Luận văn thạc sĩ lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán tổ chức hoạt động học tập chủ đề rút gọn phân thức theo hướng phát triển tư duy logic cho học sinh trung học cơ sở

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán tổ chức hoạt động học tập chủ đề rút gọn phân thức theo, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Quang Mạnh
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán
• Đề tài: Tổ chức hoạt động học tập chủ đề “Rút gọn phân thức” theo hướng phát triển tư duy logic cho học sinh THCS
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ TRONG LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái niệm tư duy
• 1.2. Khái niệm tư duy logic
• 1.3. Các bước của quá trình tư duy logic
• 1.4. Các thao tác tư duy logic
• 1.5. Vai trò của việc phát triển tư duy logic trong dạy học
• 1.6. Các con đường tư duy logic. Tư duy logic của học sinh THCS
• 1.7. Đặc điểm tâm lý của học sinh THCS. Tư duy logic của học sinh THCS
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.9. Mục tiêu môn Toán ở trường THCS. Nội dung và Mục tiêu dạy học chủ đề “Phân thức đại số” trong môn Toán ở trường THCS
• 1.10. Nội dung “Phân thức đại số” trong môn Toán ở trường THCS. Mục tiêu học tập chủ đề "Rút gọn phân thức" trong môn Toán ở trường THCS
• 1.11. Thực trạng việc phát triển tư duy logic cho học sinh trong học tập chủ đề “Rút gọn phân thức” ở trường THCS
• 1.12. Tiểu kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CHỦ ĐỀ “RÚT GỌN PHÂN THỨC” THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH THCS
• 2.1. Định hướng xây dựng các biện pháp
• 2.2. Một số biện pháp tổ chức hoạt động học tập chủ đề “rút gọn phân thức” theo hướng phát triển tư duy logic cho học sinh THCS
• 2.3. Biện pháp 1: Rèn luyện thao tác tư duy logic cho HS thông qua tổ chức một số hoạt động học tập ở chủ đề “Rút gọn phân thức”
• 2.4. Mục đích của biện pháp
• 2.5. Cách thức thực hiện biện pháp
• 2.6. Biện pháp 2: Tổ chức cho HS khai thác, phân loại và xây dựng hệ thống bài tập về chủ đề “Rút gọn phân thức” nhằm phát triển tư duy logic
• 2.7. Mục đích của biện pháp
• 2.8. Cách thức thực hiện biện pháp
• 2.9. Biện pháp 3: Tạo ra các tình huống cho HS dự đoán những khó khăn, sai lầm trong quá trình giải các bài toán về chủ đề “Rút gọn phân thức”
• 2.10. Mục đích của biện pháp
• 2.11. Cách thức thực hiện biện pháp
• 2.12. Tiểu kết chương II
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và kế hoạch thực nghiệm
• 3.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Kiểm tra - đánh giá kết quả trước và sau khi thực nghiệm
• 3.6. Nội dung kiểm tra
• 3.7. Kết quả kiểm tra của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
• 3.8. Kết quả kiểm tra trước thực nghiệm
• 3.9. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm
• 3.10. Tiểu kết chương III
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phương pháp dạy toán

Phương pháp dạy toán là một trong những yếu tố then chốt trong giáo dục hiện đại, đặc biệt là trong việc phát triển tư duy logic cho học sinh. Luận văn này tập trung vào việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh. Việc chuyển từ phương pháp truyền thụ một chiều sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thời đại. Giáo dục toán học không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải rèn luyện kỹ năng tư duy logic, giúp học sinh tự giải quyết vấn đề một cách hiệu quả.

1.1. Đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục hiện đại. Luận văn nhấn mạnh việc chuyển từ phương pháp truyền thụ một chiều sang phương pháp dạy học tích cực, nơi học sinh được khuyến khích tự học, tự nghiên cứu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phương pháp giáo dục này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng sáng tạo.

1.2. Vai trò của giáo dục toán học

Giáo dục toán học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển kỹ năng tư duy logic cho học sinh. Môn Toán không chỉ cung cấp kiến thức mà còn rèn luyện khả năng phân tích, suy luận và giải quyết vấn đề. Luận văn chỉ ra rằng, việc dạy Toán hiệu quả cần tập trung vào việc phát triển tư duy logic, giúp học sinh không chỉ học tốt mà còn biết cách tư duy độc lập và sáng tạo.

II. Rút gọn phân thức và phát triển tư duy logic

Rút gọn phân thức là một chủ đề quan trọng trong chương trình Toán THCS, không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy logic. Luận văn đề xuất các biện pháp tổ chức hoạt động học tập chủ đề này theo hướng phát triển tư duy logic cho học sinh. Các biện pháp này bao gồm việc rèn luyện thao tác tư duy, khai thác bài tập và tạo tình huống để học sinh dự đoán khó khăn trong quá trình giải toán.

2.1. Rèn luyện thao tác tư duy logic

Luận văn đề xuất việc rèn luyện thao tác tư duy logic thông qua các hoạt động học tập chủ đề rút gọn phân thức. Các hoạt động này giúp học sinh phát triển khả năng phân tích, tổng hợp và khái quát hóa, từ đó nâng cao kỹ năng tư duy logic. Việc rèn luyện này không chỉ giúp học sinh giải quyết các bài toán một cách hiệu quả mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

2.2. Khai thác bài tập và tạo tình huống

Một trong những biện pháp quan trọng được đề xuất là việc khai thác và phân loại bài tập về rút gọn phân thức. Luận văn nhấn mạnh việc tạo ra các tình huống để học sinh dự đoán khó khăn và sai lầm trong quá trình giải toán. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề một cách linh hoạt.

III. Phát triển tư duy logic cho học sinh THCS

Phát triển tư duy logic cho học sinh THCS là một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục hiện đại. Luận văn chỉ ra rằng, việc rèn luyện và phát triển tư duy logic không chỉ giúp học sinh học tốt môn Toán mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Các biện pháp được đề xuất trong luận văn nhằm giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy logic thông qua các hoạt động học tập chủ đề rút gọn phân thức.

3.1. Đặc điểm tâm lý của học sinh THCS

Luận văn phân tích đặc điểm tâm lý của học sinh THCS, đặc biệt là khả năng tư duy logic. Ở lứa tuổi này, học sinh bắt đầu phát triển khả năng tư duy trừu tượng và logic, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Việc rèn luyện tư duy logic thông qua các hoạt động học tập chủ đề rút gọn phân thức sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy một cách toàn diện.

3.2. Thực trạng phát triển tư duy logic

Luận văn chỉ ra thực trạng việc phát triển tư duy logic cho học sinh THCS hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc giải các bài toán đòi hỏi tư duy logic do thiếu kỹ năng phân tích và suy luận. Các biện pháp được đề xuất trong luận văn nhằm khắc phục những hạn chế này, giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy logic một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học, việc phát triển tư duy logic (TDLG) cho học sinh trung học cơ sở (THCS) trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo báo cáo của ngành giáo dục Hải Phòng, nhiều học sinh còn gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức toán học một cách linh hoạt, đặc biệt trong chủ đề “Rút gọn phân thức” – một nội dung quan trọng trong chương trình Toán lớp 8. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đề xuất các biện pháp tổ chức hoạt động học tập chủ đề này theo hướng phát triển TDLG cho học sinh THCS, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 8 tại một số trường THCS trên địa bàn thành phố Hải Phòng trong năm học 2017-2018. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc đổi mới phương pháp dạy học Toán, phát triển năng lực tư duy cho học sinh, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động học tập hiệu quả. Qua đó, góp phần nâng cao tỷ lệ học sinh đạt kết quả tốt trong các bài kiểm tra về chủ đề “Rút gọn phân thức”, với mục tiêu tăng ít nhất 20% số học sinh đạt điểm trên trung bình sau khi áp dụng các biện pháp mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy logic, trong đó:

• Khái niệm tư duy được hiểu là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện tính quy luật của sự vật thông qua biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy luận.

• Tư duy logic là quá trình nhận thức sử dụng các thao tác logic như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa nhằm sản xuất tri thức chính xác và có hệ thống.

• Mô hình quy trình tư duy logic gồm 5 giai đoạn: nhận diện đối tượng, đặt câu hỏi, hình thành ý tưởng, tìm kiếm giải pháp và phân tích đánh giá kết quả.

• Các thao tác tư duy logic cơ bản gồm: phân tích, tổng hợp, so sánh – tương tự, trừu tượng hóa – khái quát hóa.

• Áp dụng con đường quy nạp và diễn dịch trong phát triển tư duy logic, giúp học sinh từ việc quan sát các trường hợp cụ thể đến khái quát hóa và vận dụng kiến thức vào các trường hợp cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: tổng hợp, phân tích các tài liệu, công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tư duy logic và dạy học Toán.

• Phương pháp nghiên cứu thực tế: quan sát, khảo sát 50 giáo viên dạy Toán tại các trường THCS trên địa bàn Hải Phòng về thực trạng phát triển tư duy logic cho học sinh trong chủ đề “Rút gọn phân thức”.

• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: tổ chức các hoạt động học tập theo biện pháp đề xuất, tiến hành kiểm tra đánh giá kết quả học tập trước và sau thực nghiệm với cỡ mẫu khoảng 100 học sinh lớp 8.

• Phương pháp thống kê và xử lý số liệu: sử dụng thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ phần trăm điểm số bài kiểm tra để đánh giá hiệu quả các biện pháp.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2017-2018, với các giai đoạn khảo sát, xây dựng biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phát triển tư duy logic của học sinh còn hạn chế: Qua khảo sát 50 giáo viên, trên 60% cho biết học sinh thường mắc lỗi khi làm bài tập rút gọn phân thức như không kiểm tra điều kiện xác định, rút gọn chưa triệt để, xử lý đổi dấu thiếu linh hoạt. Hơn 70% giáo viên nhận định học sinh thiếu tính chủ động, sáng tạo, thường học theo lối mòn, thiếu khả năng tự điều chỉnh hướng giải.

2. Hiệu quả của biện pháp rèn luyện thao tác tư duy logic qua hoạt động học tập: Sau thực nghiệm với khoảng 50 học sinh lớp 8, điểm trung bình bài kiểm tra về chủ đề “Rút gọn phân thức” tăng từ 5,8 lên 7,4, tỷ lệ học sinh đạt điểm trên trung bình tăng từ 48% lên 72%. Biểu đồ phân phối điểm cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt về phía điểm cao hơn.

3. Tác động tích cực của việc khai thác, phân loại và xây dựng hệ thống bài tập: Học sinh tham gia thảo luận nhóm, tự sưu tầm và phân loại bài tập đã phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp và khái quát hóa. Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy nhóm học sinh này có tỷ lệ hoàn thành bài tập đúng cao hơn 25% so với nhóm đối chứng.

4. Vai trò của việc tạo tình huống dự đoán khó khăn, sai lầm trong quá trình giải bài tập: Việc này giúp học sinh nâng cao khả năng tự đánh giá, phát hiện lỗi và điều chỉnh tư duy. Kết quả khảo sát ý kiến giáo viên cho thấy 80% đồng tình rằng hoạt động này góp phần phát triển tư duy logic hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hạn chế tư duy logic của học sinh xuất phát từ phương pháp dạy học truyền thống, thiếu các hoạt động phát triển năng lực tư duy. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc tổ chức hoạt động học tập theo hướng phát triển tư duy logic giúp học sinh chủ động hơn trong việc tiếp cận kiến thức, tăng khả năng vận dụng linh hoạt các thao tác tư duy.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với quan điểm của Guilford về tư duy hội tụ và phân kỳ, cũng như các nghiên cứu về phát triển tư duy sáng tạo trong dạy học Toán. Việc áp dụng quy trình tư duy logic 5 bước và các thao tác tư duy cơ bản đã tạo ra môi trường học tập tích cực, giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng điểm số trước và sau thực nghiệm, biểu đồ phân phối điểm, cũng như sơ đồ mô tả quy trình tư duy logic áp dụng trong dạy học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường rèn luyện các thao tác tư duy logic trong quá trình dạy học chủ đề “Rút gọn phân thức”: Giáo viên cần tổ chức các hoạt động học tập nhằm phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa cho học sinh. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học hiện tại.

2. Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập đa dạng, phân loại rõ ràng theo mức độ khó và yêu cầu tư duy: Học sinh được giao nhiệm vụ khai thác, phân loại và xây dựng bài tập nhằm phát triển tư duy logic. Chủ thể thực hiện: giáo viên và học sinh phối hợp trong quá trình học tập.

3. Tạo các tình huống học tập giúp học sinh dự đoán và xử lý các khó khăn, sai lầm thường gặp khi rút gọn phân thức: Qua đó, học sinh phát triển khả năng tự đánh giá và điều chỉnh tư duy. Thời gian áp dụng: xuyên suốt quá trình học chủ đề.

4. Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn cho giáo viên về phương pháp phát triển tư duy logic: Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo chuyên đề nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng tổ chức hoạt động học tập phát triển tư duy. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường THCS.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THCS: Nắm bắt các biện pháp tổ chức hoạt động học tập phát triển tư duy logic, áp dụng vào giảng dạy chủ đề “Rút gọn phân thức” để nâng cao hiệu quả dạy học.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, đồng thời triển khai các chương trình đổi mới phương pháp dạy học phù hợp.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Toán: Học hỏi phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, cách xây dựng biện pháp phát triển năng lực tư duy logic trong dạy học.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục: Tham khảo cơ sở lý luận và kết quả thực nghiệm về phát triển tư duy logic trong dạy học Toán, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy logic là gì và tại sao cần phát triển cho học sinh THCS?
   Tư duy logic là quá trình nhận thức sử dụng các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa để giải quyết vấn đề một cách chính xác. Phát triển tư duy logic giúp học sinh nâng cao khả năng suy luận, giải quyết bài toán hiệu quả và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

2. Làm thế nào để tổ chức hoạt động học tập phát triển tư duy logic trong chủ đề “Rút gọn phân thức”?
   Có thể tổ chức các hoạt động như rèn luyện thao tác tư duy qua bài tập, khai thác và phân loại bài tập, tạo tình huống dự đoán khó khăn và sai lầm để học sinh tự đánh giá và điều chỉnh.

3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   Nghiên cứu tiến hành thực nghiệm với nhóm học sinh lớp 8, tổ chức các hoạt động học tập theo biện pháp đề xuất, sau đó đánh giá kết quả qua các bài kiểm tra trước và sau thực nghiệm để so sánh hiệu quả.

4. Các thao tác tư duy logic cơ bản gồm những gì?
   Bao gồm phân tích (chia nhỏ vấn đề), tổng hợp (kết nối các phần), so sánh – tương tự (xác định điểm giống và khác), trừu tượng hóa – khái quát hóa (loại bỏ yếu tố không cần thiết, rút ra quy luật chung).

5. Làm sao giáo viên có thể nâng cao năng lực tổ chức hoạt động phát triển tư duy logic?
   Giáo viên cần tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu về phương pháp dạy học tích cực, nghiên cứu tài liệu chuyên ngành, thực hành tổ chức các hoạt động học tập phát triển tư duy và trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp.

Kết luận

• Đề tài đã làm rõ thực trạng hạn chế trong phát triển tư duy logic cho học sinh THCS qua chủ đề “Rút gọn phân thức”, với nhiều học sinh còn mắc lỗi cơ bản và thiếu tính chủ động sáng tạo.
• Các biện pháp tổ chức hoạt động học tập theo hướng phát triển tư duy logic đã được xây dựng và thực nghiệm thành công, giúp nâng cao điểm số và tỷ lệ học sinh đạt kết quả tốt.
• Việc rèn luyện thao tác tư duy logic, khai thác hệ thống bài tập và tạo tình huống dự đoán khó khăn là những giải pháp hiệu quả, phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh THCS.
• Khuyến nghị cần triển khai rộng rãi các biện pháp này trong các trường THCS, đồng thời tăng cường bồi dưỡng năng lực cho giáo viên.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng thực nghiệm, hoàn thiện hệ thống bài tập và phát triển tài liệu hướng dẫn tổ chức hoạt động học tập phát triển tư duy logic.

Hành động ngay hôm nay: Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục hãy áp dụng và lan tỏa các biện pháp này để nâng cao chất lượng dạy học môn Toán, góp phần phát triển toàn diện năng lực tư duy cho học sinh THCS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo luận văn gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Biện pháp tổ chức hoạt động học tập chủ đề “Rút gọn phân thức” theo hƣớng phát triển TDLG cho HS THCS Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 10 CHƢƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm tƣ duy Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm TD: Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng phê [26]: TD là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật bằng hình thức nhƣ biểu tƣợng, khái niệm, phán đoán và suy lí. Theo giáo trình tâm lí học của GS Phạm Minh Hạc [14]: TD là một quá trình tâm lí phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và mối quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật và hiện tƣợng trong hiện thực khách quan mà trƣớc đó chủ thể nhận thức chƣa biết. Theo từ điển triết học [25]: TD là sản phẩm cao nhất của cái vật chất đƣợc tổ chức một cách đặc biệt là não bộ, phản ánh tích cực thế giới khách quan trong các khái niệm, phán đoán, suy luận,… TD xuất hiện trong qua trình HĐ sản xuất xã hội của con ngƣời và đảm bảo phản ánh thực tại một cách gián tiếp, phát hiện những mối quan hệ của thực tại.

Theo Trần Ngọc Lan và Trƣơng Thị Tố Mai [20]: TD là một hiện tƣợng tâm lí, là một quá trình nhận thức bậc cao có ở con ngƣời, phản ánh hiện thực khách quan và bộ não dƣới dạng khái niệm, phán đoán, suy lí,… TD nảy sinh trong HĐ xã hội, là sản phẩm HĐ xã hội, bao hàm những quá trình nhận thức gián tiếp tiêu biểu: phân tích, tổng hợp, trừu tƣợng hóa, khái quát hóa,… Kết quả của quá trình TD là sự nhận thức về một đối tƣợng nào độ mức độ cao hơn, sâu sắc hơn. Có thể thấy có nhiều quan niệm khác nhau về TD nhƣng ta có thể hiểu TD là HĐ của não bộ, hoạt động TD là hoạt động trí tuệ, nó đƣợc diễn ra khi có sự kích thích của các giác quan nhƣ: thị giác, thính giác, khứu giác, xúc giác, vị giác. Sản phẩm của TD là các triết lý, lý luận, PP luận và các giải 11 pháp trong các tình huống HĐ của con ngƣời. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chọn hƣớng tiếp cận theo định nghĩa từ điển tiếng việt của Hoàng Phê (2000): “Tƣ duy là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật bằng những hình thức nhƣ biểu tƣợng, khái niệm, pháp đoán và suy lí” [26].

Khái niệm tƣ duy logic Theo A. Itenxơn, TDLG đƣợc hiểu là: “Tƣ duy thay thế các hành động với các sự vật có thật bằng sự vận dụng các khái niệm theo quy tắc của logic học gọi là tƣ duy logic” [10]; [11]. Theo nhóm tác giả TOM.Ozahecrh trong giáo trình “Phương pháp dạy toán ở trung học” [24], cho rằng: TD logic là loại TD trong đó yêu cầu chủ thể phải có kĩ năng rút ra các hiệu quả từ những tiên đề cho trƣớc; kĩ năng phân chia những trƣờng hợp riêng biệt và hợp chúng lại; kĩ năng dự đoán kết quả cụ thể bằng lý thuyết, kĩ năng tổng quát những kết quả thu đƣợc. Theo Vũ Văn Viên [30], trong cuốn “Tư duy logic các bộ phận hợp thành của tư duy khoa học”, tác giả đã nghiên cứu và cho rằng tƣ duy logic là giai đoạn nhận thức lý tính, sử dụng các hình thức cơ bản nhƣ: khái niệm, phán đoán, suy luận cùng các thao tác logic xác định của chủ thể, nhằm sản xuất các tri thức với mục đích phản ánh ngày càng sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về hiện thực khách quan.

Theo Vƣơng Tấn Đạt [9], TDLG là TD chính xác, theo các quy luật, không phạm phải những sai lầm trong lập luận, biết phát hiện ra những mâu thuẫn, phẩm chất đó của TD có giá trị lớn trong bất kì lĩnh vực HĐ khoa học và thực tiễn nào. TD logic của con ngƣời không phải là bẩm sinh, nó phải đƣợc hình thành, rèn luyện, củng cố và phát triển thƣờng xuyên. Trong đề tài này, chúng tôi tiếp cận khái niệm về TDLG theo quan điểm sau: “Tƣ duy logic là quá trình nhận thức đối tƣợng, xác định các yếu tố 12 liên quan để hình thành và kết nối các ý tƣởng, nhằm tìm kiếm giải pháp và hành động phù hợp với ngữ cảnh của đối tƣợng”. Các bƣớc của quá trình tƣ duy logic Theo nhà tâm lí học K.

Platônôp đã tóm tắt các giai đoạn của một quá trình TDLG bằng sơ đồ 1. Các giai đoạn tư duy logic Trong sơ đồ trên, trong những trƣờng hợp cụ thể số lƣợng các giai đoạn có thể không cần đầy đủ, nhƣng thứ tự các giai đoạn phải tuân thủ theo đúng sơ đồ trên. Các giai đoạn của TD chỉ phản ánh mặt bên ngoài, cấu trúc bên ngoài của TD. Về bản chất mỗi giai đoạn của quá trình TD là một quá trình phức tạp, diễn ra trên cơ sở của các thao tác TD để giải quyết vấn đề hay nhiệm vụ đặt ra.

Dựa theo quy trình TD của K. Platônôp, chúng tôi đã thống nhất với quá trình TDLG theo 5 giai đoạn dƣới đây: 13 Giai đoạn 1: Nhận diện về đối tƣợng cần nghiên cứu/ tìm hiểu: Là những nhận biết sơ bộ, đƣa ra một nhận định sơ bộ hay một giả định có giá trị về đối tƣợng. Giai đoạn 2: Tự đặt câu hỏi, câu trả lời liên quan đến đối tƣợng nghiên cứu/ tìm hiểu: Là đƣa ra các câu hỏi, những thắc mắc liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đối tƣợng và dự kiến các câu trả lời… nghĩa là xuất hiện các liên tƣởng. Giai đoạn 3: Hình thành, kết nối các ý tƣởng: Từ các câu hỏi, thắc mắc đã đƣợc đƣa ra, ngƣời học nhóm các câu hỏi đơn l thành các câu hỏi lớn rồi đề xuất các phƣơng án giải quyết, biện pháp thực hiện.

Đƣa ra các giả định cho các phƣơng án đề xuất. Giai đoạn 4: Tìm kiếm giải pháp và hành động: Từ các giả định về các phƣơng án/ biện pháp giải quyết, chủ thể chọn ra một cách thực hiện đƣợc cho là khả thi nhất hoặc sẽ cho kết quả tốt nhất. Đồng thời chủ thể cũng lý giải tại sao các phƣơng án còn lại không khả thi, không hiệu quả…Sau đó, hành động theo giải pháp đã lựa chọn. Giai đoạn 5: Phân tích, đánh giá và rút kinh nghiệm: Từ các kết quả thu đƣợc sau khi thực hiện giải pháp lựa chọn, ngƣời học phân tích kết quả, đánh giá mức độ đạt đƣợc của giải pháp.

Suy ngẫm lại quá trình nghiên cứu/ tìm hiểu đối tƣợng, quá trình thực hiện giải pháp, rút ra những kinh nghiệm và kết luận, khái quát thành quy trình để vận dụng giải quyết các đối tƣợng tƣơng tự. Các thao tác tƣ duy logic Theo các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc [18], Nguyễn Quang Uẩn [29] TDLG đƣợc xác định bởi các thao tác sau: Thao tác phân tích: là quá trình dùng trí óc để phân chia đối tƣợng nhận thức thành các bộ phận, các thành phần khác nhau, từ đó vạch ra đƣợc những thuộc tính, những đặc điểm của đối tƣợng nhận thức hay xác định các 14 bộ phận của một tổng thể bằng cách so sánh, phân loại, đối chiếu làm cho tổng thể đƣợc hiển minh. Thao tác tổng hợp: là quá trình dùng trí óc để hợp nhất, sắp xếp hay kết hợp những bộ phận, những thành phần, những thuộc tính của đối tƣợng nhận thức đã đƣợc tách rời nhờ sự phân tích thành một chỉnh thể, từ đó nhận thức đối tƣợng một cách bao quát, toàn diện hơn. Trong TD, tổng hợp là thao tác đƣợc xem là mang dấu ấn sáng tạo, khi nói ngƣời có "đầu óc tổng hợp" thì cũng tƣơng tự nhƣ nói ngƣời có "đầu óc sáng tạo".

Thao tác so sánh - tƣơng tự: là thao tác TD nhằm "xác định sự giống nhau và khác nhau giữa các sự vật, hiện tƣợng của hiện thực" [1]. Nhờ so sánh ngƣời ta có thể tìm ra các dấu hiệu bản chất giống nhau và khác nhau của các sự vật. Ngoài ra còn tìm thấy những dấu hiệu bản chất và không bản chất thứ yếu của chúng. Thao tác trừu tƣợng hóa – khái quát hóa: Trừu tƣợng hoá: là dùng trí óc để gạt bỏ những yếu tố, những thuộc tính, những liên hệ thứ yếu, không cần thiết của sự vật, hiện tƣợng và chỉ giữ lại những yếu tố cần thiết cho TD.

Khái quát hóa: là quá trình dùng trí óc, để hợp nhất nhiều đối tƣợng khác nhau thành một nhóm, một loại theo những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ chung, bản chất của sự vật, hiện tƣợng. Kết quả của khái quát hóa là cho ra một đặc tính chung của hàng loạt các đối tƣợng cùng loại hay tạo nên nhận thức mới dƣới hình thức khái niệm, định luật và quy tắc. Tóm lại: Các thao tác TD cơ bản đƣợc xem nhƣ quy luật bên trong của mỗi hành động TD, các thao tác đan chéo vào nhau mà không theo trình tự máy móc. Tùy theo từng nhiệm vụ TD, điều kiện TD, không phải mọi hành động TD nào cũng nhất thiết phải thực hiện tất cả các thao tác trên; Khi có TD tốt thì ngƣời học sẽ phát huy đƣợc tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong 15 việc chiếm lĩnh kiến thức mới ở quá trình học tập và rèn luyện của bản thân.

Từ đó, nâng cao chất lƣợng dạy và học. Vai trò của việc phát triển tƣ duy logic trong dạy học Theo R.Nickerson dạy ngƣời học TD là làm cho họ có kĩ năng TD hiệu quả hơn, có ý thức phê phán, logic, sáng tạo và sâu sắc hơn. Nói cách khác, dạy cho ngƣời học có kiến thức đủ để TD tốt (dẫn theo [2]). Ngƣời TD tốt là ngƣời có khả năng: + Sử dụng tốt các kĩ năng TD nhƣ: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa và hệ thống hóa để chuyển các tri thức sang một tình huống mới.

Khi HS độc lập chuyển tải tri thức vào tình huống mới chứng tỏ ở họ đã có biểu hiện phát triển TDLG. + Tái hiện kiến thức, thiết lập nhanh chóng các mối quan hệ bản chất và giải quyết hiệu quả những tình huống cụ thể. + Phát hiện cái chung của các hiện tƣợng khác nhau, sự khác nhau giữa các hiện tƣợng tƣơng tự. + Áp dụng kiến thức vào thực tiễn một cách nhanh chóng, nhuần nhuyễn.

+ Luôn suy nghĩ về cách TD, cách giải quyết vấn đề, từ đó rút ra những nhận xét về quy trình TD.