CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 5 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về phương pháp dạy học môn Đạo đức ở Tiểu học Theo các tác giả Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ, Phó Đức Hoà 9 đã đưa ra hệ thống các PPDH ở tiểu học hiện nay bao gồm: * Nhóm các PPDH dùng lời : Bao gồm các phương pháp: Phương pháp thuyết trình, phương pháp dùng SGK, phương pháp vấn đáp.
* Nhóm các PPDH trực quan: Bao gồm các phương pháp: Phương pháp quan sát và phương pháp trình bày trực quan. * Nhóm các PPDH thực hành: Bao gồm các phương pháp : Phương pháp là thí nghiệm, phương pháp luyện tập và phương pháp ôn tập. Trên cơ sở các PPDH ở tiểu học, căn cứ vào đặc điểm nhận thức của HS, đặc điểm môn Đạo đức ở tiểu học, các tác giả Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Hữu Dũng, Lưu Thu Thuỷ 14 đã đưa ra hệ thống các PPDH Đạo đức ở tiểu học là: Phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận, phương pháp kể chuyện, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp nêu gương, phương pháp giảng giải, phương pháp rèn luyện thói quen, phương pháp điều tra, phương pháp báo cáo, phương pháp thi đua, phương pháp khen thưởng, trách phạt. Các nghiên cứu về phương pháp đóng vai trong dạy học môn Đạo đức Ở nhiều nước trên thế giới, việc nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực đã có từ rất lâu.
Socrat (469 – 339 TCN) nhà triết học Hy Lạp cổ đại đã từng dạy các học trò của mình bằng cách luôn đặt ra các câu hỏi gợi mở nhằm giúp người học dần dần phát hiện ra chân lí. 6 Komensky (1592 – 1670) là một nhà giáo dục học cận đại có ảnh hưởng to lớn đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo của rất nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa ra bí quyết về phương pháp giảng dạy: “Bí quyết của giáo dục là rèn luyện cho các em một tâm hồn dễ dàng, tích cực, tự do, ngăn cản được các điều mà các em muốn làm, ngược lại đẩy được các em làm những điều mà chúng không muốn”. Ông nêu rõ: “Chủ yếu dạy các em qua việc làm chứ không phải qua lời giảng” Trong thế kỉ XX, các nhà giáo dục Đông, Tây đều tìm đến con đường phát huy tính tích cực học tập, chủ động, sáng tạo của người học cụ thể như: Kharlamôp, nhà giáo dục Xô Viết, trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của HS như thế nào” đã viết trong phần lời nói đầu: “Một trong những vấn đề căn bản mà nhà trường Xô Viết hiện đang lo lắng và giải quyết là việc phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học” Trong xây dựng chương trình, SGK mới hiện nay, mục tiêu đặt ra không chỉ chú trọng truyền thụ kiến thức mà còn hướng đến phát huy phẩm chất, năng lực của HS. Ðiều đó đòi hỏi đội ngũ GV cần vận dụng linh hoạt các PPDH (PPDH) tích cực.
Có rất nhiều đề tài nghiên cứu về việc vận dụng các PPDH tích cực, các kĩ thuật dạy học tích cực trong giảng dạy. Tuy nhiên, các đề tài đó chủ yếu được vận dụng ở các môn học như Toán, Tiếng Việt… Không có nhiều các công trình nghiên cứu về đổi mới PPDH môn Đạo đức ở tiểu học nói chung và môn Đạo đức lớp 5 nói riêng. Hiện nay, ngành GD&ĐT Hải Phòng đang tích cực đổi mới PPDH ở tất cả các cấp học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, tuy nhiên những đề tài nghiên cứu khoa học về giáo dục chưa nhiều. Qua tìm hiểu thực tế thì các luận văn thạc sĩ ở Hải Phòng chủ yếu tập trung vào chuyên ngành Quản lý giáo dục, có rất ít luận văn nghiên cứu về chuyên ngành lý luận và PPDH ở Tiểu học.
Vì vậy, việc nghiên cứu vận dụng có hiệu quả PPĐV trong dạy học môn Đạo đức lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực HS là rất cần thiết 7 trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Cơ sở lí luận của việc vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Đạo đức lớp 5 1. Khái quát về phương pháp dạy học ở Tiểu học 1. Khái niệm phương pháp dạy học PPDH là một trong những nhân tố quan trọng nhất của quá trình dạy học.
Cùng một nội dung như nhau nhưng HS học tập có hứng thú, có tích cực hay không, giờ học có phát huy được trí sáng tạo của HS hay không, có để lại những dấu ấn sâu sắc và khơi dậy những tình cảm trong sáng, lành mạnh trong tâm hồn các em hay không .phần lớn đều phụ thuộc vào PPDH của người thầy giáo. Vậy PPDH là gì ? Có nhiều ý kiến, nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm PPDH. Có tác giả cho rằng: "PPDH là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học". 1, tr10 Một số tác giả lại quan niệm khác: Theo Dverep.
ID: "PPDH là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học, hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật lôgic, các hoạt động độc lập của HS và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của thầy giáo" 1, tr10 Theo Leener.Ia: "PPDH là hệ thống những hành động có mục đích của GV nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của HS đảm bảo HS lĩnh hội học vấn" 1, tr10 Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang: "PPDH là cách thức thực hiện của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và lãnh đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học " 13, tr 26 Từ sự phân tích các quan điểm trên, chúng tôi hiểu khái niệm PPDH như sau: "PPDH là tổ hợp cách thức hoạt động tương tác giữa GV và HS, 8 trong đó GV là người tổ chức, hướng dẫn, HS là người tích cực, tự giác "thi công" nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập ". Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học a. Sự cần thiết của đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học Các tiến bộ của xã hội đòi hỏi con người của thời đại mới phải có các khả năng mới: học tập, giải quyết vấn đề, trao đổi, làm việc theo tổ chức,. Những khả năng mới này chưa được hệ thống giáo dục cổ điển đề cập tới và HS chưa được trang bị những tri thức và kĩ năng cần thiết để đáp ứng đòi hỏi mới.
Xã hội phải tiến hành đào tạo lại người lao động sau khi tiếp nhận các HS đã hoàn thành việc học tâp trong trường học. Tiến bộ xã hội đang gây sức ép, buộc hệ thống giáo dục phải có những thay đổi để có thể cung cấp những con người phàu hợp với yêu cầu của xã hội hiện đại. Chính vì sự phát triển của loài người mà đòi hỏi sự cần thiết phải đổi mới PPDH, do: Thứ nhất, là sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Sự cần thiết đổi mới trong giáo dục đã được ghi trong nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông và thể hiện trong Chỉ thị 14/2001/CT-TT ngày 11/6/2001 của thủ tướng Chính phủ về thực hiện Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội: Sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi những con người năng động, sáng tạo, tự lực, tự cường; Thế giới đã chuyển sang thời kì kinh tế tri thức, cho nên đầu tư vào chất xám sẽ là cách đầu tư hiệu quả nhất cho sự hưng thịnh của mỗi quốc gia. Cũng vì lí do này mà nhu cầu học tập của người dân ngày càng nhiều, trình độ dân trí ngày một tăng, xã hội học tập đang hình thành và phát triển.
Như vậy, khi đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, những phương pháp đã và đang sử dụng sẽ không đáp ứng được yêu cầu đào tạo thế hệ trẻ năng động, sáng tạo của tương lai nếu không có sự đổi mới về cách thức tiến hành các PPDH. Thứ hai, là sự đổi mới của chương trình tiểu học Với yêu cầu đặt ra cho giáo dục những nhiệm vụ mới: xem xét lại mục 9 tiêu, nội dung chương trình giáo dục ở mọi bậc học. Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng nên sự đổi mới lại càng cần thiết và quan trọng. Chính vì vậy đã từ nhiều năm nay, giáo dục Tiểu học đã có những thay đổi mạnh mẽ: - Về mục tiêu: Chương trình dạy học Tiểu học truyền thống chủ yếu gồm các đích cần đạt và danh mục các nội dung dạy học.
Điều này đã gây khó khăn cho người sử dụng chương trình, nên trong đổi mới chương trình Tiểu học, mục tiêu đã được cụ thể hóa bằng kế hoạch hành động sư phạm bao gồm: + Những đích cuối cùng (thể hiện ở cấp bậc mục tiêu: bậc học, môn học, chủ đề, bài học. + Những nội dung kiên thức và phẩm chất năng lực cần đạt ở HS. + Các phương pháp và phương tiện dạy học, các hoạt động dạy học cụ thể. + Các cách thức đánh giá kết quả học tập của HS.
- Về nội dung: Nội dung chương trình Tiểu học được soạn thảo hiện đại, tinh giản, thiết thực và cập nhật sự phát triển của khoa học - công nghệ, kinh tế - xã hội, tăng cường thực hành vận dụng, gắn bó với thực tiễn Việt Nam, tiến kịp trình độ phát triển chung của chương trình giáo dục pho thông của các nước trong khu vực và quốc tế. Hơn nữa, nội dung chương trình và SGK có tính thống nhất cao, phù hợp với trình độ phát triển chung của số đông HS, góp phần phát hiện và bồi dưỡng những HS có năng lực đặc biệt. - Về phương pháp: Theo xu hướng chung hiện nay, đổi mới PPDH là đổi mới theo quan điểm dạy học lấy người học là trung tâm. Quan điểm này có cơ sở lí luận từ việc nhận thức quá trình dạy học luôn luôn vận động và phát triển không ngừng chịu sự chi phối của nhiều quy luật, trong đó quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học, giữa thầy và trò trong quas trình dạy học là quy luật cơ bản.
Thầy và trò - cả hai chủ thể này đều chủ động, tích cực bằng hoạt động của mình hướng tới tri thức. Thầy giữ vai trò chủ đạo, tổ chức điều khiển hoạt động nhận thức của trò.