Phương Thức Biểu Hiện Hành Vi Từ Chối Lời Cầu Khiến Trong Tiếng Anh (Liên Hệ Với Tiếng Việt)

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phương thức biểu hiện hành vi từ chối lời cầu khiến trong tiếng anh liên hệ với tiếng việt 5 04 08, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Người hướng dẫn: Trần Chi Mai
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Phương Thức Biểu Hiện Hành Vi Từ Chối Lời Cầu Khiến Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ của luận án
• Đóng góp mới của luận án
• Tư liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Hội thoại và hành vi ngôn ngữ
• 1.1.1. Hội thoại và các vấn đề liên quan
• 1.1.2. Hành vi ngôn ngữ và các vấn đề liên quan
• 1.2. Đoạn thoại cầu khiến và hành vi cầu khiến
• 1.2.1. Đoạn thoại cầu khiến
• 1.2.2. Hành vi cầu khiến
• 1.2.3. Phân loại hành vi cầu khiến
• 1.3. Hành vi từ chối lời cầu khiến
• 1.3.1. Khái niệm về từ chối lời cầu khiến
• 1.3.2. Tiêu chí nhận diện hành vi từ chối
• 1.3.3. Hoạt động thương lượng trong hành vi từ chối
• 1.3.4. Phân biệt hành vi từ chối với một số hành vi ngôn ngữ khác
• 1.3.5. Phân loại hành vi từ chối
• 1.3.6. Các nhân tố tác động đến hành vi từ chối
• 1.3.6.1. Nhân tố văn hoá
• 1.3.6.2. Tính phù hợp
• 1.3.6.3. Thói quen tư duy và thói quen trong sử dụng ngôn ngữ
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH VI TỪ CHỐI TRỰC TIẾP TRONG TIẾNG ANH (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Đặc điểm chung của hành vi từ chối trực tiếp
• 2.1.1. Khái niệm về hành vi từ chối trực tiếp
• 2.1.2. Đặc điểm về phương thức thể hiện hành vi từ chối trực tiếp
• 2.1.3. Các kiểu loại hành vi từ chối trực tiếp
• 2.2. Các phương tiện biểu hiện hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần cốt lõi
• 2.2.1. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần cốt lõi là động từ ngôn hành
• 2.2.2. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần cốt lõi là từ phủ định
• 2.3. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần cốt lõi và thành phần mở rộng
• 2.3.1. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần mở rộng nêu lý do hoặc lời giải thích
• 2.3.2. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần mở rộng bày tỏ ý đáng tiếc vì không thực hiện được nội dung cầu khiến
• 2.3.3. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần mở rộng bày tỏ sự đồng tình
• 2.3.4. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần mở rộng bày tỏ thiện chí bằng lời cảm ơn
• 2.3.5. Hành vi từ chối trực tiếp chứa thành phần mở rộng đề cao người cùng đối thoại
• 2.3.6. Hành vi từ chối trực tiếp chứa nhiều thành phần mở rộng
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH VI TỪ CHỐI GIÁN TIẾP THEO QUY ƯỚC TRONG TIẾNG ANH (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Đặc điểm chung của hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước
• 3.1.1. Khái niệm về hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước
• 3.1.2. Đặc điểm về phương thức thể hiện hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước
• 3.1.3. Phân loại hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước
• 3.2. Các phương tiện biểu hiện hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước
• 3.2.1. Hành vi từ chối biểu hiện thông qua cấu trúc cầu khiến
• 3.2.2. Hành vi từ chối biểu hiện thông qua cấu trúc nghi vấn
• 3.2.3. Hành vi từ chối biểu hiện thông qua cấu trúc trần thuật
• 3.3. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH VI TỪ CHỐI GIÁN TIẾP PHI QUY ƯỚC TRONG TIẾNG ANH (LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)
• 4.1. Đặc điểm chung của hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước
• 4.1.1. Khái niệm về hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước
• 4.1.2. Đặc điểm về phương thức thể hiện hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước
• 4.1.3. Phân loại hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước
• 4.2. Các phương tiện biểu hiện hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước
• 4.2.1. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời đe doạ
• 4.2.2. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời chỉ trích, trách cứ
• 4.2.3. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời tự vệ
• 4.2.4. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời ngỏ ý cho một lựa chọn khác
• 4.2.5. Hành vi từ chối biểu hiện bằng hình thức điều kiện
• 4.2.6. Hành vi từ chối biểu hiện bằng hình thức giả định phản thực
• 4.2.7. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời hứa
• 4.2.8. Hành vi từ chối biểu hiện bằng lời nêu lý do
• 4.2.9. Hành vi từ chối biểu hiện bằng thương lượng quyền lợi
• 4.2.10. Hành vi từ chối biểu hiện bằng cách thức lảng tránh
• 4.2.11. Hành vi từ chối biểu hiện bằng sử dụng ý hàm ẩn
• 4.2.12. Hành vi từ chối biểu hiện bằng cách thức chấp nhận – từ chối và từ chối – chấp nhận
• 4.3. Tiểu kết
• 5. CHƯƠNG 5: KHẢO SÁT CÁCH LỰA CHỌN PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH VI TỪ CHỐI CỦA NGƯỜI ANH VÀ NGƯỜI VIỆT NÓI TIẾNG ANH (TRÊN CỨ LIỆU TRẮC NGHIỆM)
• 5.1. Khảo nghiệm cách lựa chọn phương thức biểu hiện hành vi từ chối trên cứ liệu phiếu điều tra
• 5.2. Phương thức biểu hiện hành vi từ chối được NS và NNS lựa chọn
• 5.3. Phân tích tỉ lệ sử dụng các phương thức biểu hiện hành vi từ chối của NS và NNS
• 5.4. Lý giải quá trình tiếp nhận và hình thành lời đáp - từ chối của NNS
• 5.5. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC TÁC PHẨM DÙNG ĐỂ TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Từ Chối Lời Cầu Khiến Trong Giao Tiếp

Giao tiếp hiệu quả đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cách từ chối lời cầu khiến một cách lịch sự và phù hợp với ngữ cảnh. Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, việc nắm vững các phương thức biểu đạt hành vi từ chối ở các nền văn hóa khác nhau trở nên vô cùng quan trọng. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích và so sánh các hình thức từ chối trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt. Mục tiêu là giúp người học ngôn ngữ tránh được những hiểu lầm và xung đột văn hóa không đáng có. Việc nghiên cứu này cũng rất quan trọng trong giảng dạy tiếng Anh cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp họ giao tiếp tự tin và hiệu quả hơn. Ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện phản ánh văn hóa.

1.1. Tầm quan trọng của ngữ cảnh từ chối trong giao tiếp

Ngữ cảnh đóng vai trò then chốt trong việc xác định phương thức từ chối phù hợp. Một lời từ chối có thể được chấp nhận trong một tình huống nhưng lại gây khó chịu hoặc xúc phạm trong một tình huống khác. Các yếu tố như mối quan hệ giữa người nói và người nghe, địa vị xã hội, và mục đích giao tiếp đều ảnh hưởng đến cách hành vi từ chối được thể hiện. Ví dụ, trong môi trường công sở, việc từ chối lời cầu khiến của đồng nghiệp có thể cần sử dụng các lời từ chối gián tiếp để duy trì mối quan hệ tốt đẹp. Ngược lại, trong gia đình, việc từ chối có thể trực tiếp hơn nhưng vẫn cần đảm bảo sự tôn trọng.

1.2. Ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp từ chối đến hiệu quả giao tiếp

Mỗi nền văn hóa có những quy tắc riêng về văn hóa giao tiếp từ chối. Trong một số nền văn hóa, việc từ chối trực tiếp được coi là thẳng thắn và trung thực, trong khi ở những nền văn hóa khác, nó được xem là thô lỗ và thiếu tế nhị. Sự khác biệt này có thể dẫn đến những hiểu lầm nghiêm trọng trong giao tiếp đa văn hóa. Ví dụ, người Việt thường có xu hướng sử dụng lời từ chối gián tiếp để tránh làm mất lòng người khác, trong khi người Anh có thể trực tiếp hơn. Do đó, việc hiểu rõ cross-cultural refusal là rất quan trọng để tránh những xung đột không đáng có.

II. Thách Thức Khi Biểu Đạt Từ Chối Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Việc biểu đạt hành vi từ chối một cách hiệu quả đòi hỏi sự khéo léo và tinh tế. Có nhiều yếu tố có thể gây khó khăn cho người học ngôn ngữ, bao gồm sự khác biệt về văn hóa, mức độ lịch sự, và ngữ cảnh. Người học thường gặp khó khăn trong việc lựa chọn hình thức từ chối phù hợp để vừa đạt được mục đích của mình, vừa duy trì được mối quan hệ tốt đẹp với người nghe. Sai lầm phổ biến là áp dụng một cách máy móc các quy tắc giao tiếp của ngôn ngữ mẹ đẻ vào ngôn ngữ mới, dẫn đến những hiểu lầm và xung đột không đáng có. Vì vậy, việc nhận diện và vượt qua những thách thức này là rất quan trọng để nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc lựa chọn mức độ lịch sự khi từ chối

Việc xác định mức độ lịch sự khi từ chối là một thách thức lớn đối với người học ngôn ngữ. Mức độ lịch sự phù hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mối quan hệ giữa người nói và người nghe, địa vị xã hội, và ngữ cảnh. Ví dụ, việc từ chối lời cầu khiến của cấp trên đòi hỏi mức độ lịch sự cao hơn so với việc từ chối một người bạn. Người học cần phải cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố này để lựa chọn phương thức biểu đạt phù hợp.

2.2. Sự khác biệt về văn hóa từ chối giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Sự khác biệt về văn hóa từ chối giữa tiếng Anh và tiếng Việt là một nguyên nhân chính gây ra những khó khăn trong giao tiếp. Trong tiếng Việt, việc từ chối trực tiếp thường được coi là thô lỗ và thiếu tế nhị, trong khi trong tiếng Anh, nó có thể được xem là thẳng thắn và trung thực. Người Việt thường sử dụng các lời từ chối gián tiếp như "Để tôi xem lại" hoặc "Tôi không chắc chắn", trong khi người Anh có thể nói thẳng "No" hoặc "I can't". Sự khác biệt này có thể dẫn đến những hiểu lầm nghiêm trọng nếu người học không nhận thức được sự khác biệt về văn hóa giao tiếp.

2.3. Rào cản ngôn ngữ khi diễn đạt hành vi từ chối

Việc sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và phù hợp là rất quan trọng khi diễn đạt hành vi từ chối. Người học cần phải nắm vững các cấu trúc ngữ pháp, từ vựng và thành ngữ liên quan đến từ chối. Ngoài ra, họ cũng cần phải chú ý đến ngữ điệu và giọng điệu để truyền tải thông điệp một cách hiệu quả. Ví dụ, việc sử dụng một giọng điệu nhẹ nhàng và lịch sự có thể giúp giảm bớt sự khó chịu khi từ chối lời cầu khiến.

III. Phương Pháp Phân Tích Hành Vi Từ Chối Trong Tiếng Anh Việt

Để hiểu rõ hơn về hành vi từ chối, cần áp dụng các phương pháp phân tích phù hợp. Semantic analysis of refusal giúp làm sáng tỏ ý nghĩa của các lời từ chối, trong khi pragmatics of refusal tập trung vào cách các lời từ chối được sử dụng trong ngữ cảnh thực tế. Contrastive linguistics refusal so sánh và đối chiếu các phương thức biểu đạt trong tiếng Anh và tiếng Việt, giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt. Các phương pháp này cung cấp một cái nhìn toàn diện về hành vi từ chối và giúp người học ngôn ngữ nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả.

3.1. Ứng dụng phân tích ngữ nghĩa từ chối để giải mã thông điệp

Phân tích ngữ nghĩa từ chối tập trung vào việc giải mã ý nghĩa của các lời từ chối. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những gì người nói thực sự muốn truyền tải khi họ từ chối một lời cầu khiến. Ví dụ, một câu nói như "Tôi rất tiếc nhưng tôi không thể" có thể có nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Semantic analysis giúp chúng ta phân tích các thành phần ngữ nghĩa của câu nói để hiểu rõ hơn về ý định của người nói.

3.2. Sử dụng dụng học từ chối để hiểu ngữ cảnh và mục đích

Dụng học từ chối xem xét cách các lời từ chối được sử dụng trong ngữ cảnh thực tế. Nó tập trung vào việc hiểu mục đích của người nói khi họ từ chối một lời cầu khiến. Ví dụ, một người có thể từ chối một lời mời vì họ thực sự bận rộn, hoặc vì họ không muốn làm mất lòng người mời. Pragmatics of refusal giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những yếu tố xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến hành vi từ chối.

3.3. So sánh đối chiếu từ chối tiếng Anh và tiếng Việt qua ngôn ngữ học

Contrastive linguistics refusal so sánh và đối chiếu các phương thức biểu đạt từ chối trong tiếng Anh và tiếng Việt. Nó giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó giúp người học tránh được những sai lầm phổ biến. Ví dụ, người Việt thường sử dụng các lời từ chối gián tiếp để tránh làm mất lòng người khác, trong khi người Anh có thể trực tiếp hơn. So sánh đối chiếu từ chối tiếng Anh và tiếng Việt giúp người học hiểu rõ hơn về những khác biệt văn hóa và ngôn ngữ.

IV. Nghiên Cứu Phương Thức Biểu Hiện Trực Tiếp Của Từ Chối

Từ chối trực tiếp là một phương thức biểu hiện rõ ràng và thẳng thắn, thường được sử dụng trong các tình huống mà sự rõ ràng được ưu tiên hơn sự tế nhị. Tuy nhiên, việc sử dụng từ chối trực tiếp cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh gây mất lòng hoặc xúc phạm người nghe. Trong tiếng Anh, các từ như "no", "I can't", hoặc "I refuse" thường được sử dụng để từ chối trực tiếp. Trong tiếng Việt, các cụm từ như "không", "tôi không thể", hoặc "tôi từ chối" cũng có thể được sử dụng, nhưng cần phải được sử dụng một cách cẩn thận và lịch sự.

4.1. Phân Tích Cấu Trúc Ngôn Ngữ Trong Từ Chối Trực Tiếp

Cấu trúc ngôn ngữ trong từ chối trực tiếp thường đơn giản và rõ ràng. Các từ chối trực tiếp thường bao gồm một từ phủ định hoặc một động từ từ chối. Tuy nhiên, ngay cả trong từ chối trực tiếp, người nói vẫn có thể sử dụng các yếu tố giảm nhẹ để làm cho lời từ chối bớt gay gắt hơn. Ví dụ, họ có thể sử dụng các từ như "I'm sorry" hoặc "Unfortunately" để thể hiện sự hối tiếc.

4.2. So Sánh Cách Sử Dụng Từ Ngữ Từ Chối Giữa Hai Ngôn Ngữ

Cách sử dụng từ ngữ từ chối có thể khác nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Trong tiếng Anh, các từ như "no" hoặc "I can't" thường được sử dụng một cách thẳng thắn, trong khi trong tiếng Việt, người nói có thể sử dụng các cụm từ gián tiếp hơn để tránh gây mất lòng. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải hiểu rõ văn hóa giao tiếp của cả hai ngôn ngữ để sử dụng từ ngữ từ chối một cách phù hợp.

V. Nghiên Cứu Phương Thức Biểu Hiện Gián Tiếp Của Từ Chối

Từ chối gián tiếp là một phương thức biểu hiện tinh tế và lịch sự, thường được sử dụng để tránh gây mất lòng hoặc xúc phạm người nghe. Trong tiếng Anh, có nhiều cách để từ chối gián tiếp, chẳng hạn như đưa ra lời giải thích, đề xuất một lựa chọn thay thế, hoặc sử dụng các câu nói mơ hồ. Trong tiếng Việt, từ chối gián tiếp còn phổ biến hơn, với nhiều cách diễn đạt tinh tế và uyển chuyển.

5.1. Các Kỹ Thuật Sử Dụng Lời Nói Để Giảm Nhẹ Tính Từ Chối

Có nhiều kỹ thuật sử dụng lời nói để giảm nhẹ tính từ chối. Ví dụ, người nói có thể sử dụng các từ như "I'd love to, but..." hoặc "That sounds great, but..." để thể hiện sự hối tiếc và làm cho lời từ chối bớt gay gắt hơn. Họ cũng có thể đưa ra một lời giải thích hoặc đề xuất một lựa chọn thay thế để thể hiện thiện chí.

5.2. Ứng dụng ý hàm ẩn trong hành vi giao tiếp

Ý hàm ẩn là một công cụ mạnh mẽ trong từ chối gián tiếp. Người nói có thể sử dụng các câu nói mơ hồ hoặc các gợi ý để truyền tải thông điệp từ chối mà không cần phải nói trực tiếp. Tuy nhiên, việc sử dụng ý hàm ẩn đòi hỏi người nghe phải có khả năng giải mã thông điệp một cách chính xác.

5.3. Thương lượng quyền lợi trong hành vi từ chối gián tiếp

Trong một số trường hợp, từ chối gián tiếp có thể bao gồm việc thương lượng quyền lợi. Người nói có thể đưa ra một lời đề nghị ngược lại hoặc yêu cầu một sự nhượng bộ từ phía người nghe để bù đắp cho việc từ chối. Ví dụ, một người có thể từ chối một lời mời làm thêm giờ nhưng đề nghị giúp đỡ trong một dự án khác.

VI. Ứng Dụng Kết Quả Phân Tích Khảo Sát Hành Vi Từ Chối

Việc khảo sát hành vi từ chối trong thực tế giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách mọi người sử dụng các phương thức biểu hiện khác nhau trong các tình huống cụ thể. Các nghiên cứu cho thấy rằng sự lựa chọn phương thức từ chối phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mối quan hệ giữa người nói và người nghe, địa vị xã hội, và ngữ cảnh. Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có sự khác biệt đáng kể giữa người bản xứ và người không phải bản xứ trong cách họ từ chối lời cầu khiến.

6.1. So Sánh Lựa Chọn Phương Thức Từ Chối Giữa NS và NNS

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng người bản xứ (NS) thường sử dụng phương thức từ chối một cách linh hoạt và phù hợp hơn so với người không phải bản xứ (NNS). NS có xu hướng chú ý đến các yếu tố ngữ cảnh và văn hóa hơn, và họ có khả năng sử dụng các kỹ thuật giảm nhẹ tính từ chối một cách hiệu quả hơn. NNS thường gặp khó khăn trong việc lựa chọn phương thức từ chối phù hợp, và họ có thể sử dụng các cấu trúc ngôn ngữ không tự nhiên hoặc không phù hợp.

6.2. Giải thích Quá Trình Tiếp Nhận Lời Đáp Từ Chối Của NNS

Quá trình tiếp nhận lời đáp từ chối của NNS có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm sự thiếu hiểu biết về văn hóa, sự thiếu tự tin trong việc sử dụng ngôn ngữ, và sự lo lắng về việc làm mất lòng người nghe. NNS có thể cảm thấy khó khăn trong việc giải mã các ý hàm ẩn và các kỹ thuật giảm nhẹ tính từ chối của NS, và họ có thể hiểu sai ý định của người nói.

6.3. Đề xuất cải thiện kỹ năng biểu đạt từ chối cho người học

Để cải thiện kỹ năng biểu đạt từ chối cho người học, cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức về văn hóa, phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt và tự tin, và luyện tập các kỹ thuật giảm nhẹ tính từ chối. Giáo viên nên cung cấp cho học sinh các ví dụ thực tế và các tình huống mô phỏng để giúp họ làm quen với các phương thức từ chối khác nhau và học cách sử dụng chúng một cách phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học "Phương thức biểu hiện hành vi từ chối lời cầu khiến trong tiếng Anh (liên hệ với tiếng Việt)" do nghiên cứu sinh Trần Chi Mai thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2005). Nghiên cứu thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, tiếp cận theo hướng ngữ dụng học đối chiếu và giao tiếp liên văn hóa, kết hợp giữa phương pháp phân tích định tính cấu trúc – ngữ nghĩa – ngữ dụng và khảo sát thực nghiệm định lượng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chính sách mở cửa của Việt Nam, nhu cầu giao tiếp liên văn hóa gia tăng nhanh chóng. Tiếng Anh trở thành công cụ giao tiếp quốc tế chủ yếu với người nước ngoài tại Việt Nam. Quá trình tương tác liên ngữ Anh – Việt đòi hỏi các bên tham thoại không chỉ nắm vững cấu trúc ngữ pháp mà còn phải hiểu sâu sắc các quy ước văn hóa để đạt hiệu quả giao tiếp. Sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa tiếng Anh và tiếng Việt thường tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến xung đột văn hóa hoặc ngừng trệ giao tiếp.

Hành vi từ chối (HVTC) là một hành vi ngôn ngữ có bản chất đe dọa thể diện (Face Threatening Acts – FTA), dễ gây tổn thương mối quan hệ liên cá nhân nếu không được thực hiện khéo léo. Do đó, việc nghiên cứu các phương thức và phương tiện biểu hiện HVTC đối với lời cầu khiến (HVCK) trong tiếng Anh, đồng thời liên hệ đối chiếu với tiếng Việt, là một yêu cầu cấp thiết nhằm làm sáng tỏ các tương đồng và khác biệt trong cách thức ứng xử ngôn từ giữa hai nền văn hóa.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định các phương thức, phương tiện biểu hiện HVTC lời CK trong tiếng Anh với tư cách là hành vi hồi đáp (lượt lời thứ hai trong hội thoại), phân biệt HVTC với các hành vi ngôn ngữ lân cận; đối chiếu với tiếng Việt để chỉ ra nét tương đồng và dị biệt; xem xét các yếu tố tác động và khảo sát thực tế sử dụng của người bản ngữ Anh (NS) cùng người Việt học tiếng Anh (NNS), từ đó rút ra các nhận xét ứng dụng cho công tác giảng dạy và giao tiếp.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định gồm 4 nội dung:

1. Nghiên cứu và xác định các phương thức, các phương tiện biểu hiện HVTC lời CK; phân biệt HVTC với một số hành vi ngôn ngữ khác.
2. Đối chiếu các phương thức biểu hiện HVTC lời CK trong tiếng Anh và tiếng Việt, chỉ ra nét tương đồng và khác biệt (những điểm tương ứng và phi tương ứng) giữa hai thứ tiếng.
3. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến HVTC lời CK trong hai ngôn ngữ (văn hóa, tính phù hợp, thói quen tư duy và sử dụng ngôn ngữ).
4. Đưa ra một số lưu ý trong giao tiếp Anh – Việt nhằm tránh các xung đột văn hóa và nêu nhận xét về việc sử dụng HVTC giữa NS và NNS nhằm phục vụ công tác giảng dạy ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các phát ngôn từ chối bằng phương tiện ngôn ngữ thuộc lượt lời thứ hai của đoạn thoại cầu khiến, được xem xét ở bình diện cấu trúc – ngữ nghĩa – ngữ dụng trong giao tiếp ngôn từ.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Luận án chỉ khảo sát các phát ngôn từ chối bằng lời (verbal) xuất hiện ngay sau phát ngôn cầu khiến tiền vị; không khảo sát hành vi từ chối phi lời (non-verbal) như lắc đầu, nhún vai, xua tay; không khảo sát từ chối qua thư từ, điện tín.
  • Luận án không khảo sát các phát ngôn từ chối là lời đáp cho các hành vi hỏi, khen, chê, đánh giá.
  • Ngữ liệu tiếng Anh được khảo sát chung như một chỉnh thể ngôn ngữ, không phân biệt ranh giới phương ngữ địa lý (Anh – Mỹ, Anh – Úc, Anh – Anh hay tiếng Anh tại Singapore, Ấn Độ). Tiếng Anh được chọn làm ngôn ngữ gốc và tiếng Việt làm ngôn ngữ đích để liên hệ, đối chiếu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm lại

Trong luận án, tác giả đã điểm lại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hành vi ngôn ngữ (HVNN) và hành vi từ chối:

• Các nghiên cứu đối chiếu hành vi ngôn ngữ Anh – Việt:
  • Nguyễn Văn Quang (1999): Một số khác biệt giao tiếp lời nói Việt-Mỹ trong cách thức khen và tiếp nhận lời khen.
  • Nguyễn Đăng Sửu (2002): Câu hỏi tiếng Anh trong sự đối chiếu với tiếng Việt.
  • Ngũ Thiện Hùng (2003): Khảo sát các phương tiện từ vựng, ngữ pháp biểu đạt tính tình thái nhận thức trong tiếng Anh và tiếng Việt.
  • Nguyễn Phương Chi (2004): Một số đặc điểm ngôn ngữ-văn hoá ứng xử của hành vi từ chối trong tiếng Việt (có sự đối chiếu với tiếng Anh).
• Các nghiên cứu quốc tế về hành vi ngôn ngữ và từ chối:
  • D. Tannen với các nghiên cứu về giới và giao tiếp hội thoại, quan hệ quyền lực (power) và hòa đồng (solidarity).
  • H. Takahashi với công trình nghiên cứu cách từ chối lời mời và thỉnh cầu trong tiếng Anh và tiếng Nhật (Oral refusals of invitation and requests in English and Japanese).
  • Evangeline S. Varonis và S. Gass với mô hình thương lượng ý nghĩa trong hội thoại giữa người bản ngữ và người phi bản ngữ (Non-native / native conversation: A model for negotiation of meaning).
  • Các công trình nền tảng về dụng học của J.L. Austin (1962), J.R. Searle (1969, 1975), G.N. Leech (1983), H.P. Grice (1975), R. Lakoff (1973), P. Brown và S. Levinson (1978, 1987), S. Blum-Kulka (1987), G. Yule (1996, 2002), W. Labov và D. Fanshel (1977).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định rõ ranh giới nghiên cứu bằng việc so sánh với công trình của Nguyễn Phương Chi (2004). Trong khi luận án của Nguyễn Phương Chi tập trung khảo sát các HVNN nói chung được dùng để đạt đích từ chối trong tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh) trên bình diện chiến lược ngôn ngữ và đặc điểm ngôn hóa - văn hóa, thì luận án của Trần Chi Mai đi sâu vào:

1. Xác định hệ thống các phương thức và phương tiện biểu hiện HVTC đối với riêng lời cầu khiến (HVCK) bằng phương tiện ngôn ngữ trong tiếng Anh, có liên hệ đối chiếu với tiếng Việt theo 3 nhóm: trực tiếp, gián tiếp quy ước và gián tiếp phi quy ước.
2. Khảo nghiệm thực tế cách lựa chọn phương thức biểu hiện HVTC của người bản ngữ Anh (NS) và người Việt nói tiếng Anh (NNS) trên cùng một bộ phiếu điều tra tình huống và ghi âm đối thoại trực tiếp, nhằm phát hiện các sai lệch giao tiếp và giải thích cơ chế chuyển di ngôn ngữ – văn hóa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp các lý thuyết dụng học và phân tích hội thoại:

• Lý thuyết hội thoại: Khái niệm hội thoại như một tương tác hai chiều; quy tắc điều hành luân phiên lượt lời (turn-taking), cấu trúc hội thoại và quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân (theo C. Kerbrat-Orecchioni, G. Yule, Nguyễn Đức Dân). Khái niệm quan hệ ngang (thân – sơ) và quan hệ dọc (vị thế, quyền lực) chi phối cách sử dụng từ xưng hô và mức độ lịch thiệp.
• Nguyên tắc cộng tác hội thoại: 4 phương châm hội thoại của H.P. Grice (lượng, chất, quan hệ, cách thức) và cơ chế hình thành hàm ngôn hội thoại.
• Lý thuyết lịch sự và thể diện: Khung lý thuyết của R. Lakoff (3 quy tắc: không áp đặt, để ngỏ sự lựa chọn, tăng cường tình cảm bằng hữu); lý thuyết thể diện của P. Brown và S. Levinson với khái niệm hành vi đe dọa thể diện (FTA), hành vi tôn vinh thể diện (FFA), lịch sự tiêu cực (né tránh, bù đắp) và lịch sự tích cực. Trong tiếng Việt, tác giả gắn khái niệm lịch sự với các phạm trù lễ độ, lễ nghĩa và lễ phép.
• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory):
  • Phân loại hành vi tạo lời (locutionary), hành vi ở lời (illocutionary) và hành vi mượn lời (perlocutionary) của Austin.
  • Phân loại 5 nhóm hành vi ở lời của Searle (tái hiện, điều khiển, cam kết, biểu cảm, tuyên bố); tiêu chí phân định hành vi trực tiếp và gián tiếp.
  • Phân loại động từ nói năng của A. Wierzbicka (HVTC thuộc nhóm động từ forbid - ngăn cấm) và G. Yule (HVTC thuộc nhóm ước kết).
• Khái niệm và tiêu chí xác định hành vi cầu khiến: Luận án tiếp thu quan điểm của Chu Thị Thủy An, xem HVCK bao gồm toàn bộ nhóm hành vi điều khiển (directives): ra lệnh, yêu cầu, nhờ vả, xin phép, sai bảo, cấm đoán, ngăn cản, khuyên can, mời mọc, rủ rê, thúc giục.
• Khái niệm và tiêu chí nhận diện hành vi từ chối: Luận án định vị HVTC là phát ngôn thuộc lượt lời thứ hai biểu thị sự không chấp nhận đối với HVCK tiền vị, có chức năng giữ nguyên hiện trạng của thế giới (theo Nguyễn Phương Chi) và ngăn ngừa sự mở rộng của nội dung cầu khiến.

Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ đề ra, tác giả sử dụng hệ thống các phương pháp:

• Phương pháp miêu tả: Miêu tả cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và hiệu lực ngôn trung của các phát ngôn từ chối.
• Phương pháp phân tích định tính: Phân tích ngữ cảnh hội thoại, cấu trúc cặp thoại trao – đáp, phát hiện các nét nghĩa ổn định và ý nghĩa hàm ẩn.
• Phương pháp điều tra và phỏng vấn:
  • Sử dụng phiếu điều tra gồm 05 tình huống cầu khiến cho trước để nghiệm thể viết câu đáp từ chối.
  • Nêu tình huống thực tế và tiến hành thu âm các cuộc đối thoại tự nhiên giữa NNS (sinh viên Việt Nam tại Luân Đôn) và NS (người Anh), sau đó bóc băng ghi âm thành văn bản để xử lý.
• Phương pháp thống kê và lập bảng biểu: Tổng hợp, định lượng tỷ lệ lựa chọn các phương thức biểu hiện HVTC của hai nhóm nghiệm thể NS và NNS.
• Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ: So sánh đối chiếu các cấu trúc biểu hiện giữa tiếng Anh (ngôn ngữ gốc) và tiếng Việt (ngôn ngữ đích) để tìm ra các điểm tương đồng, khác biệt, tương ứng và phi tương ứng.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu văn bản: Trích xuất từ các tác phẩm văn học cổ điển và hiện đại bằng tiếng Anh và tiếng Việt; các tác phẩm dịch song ngữ Anh – Việt chứa các đoạn thoại cầu khiến; các đoạn thoại giao tiếp hàng ngày được ghi chép qua quan sát trực tiếp của tác giả.
• Tư liệu khảo sát thực nghiệm: Dữ liệu thu thập từ các nhóm nghiệm thể:
  • Sinh viên khoa tiếng Anh – Viện Đại học Mở Hà Nội.
  • Sinh viên khoa Kinh tế Đối ngoại – Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội.
  • Cư dân bản ngữ Anh đang sinh sống và làm việc tại Luân Đôn (London).
  • Sinh viên Việt Nam đang theo học đại học và sau đại học tại Luân Đôn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án, tập trung vào các nội dung:

• Phân tích bản chất của hội thoại và các quy tắc điều hành luân phiên lượt lời; làm rõ vai trò của quan hệ cá nhân (quan hệ ngang – thân sơ; quan hệ dọc – vị thế, quyền lực) đối với việc tổ chức cuộc thoại.
• Trình bày nguyên tắc cộng tác của Grice và các phương châm hội thoại; phân tích nguyên tắc lịch sự theo quan điểm của R. Lakoff, P. Brown và S. Levinson; chỉ ra tính đặc thù của quan niệm lịch sự trong văn hóa ứng xử Việt Nam.
• Khái quát lý thuyết hành vi ngôn ngữ từ Austin đến Searle; làm rõ cơ chế của hành vi trực tiếp và hành vi gián tiếp; phân tích bản chất của đoạn thoại cầu khiến và các tiêu chí nhận diện HVCK.
• Phân tích hành vi từ chối: Phân biệt các động từ mô tả hành vi từ chối trong tiếng Anh (refuse, decline, reject, rebuff, renounce, deny...) và tiếng Việt (từ chối, chối từ, khước từ, cự tuyệt); xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện HVTC.
• Phân tích hoạt động thương lượng trong HVTC qua bảng mô hình thương lượng và sơ đồ kết quả (thương lượng dẫn đến chấp nhận, từ chối, trì hoãn hoặc lựa chọn).
• Phân biệt HVTC với các hành vi lân cận: phân biệt với hành vi phủ định (phủ định $\rightarrow$ từ chối), hành vi bác bỏ (phủ định $\rightarrow$ bác bỏ $\rightarrow$ từ chối), hành vi cấm đoán/ngăn cản (cấm đoán/ngăn cản $\rightarrow$ từ chối).
• Xác lập mô hình phân loại HVTC theo phương thức biểu hiện đích ngôn trung thành 3 nhóm:

Phương thức từ chối	Sử dụng cấu trúc điển hình	Dựa vào hàm ý
Từ chối trực tiếp (TCTT)	Có (+)	Không (-)
Từ chối gián tiếp theo quy ước (TCGT QƯ)	Có (+)	Có (+)
Từ chối gián tiếp phi quy ước (TCGT PQƯ)	Không (-)	Có (+)

Chương 2: Phương thức biểu hiện hành vi từ chối trực tiếp trong tiếng Anh (Liên hệ với tiếng Việt)

Chương 2 phân tích các phương tiện biểu đạt TCTT – phương thức mà ý định từ chối được hiển ngôn ngay trên bề mặt cấu trúc cú pháp:

• Khái niệm và đặc điểm: TCTT bộc lộ trực tiếp lực ngôn trung từ chối, có tính dứt khoát cao và nguy cơ đe dọa thể diện lớn nhất.
• Hành vi TCTT chỉ chứa thành phần cốt lõi (TPCL):
  • TPCL là động từ ngôn hành: Sử dụng các động từ biểu thị sự từ chối ở ngôi thứ nhất thì hiện tại (I refuse, I decline... trong tiếng Anh; Tôi từ chối, Tôi xin khước từ... trong tiếng Việt).
  • TPCL là từ phủ định: Sử dụng các từ ngữ phủ định trực tiếp (No, Absolutely not, Never, I can't... trong tiếng Anh; Không, Không được, Đâu có được, Thôi... trong tiếng Việt).
• Hành vi TCTT chứa thành phần cốt lõi kết hợp thành phần mở rộng (TPMR): Để giảm nhẹ tính áp đặt và cứu vãn thể diện cho người đối thoại, người nói thường bổ sung các TPMR đi kèm TPCL:
  • TPMR nêu lý do hoặc lời giải thích (No, I have to finish my report).
  • TPMR bày tỏ sự tiếc nuối vì không thực hiện được nội dung cầu khiến (I'm sorry, but no...).
  • TPMR bày tỏ sự đồng tình trước khi từ chối (I'd love to, but I can't).
  • TPMR bày tỏ thiện chí bằng lời cảm ơn (No, thank you).
  • TPMR đề cao người cùng đối thoại.
  • Cấu trúc kết hợp đồng thời nhiều TPMR để tối đa hóa hiệu quả lịch sự.

Chương 3: Phương thức biểu hiện hành vi từ chối gián tiếp theo quy ước trong tiếng Anh (Liên hệ với tiếng Việt)

Chương 3 khảo sát phương thức TCGT QƯ – phương thức sử dụng các cấu trúc cú pháp không điển hình nhưng đã được quy ước hóa trong hệ thống ngôn ngữ kết hợp với hàm ý:

• Khái niệm và đặc điểm: Lực ngôn trung từ chối không được thể hiện bằng từ phủ định hay động từ ngôn hành trực tiếp mà thông qua các cấu trúc câu chức năng khác; người nghe nhận biết ý định từ chối dựa vào các tín hiệu cấu trúc ngữ pháp đã được quy ước.
• Các phương tiện biểu hiện:
  • Thông qua cấu trúc cầu khiến: Người đáp dùng một phát ngôn cầu khiến ngược lại (đề nghị giúp đỡ, hoãn lại, yêu cầu việc khác) để thoái thác yêu cầu ban đầu (Leave me alone; Ask someone else; Mẹ giúp con với; Bác để cho lúc khác...).
  • Thông qua cấu trúc nghi vấn: Người đáp sử dụng câu hỏi chất vấn, hỏi ngược, hỏi thăm dò khả năng hoặc nghi vấn tu từ để biểu thị sự từ chối (Why me?; Can you do it yourself?; Học bài xong chưa mà đi?; Lấy sao được?...).
  • Thông qua cấu trúc trần thuật: Người đáp sử dụng các phát ngôn trần thuật chứa các trợ động từ tình thái hoặc biểu thức chỉ sự bất khả năng đã được quy ước hóa (I am busy; It is impossible; Việc này vượt quá khả năng của em...).

Chương 4: Phương thức biểu hiện hành vi từ chối gián tiếp phi quy ước trong tiếng Anh (Liên hệ với tiếng Việt)

Chương 4 nghiên cứu phương thức TCGT PQƯ – phương thức từ chối hoàn toàn dựa vào ngữ cảnh và hàm ý hội thoại (không có dấu hiệu cấu trúc quy ước sẵn):

• Khái niệm và đặc điểm: Hình thức diễn đạt để ngỏ; người nghe phải vận dụng nguyên tắc cộng tác, các phương châm hội thoại và tri thức nền về ngữ cảnh để suy ra hàm ý từ chối.
• Các phương tiện biểu hiện phong phú gồm 12 dạng thức:
  1. Biểu hiện bằng lời đe dọa.
  2. Biểu hiện bằng lời chỉ trích, trách cứ (Bây giờ mà anh còn rủ đi xem, bận chết đi được).
  3. Biểu hiện bằng lời tự vệ.
  4. Biểu hiện bằng lời ngỏ ý cho một lựa chọn khác.
  5. Biểu hiện bằng hình thức câu điều kiện.
  6. Biểu hiện bằng hình thức giả định phản thực (Giá như anh nói sớm hơn...).
  7. Biểu hiện bằng lời hứa (hứa hẹn thực hiện vào dịp khác để thoái thác hiện tại).
  8. Biểu hiện bằng lời nêu lý do thuần túy không kèm từ phủ định.
  9. Biểu hiện bằng cách thức thương lượng quyền lợi.
  10. Biểu hiện bằng cách thức lảng tránh (đổi đề tài, ngắt quãng).
  11. Biểu hiện bằng cách sử dụng ý hàm ẩn, thành ngữ, tục ngữ (Việc nhà thì nhác...).
  12. Biểu hiện bằng cách thức chấp nhận – từ chối hoặc từ chối – chấp nhận (chấp nhận mang tính hình thức rồi đưa ra lý do bác bỏ).

Chương 5: Khảo sát cách lựa chọn phương thức biểu hiện hành vi từ chối của người Anh và người Việt nói tiếng Anh (Trên cứ liệu trắc nghiệm)

Chương 5 trình bày kết quả thực nghiệm khảo sát định lượng trên cứ liệu phiếu điều tra và băng ghi âm:

• Thiết kế khảo nghiệm: Đưa ra 05 tình huống cầu khiến cụ thể, thu thập phản hồi từ nghiệm thể bản ngữ tiếng Anh (NS) và nghiệm thể người Việt học/nói tiếng Anh (NNS).
• Phân tích kết quả:
  • Thống kê tỷ lệ phần trăm lựa chọn các phương thức TCTT, TCGT QƯ và TCGT PQƯ giữa hai nhóm đối tượng.
  • Phân tích sự khác biệt: Người bản ngữ Anh (NS) có xu hướng sử dụng các cấu trúc TCGT QƯ và TCTT có kèm TPMR (đặc biệt là lời cảm ơn, lời xin lỗi và nêu lý do ngắn gọn mang tính khách quan) với tần suất cao để bảo đảm phép lịch sự tiêu cực.
  • Người Việt nói tiếng Anh (NNS) có xu hướng chuyển di cấu trúc và thói quen tư duy từ tiếng Việt sang: lạm dụng việc giải thích dài dòng mang tính chủ quan, sử dụng các dạng thức TCGT PQƯ phức tạp hoặc ngược lại, dùng TCTT một cách cứng nhắc do hạn chế về phương tiện tình thái.
• Lý giải quá trình tiếp nhận và sản sinh lời đáp: Phân tích cơ chế tâm lý – ngôn ngữ và các rào cản giao thoa văn hóa tác động đến việc hình thành phát ngôn từ chối của người học Việt Nam.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về hành vi từ chối lời cầu khiến trong sự tương tác hội thoại; xác lập hệ tiêu chí nhận diện và phân biệt rành mạch HVTC với các hành vi lân cận như phủ định, bác bỏ, cấm đoán/ngăn cản.
2. Xây dựng mô hình phân loại toàn diện 3 phương thức biểu hiện HVTC (Trực tiếp, Gián tiếp quy ước, Gián tiếp phi quy ước) dựa trên mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp bề mặt và đích ngôn trung.
3. Làm rõ những nét tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu hiện HVTC giữa tiếng Anh và tiếng Việt ở cả bình diện cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa – ngữ dụng; giải thích các tương đồng và dị biệt đó từ góc độ văn hóa, tư duy và chuẩn mực lịch sự của hai cộng đồng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh thực nghiệm định lượng về sự khác biệt trong việc lựa chọn chiến lược và phương tiện từ chối giữa người bản ngữ Anh (NS) và người Việt nói tiếng Anh (NNS).
2. Đóng góp trực tiếp cho công tác giảng dạy tiếng Anh cho người Việt Nam và giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài theo định hướng giao tiếp liên văn hóa; giúp người học nhận biết các bẫy giao tiếp và lựa chọn phương thức biểu đạt phù hợp với quan hệ vị thế, thân sơ.
3. Cung cấp tư liệu tham khảo hữu ích cho lĩnh vực biên – phiên dịch Anh – Việt trong việc xử lý các phát ngôn mang hàm ý từ chối tế nhị.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án chỉ tập trung khảo sát hành vi từ chối bằng phương tiện ngôn ngữ (lời nói) xuất hiện ở lượt lời thứ hai ngay sau phát ngôn cầu khiến tiền vị; chưa khảo sát các phương tiện phi ngôn từ (cử chỉ, nét mặt, điệu bộ) cũng như các hình thức từ chối bằng văn bản viết (thư từ, điện tín).
• Dữ liệu tiếng Anh được khảo sát chung, chưa phân tách và đối chiếu sâu giữa các biến thể phương ngữ xã hội và phương ngữ địa lý khác nhau của tiếng Anh (như Anh – Mỹ, Anh – Úc).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang hành vi từ chối đối với các hành vi dẫn nhập khác (như từ chối lời khen, từ chối câu hỏi, từ chối lời đánh giá).
• Nghiên cứu sự kết hợp đồng thời giữa phương tiện ngôn từ và phương tiện phi ngôn từ trong việc thực hiện hành vi từ chối.
• Khảo sát sâu hơn về tác động của các biến số xã hội học cụ thể (như độ tuổi, giới tính, tầng lớp xã hội) đối với chiến lược lựa chọn phương thức từ chối trong giao tiếp liên văn hóa Anh – Việt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu: Thuộc các chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học đối chiếu, Ngữ dụng học và Văn hóa học; đặc biệt có thể tham khảo khung lý thuyết phân loại 3 phương thức từ chối và quy trình phân tích hội thoại.
• Giảng viên và giáo viên ngoại ngữ: Giảng viên tiếng Anh tại các trường đại học và giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài có thể sử dụng các phát hiện ở Chương 2, 3, 4 và dữ liệu thực nghiệm ở Chương 5 để thiết kế bài giảng về hành vi ngôn ngữ, rèn luyện năng lực giao tiếp dụng học (pragmatic competence) cho sinh viên.
• Biên dịch viên và phiên dịch viên: Tham khảo các mô hình đối chiếu cấu trúc và ngữ nghĩa hàm ẩn nhằm chuyển ngữ chính xác sắc thái biểu cảm và mức độ lịch sự của các phát ngôn từ chối giữa hai ngôn ngữ Anh – Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia phương thức biểu hiện hành vi từ chối lời cầu khiến thành những loại nào?

Luận án phân chia HVTC theo đích ngôn trung thành 3 phương thức chính:

• Phương thức từ chối trực tiếp (TCTT): Thể hiện trực tiếp qua cấu trúc cú pháp điển hình (động từ ngôn hành hoặc từ phủ định).
• Phương thức từ chối gián tiếp theo quy ước (TCGT QƯ): Thể hiện qua các cấu trúc câu không điển hình nhưng đã được quy ước hóa (cấu trúc cầu khiến, nghi vấn, trần thuật) kết hợp với hàm ý.
• Phương thức từ chối gián tiếp phi quy ước (TCGT PQƯ): Thể hiện hoàn toàn thông qua hàm ý hội thoại và quy chiếu ngữ cảnh (gồm 12 phương tiện cụ thể như đe dọa, chỉ trích, nêu lý do, dùng câu điều kiện, giả định phản thực, lảng tránh, thành ngữ...).

2. Sự khác biệt cốt lõi giữa luận án này và công trình của Nguyễn Phương Chi (2004) là gì?

Công trình của Nguyễn Phương Chi (2004) nghiên cứu các hành vi ngôn ngữ nói chung nhằm đạt đích từ chối trong tiếng Việt (đối chiếu tiếng Anh) dưới góc độ chiến lược ngôn ngữ và đặc điểm ngôn ngữ – văn hóa ứng xử. Ngược lại, luận án của Trần Chi Mai (2005) tập trung chuyên biệt vào phương thức biểu hiện HVTC đối với riêng lời cầu khiến (HVCK) trong tiếng Anh (liên hệ tiếng Việt), đồng thời thực hiện khảo sát thực nghiệm đối sánh định lượng giữa người bản ngữ Anh (NS) và người Việt nói tiếng Anh (NNS) trên phiếu điều tra và băng ghi âm đối thoại.

3. Tiêu chí xác định hành vi cầu khiến và hành vi từ chối trong luận án được xây dựng như thế nào?

• Hành vi cầu khiến (HVCK): Được xác định dựa trên 4 tiêu chí (theo Chu Thị Thủy An): có ngữ cảnh tình huống tác động đến nhu cầu/quyền lợi; người nói trực tiếp truyền đạt ý chí tới người nghe; nội dung yêu cầu phải có khả năng hiện thực hóa; có hình thức đánh dấu tính cầu khiến. Luận án bao quát toàn bộ nhóm hành vi điều khiển (directives), loại trừ các hành vi thách thức, cổ vũ, cảnh báo vì không đặt nặng khả năng hiện thực hóa.
• Hành vi từ chối (HVTC): Được nhận diện qua 3 tiêu chí: xuất hiện trong ngữ cảnh thực tế; biểu thị sự không chấp nhận thay đổi theo hướng cầu khiến đã đề xuất (giữ nguyên hiện trạng); có hình thức đánh dấu ý định từ chối ở lượt lời thứ hai của đoạn thoại.

4. Cấu trúc của hành vi từ chối trực tiếp gồm những thành phần nào?

Hành vi TCTT được cấu tạo bởi:

• Thành phần cốt lõi (TPCL): Là yếu tố bắt buộc, gồm động từ ngôn hành (refuse, decline, từ chối...) hoặc từ phủ định (no, never, không, thôi...).
• Thành phần mở rộng (TPMR): Là yếu tố đi kèm nhằm giảm tính áp đặt và duy trì phép lịch sự, bao gồm: nêu lý do/giải thích, bày tỏ sự tiếc nuối/xin lỗi, bày tỏ sự đồng tình, cảm ơn, đề cao người đối thoại, hoặc kết hợp đồng thời nhiều TPMR.

5. Dữ liệu khảo nghiệm thực tế trong Chương 5 được thu thập từ những đối tượng nào và bằng cách thức gì?

Dữ liệu khảo nghiệm được thu thập từ 4 nhóm nghiệm thể: sinh viên khoa tiếng Anh (Viện Đại học Mở Hà Nội), sinh viên khoa Kinh tế Đối ngoại (Đại học Ngoại thương Hà Nội), cư dân bản ngữ Anh sinh sống tại Luân Đôn (NS), và sinh viên Việt Nam học tập tại Luân Đôn (NNS). Phương thức thu thập gồm: phát phiếu khảo sát yêu cầu phản hồi từ chối cho 05 tình huống cầu khiến định sẵn, và thiết lập tình huống để thu âm các cuộc đối thoại trực tiếp, sau đó bóc băng thành văn bản để phân tích thống kê.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Chi Mai là một công trình nghiên cứu hệ thống về phương thức biểu hiện hành vi từ chối lời cầu khiến trong tiếng Anh trong sự liên hệ đối chiếu với tiếng Việt. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết ngữ dụng học hiện đại và phương pháp khảo sát thực nghiệm định lượng giữa người bản ngữ và người học tiếng Anh, luận án đã làm rõ các cơ chế biểu đạt trực tiếp, gián tiếp quy ước và gián tiếp phi quy ước của hành vi từ chối. Kết quả nghiên cứu cung cấp những luận cứ khoa học xác đáng giải thích sự tương đồng và khác biệt ngôn ngữ – văn hóa Anh – Việt, đồng thời mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngoại ngữ và giao tiếp liên văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề khảo sát cách ứng xử của mọi người khi họ TC một lời CK (như một yêu cầu, một lời đề nghị hay một lời mời.) như thế nào với mong muốn tìm ra được phương thức chung biểu hiện HVTC, cụ thể hoá hoạt động đối với loại HVNN này để từ đó có thể đưa ra nhận xét về cách ứng xử, vai trò của ngôn ngữ trong giao tiếp và năng lực thực tế của những người tham gia cuộc thoại. Để làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài, dưới đây, chúng tôi sẽ điểm qua một số vấn đề cơ bản liên quan đến hội thoại và HVNN nói chung và HVTC nói riêng. Hội thoại và hành vi ngôn ngữ 1. Hội thoại và các vấn đề liên quan 1.

Khái niệm hội thoại “Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người.Lênin) Giao tiếp bằng ngôn ngữ có nhiều hình thức: giao tiếp một chiều (độc thoại), giao tiếp hai chiều hoặc nhiều hơn (hội thoại). Giao tiếp hai chiều là hoạt động cơ bản nhất, phổ biến nhất của con người. Giao tiếp hai chiều gồm một người nói, một người nghe và phản hồi trở lại. Giao tiếp hai chiều này được gọi là hội thoại.

Một người nói với chính bản thân mình không gọi là hội thoại. Hội thoại là một hoạt động xã hội. Trong cuộc thoại, khi hoạt động phản hồi nảy sinh, vai trò của hai người tham gia cuộc thoại đã thay đổi. Bên nghe trở thành bên nói và bên nói trở thành bên nghe mà G.

Thuật ngữ tương tác ứng với nhiều kiểu tiếp xúc và trao đổi trong xã hội tuỳ vào bối cảnh giao tiếp.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 8 Nhưng cấu trúc cơ bản của cuộc thoại sẽ là anh nói – tôi nói – anh nói – tôi nói. mà chúng ta đã sử dụng một cách rất quen thuộc. Tương tác nhị phân liên tục này cũng phản ánh quy trình giao tiếp ngôn ngữ nói chung theo mô hình: Nói Nghe (Phương tiện ngôn ngữ) (Phương tiện ngôn ngữ) Hiểu Và như vậy, hội thoại là một sự nỗ lực hợp tác giữa các bên tham thoại. Hội thoại cũng có thể có ba bên hoặc nhiều hơn.

Tuy nhiên hội thoại gồm hai bên là quan trọng nhất. Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi chỉ đề cập đến hội thoại hai bên (đối thoại). Hoạt động này kéo theo một thoả hiệp (trade-off) giữa lợi ích chung và quyền lợi cá nhân. Những người tham thoại buộc phải tuân theo hoạt động này.

Nếu bạn là một trong hai người tham thoại mà không cung cấp lời đáp, thông tin phản hồi hoặc không bày tỏ thái độ khuyến khích, động viên. thì bạn sẽ nhận được sự đáp lại miễn cưỡng (reluctant). Người tham gia cuộc thoại phải chuẩn bị thật tốt những gì cần thiết để đổi lại điều mà mình mong muốn nhận được. Có nghĩa là bạn biểu lộ sự nhiệt tình với đối tác bao nhiêu thì bạn sẽ nhận được được sự nhiệt tình tương ứng.

Nhưng đôi khi cuộc thoại sẽ trở nên khó chịu (burdensome) bởi người tham thoại cảm thấy mình không nhận được gì khi anh ta đã cố gắng duy trì và làm tất cả cho cuộc thoại đạt kết quả tốt đẹp. Khi ấy, cuộc thoại với anh ta là một sự lãng phí thời gian (a waste of time), vô ích (frustrating), khó chịu (exasperating), bực mình (maddening) và nhiều điều tương tự. Có rất nhiều yếu tố liên quan đến hội thoại. Đỗ Hữu Châu (2001), các cuộc thoại có thể khác nhau ở nhiều khía cạnh: như thời gian, không gian, nơi chốn; số lượng người tham gia; về cương vị tư cách của người tham gia cuộc thoại; về tính chất cuộc thoại; về vị thế giao tiếp; về tính có đích hay không có đích, tính hình thức hay không hình thức; về ngữ điệu hay động tác kèm lời.

Những yếu tố này không tách rời nhau mà liên kết nhau, tạo thành một khối thống nhất hữu quan trong hội thoại, chi phối và điều hoà cuộc thoại để đạt đến đích cuối cùng của mỗi bên giao tiếp theo những quy tắc nhất định.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các quy tắc hội thoại. Hội thoại diễn ra theo những quy tắc nhất định. Cái bị chi phối bởi quy tắc của hội thoại có thể là những nghi thức của hội thoại.

Bàn về quy tắc hội thoại, tác giả Orecchioni chia quy tắc hội thoại thành ba nhóm: - Các quy tắc điều hành sự luân phiên lượt lời. - Những quy tắc chi phối cấu trúc của hội thoại. - Những quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân trong hội thoại. [Dẫn theo 8, 225] Luân phiên lượt lời là nguyên tắc của sự tương tác qua lại trong hội thoại.

Trong cuộc thoại, mỗi lúc có một người nói và không nói đồng thời. Người nói luân phiên nhau và đó là lượt lời (turn). Sẽ không có lượt lời nếu nhiều người nói cùng một lúc. Như vậy, vai nói sẽ thường xuyên thay đổi, trật tự của những người nói không cố định mà luôn thay đổi.

Đồng thời lượt lời thứ nhất có chức năng định hướng cho lượt lời thứ hai. Khi nói một điều, người ta dự đoán, chờ đợi một điều khác sẽ xảy ra. Nghĩa là hai lượt lời có quan hệ mật thiết với nhau, liên kết chặt chẽ với nhau. Hội thoại là một hình thức hoạt động xã hội nên theo G.Yule [137], lượt lời hoạt động theo một hệ thống điều hành cục bộ (2) (local management system) được hiểu theo lối quy ước giữa thành viên trong một nhóm xã hội.

Đây thực chất là quyước nắm giữ lượt lời, giữ hoặc trao lượt lời cho người đối thoại một cách uyển chuyển. Kiểm soát quyền được nói, chủ động nắm giữ đề tài và lượt lời là một quyền lực đáng kể trong hội thoại, có thể chi phối cuộc thoại. Về quy tắc chi phối hội thoại, theo GS. Nguyễn Đức Dân (1998), những phát ngôn trong một lượt lời là những hành vi hội thoại.

Sự liên kết giữa hai lượt lời là sự liên kết giữa hành vi dẫn nhập và hành vi hồi đáp. Trong hội thoại, HVNN gây ra những dạng HVNN nhất định. Rất nhiều loại phát ngôn trong hội thoại đòi hỏi phải có sự hồi đáp riêng biệt như: hành vi chào yêu cầu một một lời chào trở lại; hành vi hỏi yêu cầu có câu trả lời; hành vi đề nghị cần một phản hồi (chấp nhận/TC); hành vi cảm ơn cần một yêu cầu đáp lời. Một HVNN xuất hiện có thể được tiếp nhận tích cực hoặc tiếp nhận tiêu cực, chấp nhận hoặc TC.

Tất nhiên người tham thoại cũng có thể lờ đi mà không có một biểu đạt ngôn ngữ nào. Với những HVNN đòi hỏi thông tin phản hồi, (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 10 Wardhaugh cho rằng, người tham thoại có quyền lựa chọn cách thức hồi đáp khác nhau: hoặc tuân theo (comply), hoặc từ chối (refuse), hoặc đơn giản là lờ đi (ignore) những gì người ta nói với mình. Nhưng dù tuân theo hành vi dẫn nhập, TC hay lờ đi, người tham thoại vẫn phải có chiến lược giao tiếp và phương tiện biểu đạt trong hành vi hồi đáp của mình. Một số khuôn mẫu về hình thức biểu hiện các hành vi này đã được định sẵn cho người tham thoại lựa chọn.

Nhưng trong hội thoại, sự liên kết các hành vi tại lời chỉ có giá trị trên bề mặt phát ngôn. Sự liên kết các hiệu lực tại lời của 2) Thuật ngữ của GS. Diệp Quang Ban HVNN mới có giá trị đích thực. Có nhiều hình thức biểu đạt ngôn ngữ cùng đem lại một hiệu lực tại lời.

Như vậy, việc lựa chọn hình thức ngôn ngữ cụ thể để biểu hiện một HVNN dẫn đến hiệu lực tại lời là rất quan trọng. Điều này quyết định hiệu quả trong giao tiếp.1) - Chiều đi học về nấu cơm cho em ăn trước, con nhé. TC 1: - Con không nấu được đâu. Chiều nay con phải hoàn thành đồ án rồi.

(TCTT) TC 2: - Thôi mà, mẹ. Chiều nay con phải hoàn thành đồ án rồi. (TCTT nhưng có phần giảm thiểu độ dứt khoát.) TC 3: - Mẹ giúp con với. Chiều nay con phải hoàn thành đồ án rồi.(TCGT bằng lời đề nghị trở lại.) TC 4: - Hay mua cái gì về ăn tạm, mẹ ạ.

Chiều nay con phải hoàn thành đồ án rồi. Trong thực tế, mỗi người chúng ta thường phải lựa chọn một cách nói nào đó đem lại hiệu quả giao tiếp cao nhất chứ không chỉ yêu cầu bằng một mệnh lệnh hoặc TC thẳng thừng. Nghi thức, thói quen, phong tục, tập quán. làm thành quy ước xã hội mà mỗi cá nhân đều cố gắng tuân theo.

Những quy ước này giữ gìn và tạo độ cân bằng trong cuộc thoại, giúp duy trì cuộc thoại, đem lại hiệu quả trong giao tiếp. Những quy ước mang tính nghi thức này được quy định theo một trình tự chặt chẽ với những hành vi cụ thể mà mỗi bên tham gia cuộc thoại cần tuân theo ở mỗi loại hội thoại xác định. Quan hệ cá nhân giữa những người tham thoại cũng có tầm quan trọng đặc biệt trong tương tác hội thoại. Đó là những nhân tố sẵn có trước cuộc tương tác do (LUAN.08 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.08 11 chúng nằm ngoài tương tác.

Chúng liên quan tới quan hệ thân - sơ, quan hệ vị thế xã hội, tuổi tác, quyền lực. và được thể hiện rất khác nhau ở từng cộng đồng người. Nguyễn Đức Dân (1998), quan hệ cá nhân được xem xét dưới các góc độ: - Quan hệ ngang (hay còn gọi là quan hệ thân-sơ). - Quan hệ dọc (hay còn gọi là quan hệ vị thế).

Quan hệ ngang : Quan hệ ngang chỉ rõ mối quan hệ gần gũi, thân cận hay xa cách giữa những người tham gia giao tiếp. Mối quan hệ này có thể thay đổi và điều chỉnh trong quá trình hội thoại, từ sơ đến thân hoặc ngược lại. Hình thức có thể đối xứng, hoặc phi đối xứng. Có nhiều dấu hiệu thể hiện quan hệ ngang: dấu hiệu bằng lời, dấu hiệu cử chỉ điệu bộ hoặc dấu hiệu kèm lời.

Người nói có nhiều công cụ để lựa chọn khi muốn thể hiện quan hệ này một cách thích hợp. Những dấu hiệu bằng lời như hệ thống đại từ xưng hô, từ dùng thưa gửi, cách sử dụng từ tình thái. mang sắc thái quan hệ cá nhân rất rõ ràng. Trong tiếng Anh, các ngôi xưng hô đơn giản hơn trong tiếng Việt, có thể chỉ là cặp từ phản ánh quan hệ You/I (Anh/Tôi) giữa hai người tham gia đối thoại.

Ngược lại hệ thống từ xưng hô trong tiếng Việt rất phong phú như sắc thái của từ tự xưng: tôi - tớ - tao - mình - ông - đây., hay cách gọi người đối thoại trực tiếp là ông (bà) - anh (chị) - ngài - cậu - mày.