2001); nghiên cứu Nam Bộ của Võ Văn Sen, Ngô Đức Thịnh, Nguyễn Văn Lên (Tín ngưỡng thờ Mẫu Nam bộ - Bản sắc và giá trị, 2016); nghiên cứu lý thuyết quyền lực mềm của Vũ Thị Tú Anh (2016); ấn phẩm thực hành của Trần Quang Dũng (Tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ - Chốn thiêng nơi cõi thực, 2017) và Nguyễn Chí Bền, Từ Thị Loan (2017). Ngoài ra có các luận án, luận văn của Nguyễn Ngọc Mai (2011), Hà Thị Thu Hiền (2011), Nguyễn Hữu Thụ (2013), Nguyễn Thị Hiền (2014), Phạm Thị Vân (2015), Phạm Ngọc Anh (2016), Mai Thị Hạnh (2016), Phan Thị Kim (2016), Nguyễn Văn Bốn (2017).
3. Nghiên cứu tại địa bàn Lâm Đồng và Tây Nguyên: Tác giả rà soát Địa chí Lâm Đồng (2001), Địa chí Đà Lạt (2008), mục "Thờ Mẫu Tam phủ ở Tây Nguyên" trong sách của Ngô Đức Thịnh (2009a) và hai công trình tiền trạm của chính tác giả (khảo sát tại Đà Lạt năm 2004 và luận văn thạc sĩ năm 2007 khảo sát tại 6 huyện, thị).

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án thực hiện việc khảo sát toàn diện toàn bộ 144 cơ sở thờ Mẫu trên địa bàn 12/12 huyện, thành phố của tỉnh Lâm Đồng; xác định niên đại du nhập (năm 1923); phân tích lịch sử tổ chức của Việt Nam Thánh Mẫu hội trước năm 1975; làm rõ cơ cấu đan xen giữa hai dạng thức thờ Mẫu miền Bắc và miền Trung trong bối cảnh di dân Tây Nguyên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng 6 lý thuyết chuyên ngành trong khoa học xã hội và nhân văn:

• Quan điểm về nhu cầu tôn giáo: Giải thích nguồn gốc tâm lý và hoàn cảnh xã hội thúc đẩy lưu dân người Việt tìm kiếm điểm tựa tinh thần khi di cư lên vùng cao nguyên.
• Lý thuyết chức năng (Emile Durkheim): Phân tích vai trò duy trì sự liên kết xã hội, củng cố trật tự đạo đức và cố kết cộng đồng thông qua các nghi lễ thực hành tín ngưỡng.
• Lý thuyết về tính hệ thống của văn hóa (Bonnemaison, Maud Lasseur & Christel Thibault): Giải thích sự biến đổi đồng bộ giữa các thành tố kiến trúc, điện thần và nghi thức khi không gian văn hóa dịch chuyển.
• Lý thuyết giao lưu - tiếp biến văn hóa (A.L. Kroeber): Luận giải cơ chế tích hợp các yếu tố văn hóa Chăm, Nam Bộ và văn hóa các tộc người thiểu số vào hệ thống thờ Mẫu tại Lâm Đồng.
• Lý thuyết tính đồng dạng (Miller McPherson, Lynn Smith-Lovin, James M. Cook): Nhận diện các liên kết nhóm xã hội giữa các thanh đồng, đồng đền và bản hội dựa trên sự tương đồng về giới tính, hoàn cảnh và niềm tin.
• Lý thuyết khuếch tán văn hóa (Friedrich Ratzel, Leo Frobenius, Fritz Graebner, Wilhelm Schmidt, Grafton Elliot Smith, W.H.R. Rivers): Phân tích các luồng lan tỏa của tín ngưỡng thờ Mẫu từ các trung tâm Phủ Dầy, Sòng Sơn, Hòn Chén vào cao nguyên Lang Biang.

Khái niệm công cụ

Luận án chuẩn hóa và thao tác hóa 11 khái niệm: Tín ngưỡng dân gian, Mẫu, Thờ Nữ thần, Thờ Mẫu thần, Thờ Tam phủ, Tứ phủ, Lên đồng/hầu đồng, Vấn hầu lễ, Vấn hầu vui, Hầu hội/hầu Huế, Hầu hành chỉnh, Căn mạng/căn đồng.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình du nhập, phân kỳ phát triển qua các giai đoạn 1923-1975, 1976-1990, 1991-2018 và đúc kết quy luật biến đổi.
• Phương pháp nghiên cứu định tính:
  • Điền dã dân tộc học thông qua quan sát - tham dự các vấn hầu (lập danh mục các vấn hầu tham dự từ năm 2016 đến 2019 ghi tại Phụ lục 9).
  • Phỏng vấn sâu sử dụng thiết bị ghi âm và sổ ghi tốc ký theo các biên bản phỏng vấn cấu trúc hóa (cán bộ quản lý văn hóa, đồng đền, thanh đồng, con nhang).
  • Phương pháp lịch sử truyền khẩu (oral history) nhằm hồi cố thông tin về các cơ sở thờ tự giai đoạn trước năm 1975.
• Phương pháp nghiên cứu định lượng: Khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi đối với 4 nhóm khách thể (mỗi nhóm 100 phiếu, tổng số 400 mẫu), bao gồm: đồng đền, thanh đồng, con nhang đệ tử và đối tượng khác. Dữ liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS 20.
• Phương pháp so sánh, tổng hợp: Đối sánh dữ liệu thực địa tại Lâm Đồng với mô hình tín ngưỡng thờ Mẫu tại châu thổ Bắc Bộ và miền Trung.

Nguồn tư liệu

• Văn bản pháp quy của Đảng, Nhà nước về tôn giáo, tín ngưỡng.
• Tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt): hồ sơ Tòa Đại biểu chính phủ tại Cao nguyên Trung phần, Nha Pháp chánh Trung Việt, Phủ Thủ hiến Trung Việt.
• Dữ liệu điền dã thực địa tại 144 cơ sở thờ tự trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, sơ đồ mặt bằng thờ tự và tài liệu văn bản của Việt Nam Thánh Mẫu hội.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết, công cụ khái niệm và phân tích các yếu tố thực tiễn quy định sự hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu tại địa phương:

• Phân tích bối cảnh tự nhiên đặc thù của cao nguyên Lâm Đồng với khí hậu lạnh, địa hình rừng núi hiểm trở tác động đến tâm lý lo âu của lưu dân khi mới đến định cư.
• Khảo cứu các dòng di dân người Việt từ Bắc Bộ và Trung Bộ đến Lâm Đồng qua các thời kỳ lịch sử.
• Phác thảo bức tranh tôn giáo - tín ngưỡng dân gian đa dạng của người Việt tại Lâm Đồng (Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, các loại hình tín ngưỡng thờ Thành hoàng, thờ cúng tổ tiên, thờ cá Ông, Thiên Y A Na), tạo lập môi trường tích hợp cho tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ.

Chương 2: Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng từ năm 1923 đến năm 1975

Chương 2 phục dựng tiến trình lịch sử nửa thế kỷ đầu tiên của tín ngưỡng thờ Mẫu tại địa phương:

• Bối cảnh lịch sử - xã hội: Chính sách khai thác thuộc địa của Pháp, quy hoạch đô thị nghỉ dưỡng Đà Lạt và các đợt tuyển mộ mộ phu làm đường, xây dựng công trình, làm đồn điền chè, cà phê dẫn đến dòng di dân người Việt từ đồng bằng lên cao nguyên.
• Sự xuất hiện các cơ sở đầu tiên: Năm 1923, cơ sở thờ Mẫu đầu tiên được thiết lập tại khu vực Dran (Đơn Dương) dọc tuyến đường giao thông kết nối đồng bằng Phan Rang lên Đà Lạt, tiếp đó là B'lao (Bảo Lộc) và Đà Lạt.
• Thống kê số lượng cơ sở: Giai đoạn 1923-1975 ghi nhận 34 cơ sở thờ Mẫu (được thống kê qua Bảng 2.1 cho giai đoạn 1923-1954 và Bảng 2.2 cho giai đoạn 1955-1975).
• Sự ra đời của Việt Nam Thánh Mẫu hội: Thành lập Tổng hội đặt trụ sở tại Đền Việt Nam Thánh Mẫu (đường Ngô Quyền, thành phố Đà Lạt). Sự kiện này tạo lập mạng lưới liên kết sinh hoạt tín ngưỡng chặt chẽ, thu hút đông đảo thanh đồng và tín đồ từ các tỉnh Nam Trung Bộ và Nam Bộ như Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Sài Gòn quy tụ về thực hành nghi lễ.
• Đặc trưng thực hành: Sự xuất hiện song song và gần như đồng thời của cả hai dạng thức thờ Mẫu miền Bắc (thờ Tam tòa Thánh Mẫu gắn với Mẫu Liễu Hạnh) và dạng thức miền Trung (đồng nhất Mẫu Đệ Nhất với Thiên Y A Na, hình thức hầu hội/hầu Huế).

Chương 3: Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2018

Chương 3 khảo cứu sự chuyển biến của tín ngưỡng qua các giai đoạn quản lý nhà nước và phát triển kinh tế:

• Giai đoạn 1976 - 1990: Toàn tỉnh chỉ thành lập mới 17 cơ sở (Bảng 3.1). Hoạt động tín ngưỡng rơi vào giai đoạn khó khăn do nhận thức xã hội thời kỳ này coi lên đồng là mê tín dị đoan; nhiều đền điện bị thu hồi tượng thánh, bát hương, giải thể hoặc thu hẹp hoạt động về quy mô gia đình mang tính cầm chừng.
• Giai đoạn 1991 - 2018: Thời kỳ phục hồi và gia tăng số lượng cơ sở thờ tự nhờ chính sách Đổi mới của Đảng và Nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo, điều kiện kinh tế nâng cao và tác động từ sự kiện UNESCO vinh danh di sản năm 2016. Toàn tỉnh thành lập mới 93 cơ sở (Bảng 3.2).
• Tổng quy mô cơ sở: Đến hết năm 2018, toàn tỉnh Lâm Đồng có 144 cơ sở thờ Mẫu phân bố trên 12/12 huyện, thành phố.

Giai đoạn lịch sử	Số cơ sở thờ Mẫu thành lập mới	Tỷ lệ (%)	Đặc điểm hoạt động chủ yếu
1923 - 1975	34	23,61%	Du nhập, lập hội (Việt Nam Thánh Mẫu hội), phân bố tại Đà Lạt, Đơn Dương, Bảo Lộc
1976 - 1990	17	11,81%	Hoạt động thu hẹp, cầm chừng do định kiến mê tín dị đoan
1991 - 2018	93	64,58%	Nở rộ cơ sở mới, phục hồi nghi lễ, phát triển tại 12/12 huyện thị
Tổng cộng đến 2018	144	100%	Dạng thức miền Bắc chiếm ưu thế, đan xen dạng thức miền Trung

Chương 4: Xu hướng phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lâm Đồng

Chương 4 tổng hợp các kết quả điều tra định lượng và định tính để rút ra các luận điểm:

• Đặc trưng cơ sở và bình đồ thờ tự: Các cơ sở tại Lâm Đồng chủ yếu là điện tư gia hoặc đền quy mô nhỏ, đơn giản hóa cấu trúc không gian; vắng bóng các công trình đền phủ bề thế kiểu truyền thống đồng bằng Bắc Bộ.
• Đặc trưng thần điện: Tồn tại hiện tượng tích hợp thần điện đa dạng: phối thờ Mẫu Liễu Hạnh, Thiên Y A Na, Bà Chúa Xứ, Ngũ Vị Thánh Bà, Quan Công, Đức Thánh Trần, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ.
• Giá trị:
  • Lưu giữ nghệ thuật hát chầu văn, trang phục truyền thống và thực hành diễn xướng nghi lễ.
  • Cung cấp cơ chế giải tỏa căng thẳng tâm lý (trị liệu tinh thần) cho cộng đồng lưu dân.
  • Giáo dục ý thức cội nguồn dân tộc và đạo lý đền ơn đáp nghĩa.
• Một số hạn chế:
  • Từ phía cộng đồng thực hành: Nhận thức giáo lý chưa đồng đều, chia rẽ nội bộ giữa các bản hội, thiếu tổ chức điều hành thống nhất, xuất hiện hiện tượng thương mại hóa, đốt quá nhiều vàng mã, cạnh tranh tiền lộc.
  • Từ phía quản lý nhà nước: Cán bộ cơ sở thiếu kiến thức chuyên sâu về tín ngưỡng, công tác quản lý còn lúng túng giữa bảo tồn di sản và ngăn chặn biến tướng.
• Dự báo xu hướng: Tiếp tục gia tăng số lượng điện tư gia, tăng tần suất tổ chức các vấn hầu và gia tăng số lượng thanh đồng mới, tiềm ẩn nguy cơ "loạn đồng, loạn bóng".
• Giải pháp đề xuất: Nâng cao năng lực cho cán bộ văn hóa; thành lập các câu lạc bộ, hội bảo tồn di sản thực hành đúng nghi thức; đẩy mạnh tuyên truyền nếp sống văn minh và xử lý các hành vi trục lợi tâm linh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện quá trình du nhập, vận động và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng suốt gần một thế kỷ (1923 - 2018).
• Làm sáng tỏ quy luật thích ứng và biến đổi của tín ngưỡng dân gian khi dịch chuyển từ trung tâm đồng bằng châu thổ sang địa bàn cư trú mới ở vùng cao nguyên đa tộc người.
• Xác định cấu trúc dung hợp giữa hai nhánh thờ Mẫu miền Bắc và miền Trung, chứng minh tính chất tiếp biến linh hoạt trong hệ thống thần điện và thực hành nghi lễ của người Việt tại Tây Nguyên.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Lập danh mục thống kê chi tiết 144 cơ sở thờ Mẫu trên địa bàn 12 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Lâm Đồng kèm dữ liệu về lịch sử hình thành, chủ đền và mặt bằng thờ tự.
• Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát xã hội học gồm 400 phiếu xử lý bằng phần mềm SPSS 20, phản ánh thực trạng nhận thức, động cơ tham gia và các vấn đề phát sinh trong sinh hoạt tín ngưỡng.
• Đề xuất hệ thống khuyến nghị thực tế cho Ban Tôn giáo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng trong công tác quản lý nhà nước và triển khai chương trình hành động quốc gia bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn tài liệu thành văn về giai đoạn 1923-1954 còn phân tán; dữ liệu khảo cứu các cơ sở thờ tự thời kỳ trước năm 1975 phụ thuộc một phần vào phương pháp lịch sử truyền khẩu (oral history) qua trí nhớ của các thanh đồng cao niên. Phạm vi khảo sát dừng lại ở mốc thời gian năm 2018 trong ranh giới hành chính tỉnh Lâm Đồng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh mô hình tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng với các tỉnh khác trong khu vực Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông); cập nhật những chuyển biến trong quản lý và thực hành tín ngưỡng tại địa phương sau mốc năm 2018.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Nguồn tư liệu chuyên khảo về lịch sử tôn giáo, tín ngưỡng dân gian, văn hóa học và dân tộc học người Việt tại Tây Nguyên; mẫu hình áp dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính (điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu) và định lượng (SPSS 20).
• Đối với giảng viên đại học: Cung cấp tài liệu giảng dạy cho các học phần Lịch sử Việt Nam, Tín ngưỡng - Tôn giáo Việt Nam, Văn hóa học và Địa phương học Lâm Đồng.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Giúp Ban Tôn giáo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng cùng chính quyền các huyện, thị xã nắm rõ danh mục cơ sở, thực trạng hoạt động và áp dụng các giải pháp quản lý lễ hội, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ sở thờ Mẫu đầu tiên tại Lâm Đồng được thành lập vào năm nào và ở đâu?

Cơ sở thờ Mẫu đầu tiên tại Lâm Đồng được xác định thành lập vào năm 1923 tại khu vực Dran (huyện Đơn Dương ngày nay), gắn liền với tuyến đường giao thông huyết mạch từ đồng bằng Phan Rang kết nối lên cao nguyên Lang Biang trong quá trình người Pháp khai thác thuộc địa và xây dựng đô thị Đà Lạt.

2. Đến hết năm 2018, tỉnh Lâm Đồng có bao nhiêu cơ sở thờ Mẫu và phân bố ra sao?

Tính đến hết năm 2018, toàn tỉnh Lâm Đồng có 144 cơ sở thờ Mẫu phân bố tại 12/12 huyện, thị xã và thành phố. Trong đó, các cơ sở tập trung nhiều nhất ở những địa bàn đông dân cư người Việt như thành phố Đà Lạt, huyện Đức Trọng, huyện Lâm Hà và thành phố Bảo Lộc.

3. Tổ chức tín ngưỡng thờ Mẫu tiêu biểu nhất ở Lâm Đồng trước năm 1975 là tổ chức nào?

Tổ chức tiêu biểu nhất là Việt Nam Thánh Mẫu hội, đặt trụ sở Tổng hội tại Đền Việt Nam Thánh Mẫu (đường Ngô Quyền, thành phố Đà Lạt). Tổ chức này đã ban hành quy chế, điều lệ sinh hoạt chặt chẽ và mở rộng mạng lưới liên kết tín đồ từ các tỉnh lân cận như Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và Sài Gòn.

4. Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lâm Đồng gồm những dạng thức chính nào?

Tại Lâm Đồng tồn tại song song hai dạng thức thờ tự chính: dạng thức thờ Mẫu miền Bắc (thờ Tam tòa Thánh Mẫu với thần chủ Liễu Hạnh, nghi thức hầu đồng truyền thống) và dạng thức thờ Mẫu miền Trung (đồng nhất Mẫu Đệ Nhất với Thiên Y A Na, nghi thức hầu hội/hầu Huế). Trong đó, dạng thức miền Bắc chiếm số lượng áp đảo.

5. Luận án đã sử dụng công cụ nào để xử lý dữ liệu khảo sát định lượng?

Luận án tiến hành điều tra xã hội học bằng bảng hỏi trên 4 nhóm đối tượng (đồng đền, thanh đồng, con nhang, đối tượng khác) với quy mô 100 phiếu cho mỗi nhóm (tổng số 400 phiếu khảo sát) và sử dụng phần mềm SPSS 20 để nhập liệu, phân tích các tương quan thống kê.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Thoa là công trình chuyên khảo lịch sử - văn hóa về quá trình du nhập, định hình và biến đổi của tín ngưỡng thờ Mẫu tại tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 1923 - 2018. Thông qua sự kết hợp giữa phương pháp lịch sử, điền dã dân tộc học và phân tích định lượng xã hội học, nghiên cứu đã phục dựng bức tranh 144 cơ sở thờ tự và chỉ rõ các đặc trưng giao thoa văn hóa Bắc - Trung trên vùng đất Nam Tây Nguyên. Kết quả nghiên cứu bổ sung dữ liệu địa phương cho hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể của người Việt, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quản lý nhà nước về tín ngưỡng tại Lâm Đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề so sánh để tìm ra những tƣơng đồng và khác biệt giữa lễ Kut và lên đồng trên một số phƣơng diện nhƣ ai là ngƣời có thể thực hiện nghi lễ, thần linh trong kut và lên đồng, trang phục mà ngƣời hành lễ sử dụng, kỹ năng ngƣời hành lễ, âm nhạc, lễ vật, cách thức phát lộc trong khi hành lễ. Tác giả đã kết luận: “Về cơ bản, những cách thức tƣợng trƣng đƣợc sử dụng trong giao tiếp với linh hồn giữa thế giới lên đồng và thế giới kut có nhiều điểm tƣơng đồng” (Laurel Kendall, 2004, tr. 6 Trong số các học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về tục thờ Mẫu của ngƣời Việt còn có Silapakit Teekantikun. Với Luận án tiến sĩ lịch sử mang tên Nghi lễ lên đồng của người Việt ở miền Bắc Việt Nam và của người Lào ở đông bắc Thái Lan… đƣợc thực hiện vào năm 2010 tại Trƣờng Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả cho rằng: Trong xã hội đƣơng đại, tục lên đồng của ngƣời Việt có xu hƣớng phát triển không chỉ ở địa bàn nông thôn mà còn cả ở thành thị, đặc biệt là Hà Nội.

Còn về tục “Khuồng Phi Phon” của ngƣời Lào ở Đông Bắc Thái Lan, mặc dù vẫn đƣợc duy trì nhƣng không phát triển bằng tục lên đồng của ngƣời Việt (Silapakit Teekantikun, 2010, tr. Nhìn chung, các học giả nƣớc ngoài khi nghiên cứu về TNTM của ngƣời Việt thƣờng tập trung vào hầu đồng - nghi lễ đặc trƣng nhất của tục thờ này; những vấn đề khác nhƣ nguồn gốc và quá trình hình thành TNTM, các dạng dạng thức thờ tự, những đặc trƣng của TNTM các vùng miền trong cả nƣớc ta. vẫn chƣa dành đƣợc sự quan tâm đúng mức 2. Những nghiên cứu của các học giả trong nƣớc 2.

Những công trình nghiên cứu tổng quan về văn hóa dân gian trong đó có đề cập đến tín ngưỡng thờ Mẫu Hiện nay, công tác nghiên cứu về văn hóa, văn học, TNDG… của một dân tộc, một đất nƣớc đã trở thành đề tài thu hút sự chú ý đặc biệt của đông đảo học giả. Ở Việt Nam, số lƣợng các công trình thuộc thể loại này vô cùng phong phú. Tuy nhiên trong phạm vi luận án này, chúng tôi chỉ đề cập đến một số công trình nghiên cứu về văn hóa, văn học, TNDG mà trong đó các tác giả có đề cập đến tục thờ Nữ thần, tục thờ Mẫu. Hiện tƣợng thờ Mẫu đã ra đời từ giữa thế kỷ XVI và huyền thoại về Thánh Mẫu Liễu Hạnh cũng đƣợc lƣu truyền trong dân gian từ rất lâu song hành với sự lan tỏa của loại hình TN này.

Tuy nhiên theo hiểu biết của chúng tôi, phải đợi tới thế kỷ XVIII, huyền thoại Thánh Mẫu Liễu Hạnh mới đƣợc Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sƣu tập và giới thiệu trong tập truyện Truyền kỳ tân phả của bà với tiêu đề Vân Cát 7 thần nữ. Qua tác phẩm này, lần đầu tiên tiên thoại về vị Nữ Thánh - một trong Tứ bất tử của ngƣời Việt đƣợc giới thiệu một cách chi tiết, sinh động. Theo Đoàn Thị Điểm (2001, tái bản): Nguồn gốc xuất thân của Mẫu Liễu vốn là Đệ nhị Tiên Chúa Quỳnh nƣơng - con Ngọc Hoàng do đánh vỡ chén ngọc mà bị đày xuống trần gian và đầu thai vào nhà họ Lê ở Vụ Bản - Nam Định với tên gọi Giáng Tiên. Lớn lên, Giáng Tiên càng xinh đẹp, lại thông minh.

Sau đó, nàng kết hôn với Đào Lang rồi hạ sinh một con trai và một con gái. Ngày mùng 3 tháng Ba (âm lịch) tự nhiên không bệnh mà mất vì hết hạn phải về trời (khi mới 21 tuổi).