đặt vấn đề trong quá trình nghe giảng, (3) Bồi dưỡng NL tư duy cho SV thông qua các HĐTH bằng các câu hỏi mà khi giải quyết chúng có sử dụng các thao tác tư duy (phân tích, so sánh,.), (4) Phát triển NL đọc tài liệu tham khảo và khai thác kiến thức trên mạng internet, (5) Bồi dưỡng NL đánh giá và tự đánh giá kết quả học tập [52] Trong lĩnh vực dạy học DTH ở CĐ - ĐH, ngành sư phạm Sinh học có một số công trình nghiên cứu đề cập đến việc hình thành NLTH cho SV thông qua các tài liệu HD học và quy trình sử dụng chúng trong dạy học. Điển hình, tác giả Lê Văn Trực (2001), trong tài liệu Trắc nghiệm DTH đại cương, tác giả đã xây dựng các câu hỏi TNKQ dạng lựa chọn nhiều phương án đúng trong các phương án đưa ra đồng thời hướng dẫn sử dụng trong quá trình dạy học DTH đại cương. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu đề cập đến khâu tự ôn tập củng cố và kiểm tra – tự kiểm tra kiến thức, nội dung mới bao quát được phần DTH đại cương, chưa đi sâu vào cơ chế quá trình DTH; tài liệu mới chứa đựng nội dung và nhiệm vụ có thể tự học, chưa chứa đựng phương pháp - hình thức tổ chức HĐTH. Tác giả, Phan Cự Nhân (2002), trong 14 tài liệu Hướng dẫn tự học sách DTH, (NXBĐHSP) [76], ngoài phần giới thiệu khái quát về sách, về vấn đề tự học và yêu cầu giảng dạy DTH trong tình hình mới hiện nay, tài liệu đã HD tự học từng chương trong chương trình và giáo trình viết dành cho khối ĐHSP ngành Sinh học.
Mục đích nâng cao chất lượng tự học DTH của SV, đồng thời góp phần phục vụ sự nghiệp tự bồi dưỡng thường xuyên của các thầy cô giáo phổ thông và những người quan tâm. Tuy nhiên, sách viết vẫn mang nặng tính nội dung và nhẹ phần phương pháp – hình thức tổ chức HĐTH. Tác giả, Vũ Đình Luận (2005), trong luận án tiến sĩ [59] đã nghiên cứu quy trình Xây dựng và sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan MCQ trong dạy học DTH ở CĐSP - Đây như một tài liệu hướng dẫn sinh viên tự ôn tập củng cố khắc sâu kiến thức; cũng như sử dụng câu hỏi TNKQ dạng MCQ, kết hợp với câu hỏi tự luận để tự nghiên cứu giáo trình trong nghiên cứu tài liệu mới, đồng thời hướng dẫn SV tự xây dựng câu hỏi TNKQ dạng MCQ trong phần DTH ở PT nói riêng và các nội dung khác nói chung nhằm nâng cao chất lượng dạy học DTH và rèn luyện kỹ năng để hình thành phát triển năng lực tự học. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại sử dụng cho hệ CĐSP và chủ đạo là sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập cụ thể để HD tự học.
Như vậy, trên thế giới và trong nước đã có nhiều nghiên cứu về tự học, tổ chức HĐTH. Các tác giả đều đề cao vai trò của tự học; để tự học tốt cần phải có khát vọng học tập (động cơ) và các KNTH (xác định mục tiêu, nhiệm vụ tự học và mã hóa thành hệ thống câu hỏi, bài tập tự học, lập kế hoạch thực hiện tự học; biết đọc sách;…. Để rèn các KNTH phải thông qua quá trình tổ chức HĐTH và tổ chức HĐTH được xem là một trong những hình tổ chức dạy học ở ĐH. Có nhiều biện pháp để tổ chức HĐTH (sử dụng bài tập tình huống, bản đồ tư duy, DHTDA, NCKH,.), trong đó việc xây dựng nhiệm vụ tự học (các câu hỏi, bài tập, bài toán nhận thức) và sử dụng nó để tổ chức HĐTH là phổ biến của các biện pháp, xây dựng và sử dụng các chủ đề học tập để tổ chức HĐTH cũng đang rất được quan tâm.
Tuy nhiên, nhìn tổng quát các tác giả còn chưa nghiên cứu một cách có hệ thống về các KNTH và quy trình tổ chức HĐTH ở các môn học để rèn các KN tự học nhằm phát triển NLTH. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tự học và HĐTH 1. Tự học * Khái niệm tự học Về tự học, có nhiều định nghĩa khác nhau.
Theo giáo sư người Nga Zinoviev: “ Tự học - đó là việc học độc lập của SV diễn ra song song với quá trình dạy học” [1, tr. Tác giả Lưu Xuân Mới [64, tr. 18], Hoàng Anh, Đỗ Thị Châu [1, tr.97] cho rằng: “Tự học là hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri thức và KN do chính SV tiến hành ở trên lớp, ở ngoài lớp theo hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã được quy định. Tự học là một hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở ĐH có tính độc lập cao và mang đậm nét sắc thái cá nhân nhưng có quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học”; Nguyễn Cảnh Toàn [95, tr.59], Thái Duy Tuyên [104] cho rằng: “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (như tính trung thực, khách quan, ý chí tiến thủ không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học…) để chiếm lĩnh tri thức”.
Tác giả Nguyễn Kỳ cũng nêu: “Tự học là người học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình. Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…Tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học” [dẫn theo 50, tr. Định nghĩa về tự học (self- directed learning) của Malcolm Shepherd Knowles được sử dụng nhiều hơn cả trong các nghiên cứu về giáo dục học, đó là “Tự học là một quá trình mà người học tự thực hiện các hoạt động học tập, có thể cần hoặc không cần sự hỗ trợ của người khác, dự đoán được nhu cầu học tập của bản thân, xác định được mục tiêu học tập, phát hiện ra nguồn tài liệu, con người 16 giúp ích được cho quá trình học tập, biết lựa chọn và thực hiện chiến lược học tập và đánh giá được kết quả thực hiện” [92, tr. Từ những quan niệm của các tác giả đã nêu chúng tôi cho rằng: Tự học là tự thực hiện HĐTH, có thể cần hoặc không cần sự hỗ trợ của người khác để tìm tòi, khám phá lĩnh hội tri thức mới; vận dụng tri thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập; rèn luyện và phát triển KN.
* Vai trò của tự học [40], [50]. Tự học là nhân tố quan trọng đối với quá trình lĩnh hội tri thức: Tự học trong khâu học bài mới giúp SV có những hiểu biết ban đầu về tri thức, nảy sinh thắc mắc để có thể học hỏi tốt hơn; tự học trong khâu ôn tập củng cố và vận dụng kiến thức là lần thứ hai lĩnh hội tri thức, đó là lĩnh hội bằng sự tái tạo lại của bản thân SV. Bước tái tạo này giúp SV nắm chắc hơn điều đã được học, hoàn thành những chỗ khó, hệ thống hoá lại bài học trên lớp, nhờ đó tránh được "học vẹt", học mà không hiểu; tự học trong khâu vận dụng kiến thức giúp SV hiểu rõ tri thức và ý nghĩa thực tiễn của nó. Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, KNTH, biết linh hoạt vận dụng những điều đã học vào thực tiễn thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, nhờ đó kết quả học tập sẽ ngày càng được nâng cao.
Tự học là nhân tố quan trọng trong việc hình thành và phát triển NL ở SV: giúp SV không chỉ nắm bắt được tri thức mà còn biết cách tìm đến những tri thức ấy, qua đó phát triển được NL, như: NL hợp tác, NL phát hiện và giải quyết vấn đề, NL NCKH. Đồng thời, TH có ý nghĩa to lớn trong việc hình thành nhân cách SV: phát triển khả năng độc lập, sáng tạo trong lĩnh hội tri thức và trong hoạt động; khi TH, SV làm quen với nhiều thuật ngữ, nhiều cách đề cập đến một vấn đề, vì vậy họ sẽ trở nên năng động hơn, tự chủ hơn trong việc tiếp thu tri thức. Tự học giúp cho mọi người có thể chủ động học tập suốt đời, học tập để khẳng định NL, phẩm chất và để cống hiến. Tự học giúp con người thích ứng với mọi biến cố của sự phát triển kinh tế - xã hội.
Bằng con đường tự học mỗi cá nhân sẽ không cảm thấy bị lạc hậu so với thời cuộc, thích ứng và bắt nhịp nhanh với những tình huống mới lạ mà cuộc sống hiện đại mang đến, kể cả những thách thức to lớn từ môi trường nghề nghiệp. 17 * Các hình thức tự học + Tự học qua thực tế, hình thức này phổ biến ngoài đời sống xã hội, học qua giao tiếp, học qua lao động, học qua các thông tin đại chúng,.Trong hình thức này, việc hình thành kiến thức, KN, thái độ mới là do người học tự trải nghiệm qua hoạt động thực tiễn (Học mà không biết mình đang học). Hình thức tự học này do bản thân người học tự mò mẫm thực hiện, không có GV hướng dẫn một cách chủ định, không có kế hoạch và mục đích định trước. Hình thức này mang tính ngẫu nhiên trong cuộc sống hằng ngày: “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, học bất cứ lúc nào, ở đâu, trong lao động cũng như vui chơi, giải trí,… + Tự học qua trường lớp, có các hình thức: Tự học ngoài giờ trên lớp (có tài liệu hướng dẫn hoặc không); tự học trên lớp (có sự trợ giúp trực tiếp của GV hoặc qua tài liệu HD).
Có thể khái quát theo sơ đồ (sơ đồ 1. Mục tiêu giáo dục TH theo giáo trình Tổ chức Các nhà khoa học, HDTH các nhà sư phạm Kinh nghiệm ND dạy học Mục tiêu TH theo hướng trong nhà học tập xã hội dẫn trƣờng TH qua tài liệu TH qua thực tế Sơ đồ 1. Quá trình đạt được mục tiêu học tập của SV theo các hình thức tự học Như vậy, hình thức tự học rất đa dạng, tùy theo mục đích, nội dung, điều kiện,… mà người học có thể TH theo những hình thức khác nhau. Trong phạm vi nghiên cứu, chúng tôi chọn hình thức tự học qua trường lớp.
Hoạt động tự học * Khái niệm hoạt động, hoạt động học, hoạt động tự học + Hoạt động: 18 Hoàng Anh - Đỗ Thị Châu – Nguyễn Thạc (2009) [2, tr.
