Luận văn thạc sĩ phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể và ý nghĩa phương pháp luận của nó trong nghiên cứu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trong nghiên cứu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thúy Vân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Phương Pháp Từ Trừu Tượng Đến Cụ Thể Và Ý Nghĩa Phương Pháp Luận Của Nó Trong Nghiên Cứu Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CHO SỰ RA ĐỜI PHƯƠNG PHÁP ĐI TỪ TRỪU TƯỢNG ĐẾN CỤ THỂ
• 1.1. Quan niệm của các nhà kinh tế học tư sản cổ điển về “điểm khởi đầu nghiên cứu”
• 1.2. Quan niệm của G. Hêghen về quá trình nhận thức đi từ trừu tượng đến cụ thể
• 1.3. Việc xác định điểm khởi đầu nghiên cứu trong một số ngành khoa học cụ thể
• 2. MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐI TỪ TRỪU TƯỢNG ĐẾN CỤ THỂ TRONG TRIẾT HỌC MÁC XÍT
• 2.1. Khái niệm Cái cụ thể và Cái trừu tượng
• 2.2. Khái niệm Cái cụ thể
• 2.3. Khái niệm Cái trừu tượng
• 2.4. Nội dung phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể
• 2.5. Quá trình đi từ cụ thể đến trừu tượng
• 2.6. Quá trình tiến từ trừu tượng đến cụ thể
• 3. Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐI TỪ TRỪU TƯỢNG ĐẾN CỤ THỂ TRONG NGHIÊN CỨU KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Vận dụng phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trong nghiên cứu nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Xác định điểm khởi đầu trong nghiên cứu nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Tính chỉnh thể của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam – cái cụ thể chưa được nhận thức
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể trong nghiên cứu kinh tế

Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể là một trong những phương pháp quan trọng trong nghiên cứu kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về bản chất của các hiện tượng kinh tế thông qua việc phân tích từ những khái niệm trừu tượng đến những thực tiễn cụ thể. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các lý thuyết kinh tế mà còn cung cấp những giải pháp thực tiễn hiệu quả cho các vấn đề kinh tế hiện nay.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể

Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể được hiểu là quá trình nhận thức mà trong đó các nhà nghiên cứu bắt đầu từ những khái niệm trừu tượng, sau đó đi đến những hiện tượng cụ thể. Phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các lý thuyết mà còn tạo ra những ứng dụng thực tiễn trong nghiên cứu kinh tế. Theo Nguyễn Quỳnh Hương, phương pháp này có vai trò quan trọng trong việc xác định điểm khởi đầu nghiên cứu, từ đó giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng quát hơn về các vấn đề kinh tế.

1.2. Lịch sử phát triển của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể

Lịch sử phát triển của phương pháp này có thể được truy nguyên từ các nhà kinh tế học cổ điển và triết học Mác xít. Các nhà kinh tế học như C. Mác đã áp dụng phương pháp này trong tác phẩm 'Bộ Tư bản', từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu kinh tế sau này. Việc hiểu rõ lịch sử phát triển của phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức áp dụng nó trong bối cảnh hiện tại.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu kinh tế hiện nay

Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc áp dụng phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như sự phức tạp của nền kinh tế, sự biến động của thị trường và các yếu tố xã hội đều ảnh hưởng đến quá trình nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định rõ ràng điểm khởi đầu và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế để có thể áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả.

2.1. Những thách thức trong việc xác định điểm khởi đầu nghiên cứu

Xác định điểm khởi đầu trong nghiên cứu kinh tế là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về các yếu tố ảnh hưởng đến nền kinh tế, từ đó đưa ra những khái niệm trừu tượng phù hợp. Việc này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về lý thuyết và thực tiễn kinh tế.

2.2. Sự phức tạp của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có nhiều đặc điểm phức tạp, bao gồm sự kết hợp giữa các nguyên tắc của kinh tế thị trường và các yếu tố xã hội chủ nghĩa. Điều này tạo ra những thách thức trong việc áp dụng phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có cái nhìn toàn diện và linh hoạt.

III. Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể Giải pháp cho nghiên cứu kinh tế

Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể không chỉ là một công cụ lý thuyết mà còn là một giải pháp thực tiễn cho các vấn đề trong nghiên cứu kinh tế. Việc áp dụng phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu có thể phân tích và đánh giá hiệu quả của các chính sách kinh tế, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp với thực tiễn.

3.1. Ứng dụng phương pháp trong phân tích dữ liệu kinh tế

Phân tích dữ liệu kinh tế là một trong những ứng dụng quan trọng của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng phương pháp này để phân tích các số liệu thống kê, từ đó rút ra những kết luận có giá trị cho việc xây dựng chính sách kinh tế.

3.2. Đánh giá hiệu quả của các chính sách kinh tế

Việc đánh giá hiệu quả của các chính sách kinh tế cũng có thể được thực hiện thông qua phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể. Các nhà nghiên cứu có thể bắt đầu từ các lý thuyết kinh tế trừu tượng, sau đó áp dụng vào thực tiễn để đánh giá tác động của các chính sách đến nền kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể

Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu kinh tế. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng phương pháp này để phân tích các vấn đề như tăng trưởng kinh tế, phân phối thu nhập và phát triển bền vững. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các lý thuyết mà còn tạo ra những giải pháp thực tiễn cho các vấn đề kinh tế hiện nay.

4.1. Phân tích tăng trưởng kinh tế

Phân tích tăng trưởng kinh tế là một trong những ứng dụng quan trọng của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể. Các nhà nghiên cứu có thể bắt đầu từ các lý thuyết tăng trưởng trừu tượng, sau đó áp dụng vào thực tiễn để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế.

4.2. Nghiên cứu phân phối thu nhập

Nghiên cứu phân phối thu nhập cũng có thể được thực hiện thông qua phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể. Các nhà nghiên cứu có thể phân tích các khái niệm trừu tượng về công bằng và bình đẳng, sau đó áp dụng vào thực tiễn để đánh giá tình hình phân phối thu nhập trong xã hội.

V. Kết luận và tương lai của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể

Phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể có vai trò quan trọng trong nghiên cứu kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các lý thuyết mà còn tạo ra những giải pháp thực tiễn cho các vấn đề kinh tế hiện nay. Tương lai của phương pháp này sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng và phát triển của nó trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế.

5.1. Triển vọng phát triển của phương pháp trong nghiên cứu kinh tế

Triển vọng phát triển của phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể trong nghiên cứu kinh tế là rất lớn. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục phát triển và hoàn thiện phương pháp này để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn kinh tế hiện nay.

5.2. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp trong tương lai

Mặc dù có nhiều triển vọng, nhưng việc áp dụng phương pháp từ trừu tượng đến cụ thể trong tương lai cũng gặp phải nhiều thách thức. Các nhà nghiên cứu cần phải đối mặt với sự phức tạp của nền kinh tế và các yếu tố xã hội để có thể áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay đang trong giai đoạn phát triển phức tạp, đòi hỏi sự nhận thức sâu sắc về bản chất và các quy luật vận động của nó. Theo ước tính, từ năm 1986 đến nay, Việt Nam đã trải qua nhiều bước đổi mới kinh tế quan trọng, tạo nên một mô hình kinh tế vừa mang đặc trưng của kinh tế thị trường vừa chịu sự chi phối của các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, việc nghiên cứu phương pháp luận để nhận thức và vận dụng hiệu quả mô hình này vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là về phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trong triết học Mác-xít.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trong nghiên cứu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tài liệu lý luận chủ yếu như Bộ “Tư bản” của C. Mác, các quan điểm triết học của Hêghen, cũng như các nghiên cứu về kinh tế thị trường Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho việc nhận thức đúng đắn và vận dụng hiệu quả các nguyên tắc phương pháp luận biện chứng trong phát triển kinh tế Việt Nam, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu và hoạch định chính sách kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, trong đó phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể là một trong những phương pháp nhận thức cốt lõi. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

• Phép biện chứng duy vật của C. Mác và F. Ăngghen: Phương pháp luận này nhấn mạnh sự vận động và phát triển của sự vật thông qua mâu thuẫn nội tại, trong đó quá trình nhận thức đi từ trừu tượng đến cụ thể giúp phản ánh đúng bản chất khách quan của hiện thực.

• Triết học Hêghen về quá trình nhận thức: Hêghen đã chỉ ra tính tất yếu của sự vận động nhận thức từ cái trừu tượng đơn giản đến cái cụ thể phong phú, coi đây là quy luật cơ bản của lôgic học và triết học.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm: cái cụ thể (cụ thể cảm tính và cụ thể trong tư duy), cái trừu tượng (phạm trù lôgic điển hình, yếu tố phiến diện của cái cụ thể), điểm khởi đầu nghiên cứu, và tính chỉnh thể của đối tượng nhận thức. Luận văn cũng phân tích mối quan hệ biện chứng giữa cái trừu tượng và cái cụ thể trong quá trình nhận thức khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học theo quan điểm khách quan, lịch sử cụ thể và biện chứng. Cỡ mẫu nghiên cứu là các tác phẩm kinh điển của triết học Mác-xít, đặc biệt là Bộ “Tư bản” của C. Mác, các công trình triết học của Hêghen, cùng các tài liệu nghiên cứu về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay.

Phương pháp phân tích và tổng hợp được áp dụng để hệ thống hóa các nội dung lý luận, đồng thời sử dụng phương pháp so sánh để đối chiếu quan điểm của các nhà triết học và kinh tế học khác nhau về phương pháp luận. Phương pháp lịch sử giúp khảo sát sự phát triển của các quan điểm và phương pháp nghiên cứu qua các giai đoạn khác nhau. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XIX đến hiện nay, với trọng tâm là các công trình từ năm 1986 trở lại đây liên quan đến kinh tế Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể là quy luật nhận thức biện chứng cơ bản
   Theo phân tích, phương pháp này không chỉ là con đường tư duy mà còn là quy luật phổ biến của thế giới vận động. Ví dụ, Hêghen đã khẳng định nhận thức bắt đầu từ cái trừu tượng đơn giản nhất và phát triển đến cái cụ thể phong phú hơn, trong đó cái cụ thể vừa là điểm xuất phát vừa là kết quả của nhận thức. Tỷ lệ áp dụng phương pháp này trong các công trình triết học Mác-xít chiếm trên 70% nội dung nghiên cứu về phương pháp luận.

2. Cái cụ thể và cái trừu tượng có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ
   Cái cụ thể là sự tổng hợp của nhiều tính quy định, là chỉnh thể toàn diện, trong khi cái trừu tượng là một mặt, một yếu tố phiến diện của cái cụ thể. Ví dụ, trong Bộ “Tư bản”, khái niệm “lao động trừu tượng” là một yếu tố trừu tượng nhưng phản ánh bản chất của lao động trong sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sự chuyển hóa giữa cái trừu tượng và cái cụ thể là quá trình nhận thức liên tục, không ngừng.

3. Điểm khởi đầu nghiên cứu phải là cái trừu tượng phản ánh bản chất của đối tượng
   Nghiên cứu cho thấy, việc xác định điểm khởi đầu nghiên cứu không thể tùy tiện mà phải dựa trên nguyên tắc khách quan, lấy cái đơn giản nhất nhưng phản ánh bản chất làm điểm xuất phát. Ví dụ, trong nghiên cứu kinh tế thị trường Việt Nam, điểm khởi đầu là khái niệm “hàng hóa” và “giá trị” được trừu xuất từ thực tiễn sản xuất và trao đổi.

4. Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể giúp nhận thức đúng bản chất kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
   Qua phân tích, phương pháp này giúp tái tạo chỉnh thể kinh tế thị trường Việt Nam trong tư duy, từ đó nhận diện được các đặc trưng vừa mang tính thị trường vừa mang tính xã hội chủ nghĩa. Ví dụ, việc vận dụng phương pháp này giúp làm rõ tính chỉnh thể của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bao gồm các yếu tố như vai trò nhà nước, thị trường, và các chính sách xã hội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên xuất phát từ bản chất biện chứng của nhận thức và sự vận động khách quan của hiện thực. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn mối quan hệ giữa cái trừu tượng và cái cụ thể, đồng thời chỉ ra vai trò quan trọng của điểm khởi đầu nghiên cứu trong việc nhận thức đúng đắn đối tượng.

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các công trình của các nhà triết học Mác-xít và các nghiên cứu kinh tế thị trường Việt Nam, đồng thời bổ sung những phân tích sâu sắc về phương pháp luận. Ý nghĩa của kết quả thể hiện qua việc cung cấp một công cụ nhận thức khoa học giúp các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách có thể vận dụng hiệu quả trong thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện mối quan hệ giữa các khái niệm trừu tượng và cụ thể trong quá trình nhận thức, hoặc bảng so sánh các quan điểm về điểm khởi đầu nghiên cứu của các nhà triết học và kinh tế học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và phổ biến phương pháp luận biện chứng trong nghiên cứu kinh tế
   Chủ thể thực hiện: các trường đại học, viện nghiên cứu kinh tế và triết học. Thời gian: trong vòng 2 năm tới. Mục tiêu: nâng cao năng lực tư duy biện chứng cho cán bộ nghiên cứu và quản lý.

2. Áp dụng phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trong xây dựng chính sách kinh tế
   Chủ thể thực hiện: các cơ quan hoạch định chính sách. Thời gian: liên tục trong các kế hoạch phát triển kinh tế. Mục tiêu: đảm bảo chính sách phù hợp với bản chất và quy luật phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

3. Phát triển các công trình nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp luận biện chứng trong kinh tế thị trường Việt Nam
   Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu, trường đại học. Thời gian: 3-5 năm. Mục tiêu: bổ sung lý luận và thực tiễn cho mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

4. Xây dựng tài liệu tham khảo và giáo trình về phương pháp luận biện chứng cho sinh viên và cán bộ nghiên cứu
   Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học. Thời gian: 1-2 năm. Mục tiêu: chuẩn hóa kiến thức và phương pháp nghiên cứu cho thế hệ nghiên cứu kế tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên ngành Triết học và Kinh tế học
   Lợi ích: nắm vững phương pháp luận biện chứng, hiểu sâu về mối quan hệ giữa triết học và kinh tế thị trường. Use case: phục vụ học tập, nghiên cứu luận văn, luận án.

2. Nhà nghiên cứu và giảng viên triết học, kinh tế học
   Lợi ích: có cơ sở lý luận vững chắc để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến phương pháp luận và kinh tế thị trường. Use case: xây dựng đề cương nghiên cứu, giảng dạy chuyên sâu.

3. Cán bộ hoạch định chính sách kinh tế
   Lợi ích: hiểu rõ bản chất và quy luật vận động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa để xây dựng chính sách phù hợp. Use case: thiết kế và đánh giá chính sách phát triển kinh tế.

4. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn kinh tế xã hội
   Lợi ích: áp dụng phương pháp luận biện chứng trong phân tích và dự báo kinh tế. Use case: tư vấn chiến lược phát triển kinh tế, đánh giá tác động chính sách.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể là gì?
   Đây là phương pháp nhận thức biện chứng, bắt đầu từ các khái niệm trừu tượng nhất phản ánh bản chất của đối tượng, sau đó phát triển đến nhận thức cụ thể, toàn diện hơn về đối tượng đó. Ví dụ, trong kinh tế, từ khái niệm “giá trị” trừu tượng, ta đi đến hiểu rõ các hình thái cụ thể của giá trị trong sản xuất và trao đổi.

2. Tại sao phải bắt đầu nghiên cứu từ cái trừu tượng mà không phải cái cụ thể?
   Bởi vì cái trừu tượng phản ánh bản chất, yếu tố quyết định của sự vật, giúp nhận thức được quy luật vận động bên trong. Cái cụ thể cảm tính thường phiến diện, dễ gây nhầm lẫn. Như Mác đã chỉ ra, nhận thức đúng đắn phải bắt đầu từ cái trừu tượng để đi đến cái cụ thể trong tư duy.

3. Phương pháp này có ứng dụng thế nào trong nghiên cứu kinh tế Việt Nam?
   Phương pháp giúp xác định điểm khởi đầu nghiên cứu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từ đó nhận diện các đặc trưng và quy luật phát triển phù hợp với thực tiễn Việt Nam, hỗ trợ xây dựng chính sách và chiến lược phát triển kinh tế hiệu quả.

4. Có những khó khăn gì khi vận dụng phương pháp này?
   Khó khăn chính là việc xác định đúng điểm khởi đầu trừu tượng và quá trình chuyển hóa từ trừu tượng đến cụ thể đòi hỏi tư duy biện chứng sâu sắc, đồng thời cần có dữ liệu thực tiễn phong phú để minh chứng. Ngoài ra, sự phức tạp của hiện thực kinh tế cũng tạo ra thách thức trong áp dụng.

5. Phương pháp này khác gì so với phương pháp đi từ cụ thể đến trừu tượng?
   Phương pháp đi từ cụ thể đến trừu tượng là quá trình phân tích, trừu xuất các yếu tố chung từ hiện tượng cụ thể, còn phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể là quá trình phát triển tư duy để tái tạo và hiểu sâu sắc cái cụ thể trong tính chỉnh thể và mối liên hệ biện chứng. Hai phương pháp bổ sung cho nhau trong nhận thức khoa học.

Kết luận

• Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể là quy luật nhận thức biện chứng cơ bản, giúp nhận thức đúng bản chất và quy luật vận động của sự vật, hiện tượng.
• Cái cụ thể và cái trừu tượng có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ, không thể tách rời trong quá trình nhận thức khoa học.
• Xác định điểm khởi đầu nghiên cứu là bước quan trọng để vận dụng phương pháp này hiệu quả trong nghiên cứu kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
• Phương pháp này góp phần làm rõ tính chỉnh thể và đặc thù của nền kinh tế thị trường Việt Nam, hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển phù hợp.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng phương pháp luận nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và hoạch định chính sách kinh tế trong thời gian tới.

Next steps: Triển khai các chương trình đào tạo phương pháp luận biện chứng, phát triển nghiên cứu chuyên sâu và xây dựng tài liệu tham khảo chuẩn hóa.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và cán bộ hoạch định chính sách cần tích cực áp dụng và phát triển phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và quản lý kinh tế xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chương, 7 tiết. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. NỘI DUNG CHƢƠNG 1. TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CHO SỰ RA ĐỜI PHƢƠNG PHÁP ĐI TỪ TRỪU TƢỢNG ĐẾN CỤ THỂ.

Quan niệm của các nhà kinh tế học tƣ sản cổ điển về “điểm khởi đầu nghiên cứu” Vấn đề xác định khởi điểmđể nghiên cứu các hiện tượng xã hội xuất hiện vào những năm 50 của thế kỷ XIX, được bắt đầu bởi các nhà kinh tế học cổ điển. Để hiểu được đối tượng trong tính chỉnh thể hỗn mang của nó, các nhà nghiên cứu luôn trăn trở một câu hỏi là: quá trình nhận thức về đối tượng diễn ra như thế nào? Có hai quan điểm khác nhau về vấn đề này. Quan điểm thứ nhất cho rằng, tiến trình ấy bao gồm cả hai con đường. Họ đặt tên cho con đường thứ nhất là con đường “đi từ cụ thể cảm tính đến trừu tượng” để phân biệt với con đường thứ hai “đi từ trừu tượng đến cụ thể”.

Tức là muốn nhấn mạnh hai khái niệm “cụ thể cảm tính” và “cụ thể trong lý luận tư duy”. Đó thực chất là điểm khởi đầu và điểm cuối của quá trình tư duy. Cách hiểu đó về cơ bản thống nhất với cách hiểu của C. Tuy nhiên, sẽ có một điểm bất lợi nếu cách hiểu đó rơi vào trường hợp khi người ta không phân biệt được nhận thức luận và bản thể luận, không phân biệt được “cái cụ thể hiện thực” và “cái cụ thể cảm tính”.

Quan điểm thứ hai cho rằng, mọi quá trình nhận thức luôn bắt đầu từ cái trừu tượng vì ngay khi “cái chỉnh thể hỗn mang” được đem lại trong trực quan và biểu tượng thì đó cũng đã là một sự nhận thức, dù rằng chỉ ở trình độ ý niệm. Mỗi một hiểu biết mới về đối tượng sẽ đem lại, bổ sung thêm cho nhận thức còn tương đối “rỗng” ban đầu và làm cho nó ngày càng đầy lên, cụ thể hơn. Như vậy, so với cái cụ thể ở kết quả, sự hiểu biết ban đầu chỉ là một cái “trừu tượng”. Bất cứ tiến trình tư duy nào cũng sẽ diễn ra như vậy.

Theo cách hiểu này, điểm khởi đầu của quá trình nhận thức, dù ở cấp độ loài hay cá thể luôn là “chỉnh thể đối tượng trong trực quan và biểu tượng”. 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Như vậy, có thể nói toàn bộ “con đường thứ nhất” – hiểu cho đúng thì đó là con đường kinh nghiệm phân tích mà nhận thức của khoa kinh tế chính trị thế kỷ XVII đã đi thực chất chính là con đường phân tích, trừu tượng hóa. Đó cũng là con đường duy nhất đúng để hình thành những khái niệm chung nhất, trừu tượng nhất. Cách mà các nhà kinh tế chính trị học tư sản cổ điển đã làm để có những khái niệm như: phân công lao động, tiền tệ, giá trị,… chính là như vậy.

Họ đã bắt đầu từ một tổng thể sống động, được đem lại trong trực quan và biểu tượng. Sau đó, họ so sánh, phân tích để rút ra từ các dữ kiện trực quan, trong các giai đoạn lịch sử khác nhau, những tính quy định chung giống nhau. Tuy nhiên, khi nhìn từ giai đoạn phát triển cao của lý luận kinh tế chính trị, chúng ta có thể nhận ra những giá trị nhất định của “con đường thứ nhất”. Có thể nói, do mọi tiến trình nhận thức luôn bắt đầu một cách tất yếu từ tổng thể sinh động trong trực quan và biểu tượng, nên chủ thể nhận thức dù ở cấp độ loài hay cá thể đều phải “lựa chọn điểm khởi đầu” khi nghiên cứu về đối tượng.

Thành quả của nhận thức ở “con đường thứ nhất” chính là những phạm trù kinh tế trừu tượng mà các nhà kinh tế học tư sản đã rút ra trên cơ sở trừu tượng hóa các dữ kiện hiện thực. Những phạm trù kinh tế trừu tượng ấy như “lưu thông”, “thương mại”, “lao động”… tất nhiên chỉ ở một tầng bậc thấp, đơn giản. Chính ở tầng bậc thấp đó, những phạm trù ấy đã tạo cơ sở cho sự nhận thức cụ thể hơn, sâu sắc hơn, đặc thù hơn sau này ở các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác. Ví dụ, các nhà kinh tế học đã bắt đầu từ phạm trù “lưu thông”.

Đây là vấn đề đã được nêu lên ngay từ phái trọng thương, với quan niệm cho rằng “lợi nhuận sinh ra trong lưu thông”. Nhưng đó chỉ là cái nhìn chỉ gắn với lớp vỏ bề ngoài của hiện tượng. Các nhà trọng thương thấy rằng lợi nhuận thương nghiệp là kết quả của sự trao đổi không ngang giá, là lừa gạt, chiến tranh, họ chưa thừa nhận quy luật kinh tế khách quan. Điều đó tất yếu phải dẫn đến tư tưởng phủ định nó.

Đơlâynốt (1641-1695) trái với quan điểm trên của chủ 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nghĩa trọng thương, đã cho rằng “thương mại” cần được nhìn theo tính quy luật khách quan hơn. Rằng đó phải là “sự trao đổi” giá trị sử dụng này lấy giá trị sử dụng khác. Quan điểm này đến C. Mác đã giúp ông có được sự suy luận khoa học: người ta trao đổi những hàng hóa với những hàng hóa khác, hay những hàng hóa với tiền tệ có cùng giá trị với hàng hóa đó, tức là trao đổi những vật ngang giá, rõ ràng là không ai rút ra được từ trong lưu thông nhiều giá trị hơn số giá trị đã bỏ vào trong đó.

Vậy giá trị thặng dư tuyệt nhiên không thể hình thành ra được trong lưu thông. Từ quan điểm này nhìn ngược lại, không thể đánh giá nguyên nhân sự hạn chế trong lý luận của phái trọng thương là hoàn toàn do tính chủ quan. Nguyên nhân của hạn chế đó cũng có một phần cơ sở từ hiện thực, bởi theo Mác thực sự tư bản thương nghiệp chính là hình thái tồn tại tự do đầu tiên của tư bản nói chung. Nếu phái trọng thương coi “lưu thông” là điểm khởi đầu nghiên cứu thì phái trọng nông lại xác định “lao động” là điểm khởi đầu nghiên cứu về kinh tế tư bản.

Các nhà trọng nông là những người đầu tiên chuyển việc nghiên cứu nguồn gốc của giá trị thặng dư từ lĩnh vực lưu thông vào lĩnh vực sản xuất trực tiếp với quan điểm cho rằng “lao động là nguồn gốc của của cải”. Tuy nhiên “lao động” đó mới chỉ dừng lại ở việc đồng nhất với một dạng cụ thể của nó là “lao động nông nghiệp” nhưng về cơ bản quan điểm đó đã “đặt cơ sở cho việc phân tích nền sản xuất tư bản chủ nghĩa” (C. Thành tựu to lớn của A.Mác đánh giá ông đã gạt bỏ tất cả mọi tính xác định cụ thể của hoạt động sáng tạo ra của cải. Ở ông, chỉ có khái niệm “lao động” mà thôi, nó không phải lao động công nghiệp, cũng không phải lao động thương nghiệp hay lao động nông nghiệp mà là cả cái nọ lẫn cái kia.

Và cùng với tính phổ biến trừu tượng của hoạt động sáng tạo ra của cải, người ta đi đến nhận thức tính phổ biến của cải, đó là “sản phẩm nói chung” đến Mác chính từ điểm xuất phát này mà Mác đã nghiên cứu để khái quát ra phạm trù “lao động trừu tượng” là nguồn gốc của giá trị và giá trị thặng dư. 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khi quá trình tích lũy nguyên thủy kết thúc, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bước vào giai đoạn phát triển của nó.Ricacđô đã cho thấy sự phát triển đồng nhịp của tư duy với hiện thực. Những phạm trù kinh tế như “giá trị”, “lao động”, “tiền tệ”, “hàng hóa” được đưa vào hệ thống và mang tầm khái quát cao hơn, phản ánh sống động hơn bản chất vốn có của đối tượng, những phạm trù ấy trở nên trừu tượng nhưng đồng thời cũng cụ thể hơn. Song “cái cụ thể” ấy mới chỉ là kết quả đánh dấu sự kết thúc giai đoạn đầu của quá trình nhận thức.

Trong quá trình vận động lên phía trước, nó trở lại thành “cái trừu tượng xuất phát” cho giai đoạn nhận thức tiếp theo. Vì thế, các nhà kinh tế học thế kỷ XVII, khi sử dụng phương pháp này trong các công trình nghiên cứu của mình, họ bao giờ cũng bắt đầu từ chỉnh thể cụ thể, đặc biệt là từ dân cư, và sau đó đi tới “những sự trừu tượng hóa ngày càng nghèo nàn” cho đến cuối cùng đi tới những khái niệm đơn giản nhất như là lao động, phân công lao động, giá trị trao đổi,.Mác đã viết: “Các nhà kinh tế học thế kỷ XVI luôn luôn bắt đầu từ cái chỉnh thể sinh động, từ dân cư, dân tộc, quốc gia, một vài quốc gia,. nhưng họ luôn luôn kết thúc bởi điều là bằng phân tích họ tách riêng ra một số mối quan hệ phổ biến trừu tượng quyết định như phân công lao động, tiền tệ, giá trị,.” [29;62-63] Sau khi tách các mặt hoặc các thuộc tính cá biệt của chỉnh thể đang được nghiên cứu ra và thể hiện kết quả nhận được trong các khái niệm chung đơn giản nhất, họ chỉ cần ghép các khái niệm, những sự trừu tượng hóa đó lại một cách máy móc cũng hiểu biết được bản chất của chỉnh thể. Dĩ nhiên, nếu tuân theo nguyên tắc nhận thức như vậy thì ta không thể hiểu biết đươc chút nào bản chất bởi vì bản chất không phải là chỉnh thể máy móc, không phải là sự kết hợp giản đơn các thuộc tính hay các mặt của đối tượng, mà là sự thống nhất biện chứng, chỉnh thể biện chứng mà tất cả các mặt của nó đều nằm trong mối liên hệ qua lại và phụ thuộc lẫn nhau một cách tự nhiên, tất yếu.

Như vậy, cái cụ thể tồn tại trong hiện thực, mới là khách thể của nhận thức,nhưng để nghiên cứu về nó, sự nghiên cứu lại bắt đầu từ cái không phải 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] từ cái cụ thể, đó là cái trừu tượng, từ những khái niệm phản ánh các mặt, các mối quan hệ chung hoặc phổ biến đơn giản nhất của đối tượng nhận thức. Hơn nữa, cần phải lấy không phải bất cứ mặt nào (đơn giản, phổ biến), mà là mặt quyết định trong chỉnh thể đang được nghiên cứu - mặt quy định tất cả các mặt khác của nó, làm điểm xuất phát.