CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Phương pháp bàn tay nặn bột được đưa vào giảng dạy ở trường tiểu học ở Chicago, Mỹ từ những năm 90, là ý tưởng sáng tạo của nhà vật lý người Mỹ từng nhận giải Nobel năm 1988 Leon Ledeman [13]. Đến năm 1995, giáo sư Georger Charpak – người nhận giải Nobel Vật Lý năm 1992 đã dẫn một đoàn gồm các nhà khoa học và các đại diện của Bộ Giáo dục Quốc gia Pháp đến một khu phố nghèo ở Chicago (Mỹ) – nơi mà Leon Lederman đang thử nghiệm về phương pháp dạy học khoa học dựa trên việc thực hành, thí nghiệm [8].
Sau đó, Georges Charpak đã kế tục và triển khai phương pháp này tại một số trường học ở Paris và có những thành công nhất định. Họ chủ trương cho học sinh tiểu học tiếp xúc với khoa học và cách nghiên cứu một vấn đề khoa học bằng việc để chính các em tiến hành thí nghiệm dưới sự định hướng, giúp đỡ của thầy cô giáo, tránh được tình trạng thầy cô giáo dạy học bằng cách thông báo cho học sinh theo kiểu một chiều “chân lý là thế đấy” và bắt các em phải chấp nhận. Ngay từ khi mới ra đời, phương pháp Bàn tay nặn bột đã được tiếp nhận và truyền bá rộng rãi. Nhiều quốc gia trên thế giới đã hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học Pháp trong việc phát triển phương pháp này như Brazil, Bỉ, Afghanistan, Campuchia, Chilê, Trung Quốc, Thái Lan, Colombia, Hy lạp, Malaysia, Marốc, Serbi, Thụy Sĩ, Đức…, trong đó có Việt Nam thông qua Hội Gặp gỡ Việt Nam.
Tính đến năm 2009, có khoảng hơn 30 nước tham gia trực tiếp vào chương trình Bàn tay nặn bột [8]. Tháng 7 năm 2004, trường hè Quốc tế về Bàn tay nặn bột với chủ đề "Bàn tay nặn bột trên thế giới: trao đổi, chia sẻ, đào tạo" đã được tổ chức ở Erice – Ý dành cho các chuyên gia Pháp và các nước [8]. Nhiều dự án theo vùng lãnh thổ, châu lục được hình thành để giúp đỡ, hỗ trợ cho việc phát triển phương pháp Bàn tay nặn bột tại các quốc gia. Có thể kể đến dự án Pollen (Hạt phấn) của Châu Âu, dự án phát triển phương pháp Bàn tay nặn bột Luan van 5 trong hệ thống các lớp song ngữ tại Đông Nam Á của VALOFRASE (Valofrase du Francais en Asie du Sud-Est - Chương trình phát triển tiếng Pháp ở Đông Nam Á), dự án giảng dạy khoa học cho các nước nói tiếng Ả-rập…[8].
Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, dưới sự giúp đỡ giáo sư Trần Thanh Vân – Việt kiều tại Pháp – chủ tịch Hội Gặp gỡ Việt Nam, phương pháp Bàn tay nặn bột đã về Việt Nam vào tháng 10 năm 1995 trong buổi hội thảo quốc tế về Vật lý năng lượng cao tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh với sự có mặt của giáo sư Georger Charpak – cha đẻ của phương pháp Bàn tay nặn bột [8]. Trong khuôn khổ hội thảo quốc tế này, giáo sư Georger Chapak đã thăm làng trẻ em SOS Gò Vấp cùng trường phổ thông Hermann Gmeiner tại thành phố Hồ Chí Minh và đã hứa giúp đỡ Việt Nam trong việc đưa phương pháp Bàn tay nặn bột vào các trường học [8]. Từ tháng 9 năm 1999 đến tháng 3 năm 2000, tổ chức Bàn tay nặn bột Pháp (LAMAP France) đã tiếp nhận và tập huấn cho một nữ thực tập sinh Việt Nam là giáo viên Vật lý tại một trường trung học dạy song ngữ tiếng Pháp ở thành phố Hồ Chí Minh. Đây là người Việt Nam đầu tiên được tiếp cận và tập huấn với phương pháp Bàn tay nặn bột [8].
Từ năm 2000 đến 2002, phương pháp Bàn tay nặn bột đã được phổ biến cho sinh viên Đại học Sư phạm Hà Nội, được áp dụng thử nghiệm tại trường tiểu học Đoàn Thị Điểm, Herman Gmeiner Hà Nội và trường thực hành Nguyễn Tất Thành (thuộc Đại học Sư phạm Hà Nội). Sau đó, mở thêm các lớp tại Huế và thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên phạm vi phổ biến vẫn còn hẹp chủ yếu vẫn ở các trường Đại học và chỉ mới triển khai áp dụng vào các chủ đề: nước, không khí và âm thanh [8]. Tại Đà Nẵng và các thành phố khác trên toàn quốc, đợt tập huấn dành cho giáo viên và chuyên viên các Phòng Giáo dục và Đào tạo năm 2009, Sở Giáo dục và Đào tạo đã làm việc với Hội Gặp gỡ Việt Nam để “đặt hàng” thiết kế tạo một chương trình tập huấn ngắn cho cán bộ quản lý bậc tiểu học toàn thành phố (hiệu trưởng, hiệu phó, chuyên viên phụ trách tiểu học các Phòng Giáo dục và Đào tạo trực thuộc) nhằm giúp các cán bộ quản lý hiểu rõ về phương pháp Bàn tay nặn bột, Luan van 6 tầm quan trọng của nó và tạo điều kiện cho các giáo viên thí điểm áp dụng trong các tiết dạy khoa học ở trường [13].
Tháng 8 năm 2010, Giáo Sư Jean Trần Thanh Vân có cuộc gặp gỡ, trao đổi với Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận và thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển, trong đó có nội dung về định hướng phát triển phương pháp Bàn tay nặn bột tại Việt Nam [13]. Sau những khóa tập huấn cho các giảng viên Đại học, các giáo viên tiểu học và các cán bộ về phương pháp này thì hàng loạt các nghiên cứu liên quan cũng được tiến hành với mục tiêu chung là sớm tìm ra quy trình phù hợp để có thể áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột vào quá trình dạy học ở Việt Nam. Tiêu biểu như trong Tạp chí Giáo dục số 249, Thạc sĩ Nguyễn Thị Thanh Hương của Phòng Giáo dục và Đào tạo quân Thanh Khê – thành phố Đà Nẵng đã có nghiên cứu: “Ứng dụng phương pháp Bàn tay nặn bột vào dạy học một số bài khoa học lớp 4, 5” [6]. Hay vào năm 2013, sinh viên trường Đại học Cần Thơ là Phan Huỳnh Bảo Phương [9] và Nguyễn Thị Mai Hương [5] thuộc trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cũng đã có cùng đề tài khóa luận nghiên cứu: “Vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” vào giảng dạy môn Khoa học lớp 4”.
Tuy nhiên, nội dung nghiên cứu những đề tài trên khá giống nhau và chỉ dừng lại ở bộ môn khoa học lớp 4, 5 thuộc bậc tiểu học, vẫn chưa triển khai nghiên cứu các chủ đề thuộc chương trình bậc trung học sơ sở. Trong công trình nghiên cứu của Tiến sĩ Cao Thị Thặng – Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cùng Lê Ngọc Vịnh – Sở GD&ĐT Bình đã trình bày việc thiết kế công cụ đánh giá kết quả dạy học theo Phương pháp Bàn tay nặn bột trong bộ môn Hóa học góp phần nâng cao hiệu quả dạy học theo phương pháp này Định [11]. Bởi vì cho đến nay việc đánh giá kết quả dạy học theo phương pháp Bàn tay nặn bột ở các nhà trường còn nhiều hạn chế do mới có một số định hướng chung mà chưa có hướng dẫn chi tiết cụ thể. Hay gần đây nhất, năm 2016, sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Huyền thuộc trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng đã có kết quả nghiên cứu được tiến hành thực nghiệm mang lại hiệu quả cao trong việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột Luan van 7 trong dạy học phần Thực vật học – Sinh học – Trung học cơ sở tại trường THCS Tây Sơn – Đà Nẵng [9].
Tất cả những nghiên cứu trên sẽ là công cụ và là cơ sở giúp tôi thuận tiên hơn trong việc nghiên cứu đề tài của mình: Sử dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học kiến thức “Chuyển hóa vật chất - năng lượng” và Cảm ứng ở Thực vật – Sinh học 11 – THPT. Tóm lại, nhìn vào thực trạng dạy học hiện nay, có thể nói việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong quá trình dạy học đã được áp dụng nhưng vẫn chưa phổ biến và hiệu quả. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp Bàn tay nặn bột và việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột vào quá trình dạy – học. Tuy nhiên, các nghiên cứu này phần lớn là tập trung nghiên cứu về cơ sở lý luận, lợi ích của phương pháp Bàn tay nặn bột đem lại đối với quá trình dạy học là chủ yếu chứ vẫn chưa đi sâu vào việc nghiên cứu quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học cụ thể cho bộ môn hay cấp học nào.
Chính vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài này nhằm hướng đến tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của phương pháp Bàn tay nặn bột, đồng thời xây dựng quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học cụ thể cho các nội dung có thể áp dụng được phương pháp Bàn tay nặn bột trong bộ môn Sinh học 11 – Trung học phổ thông. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái quát về phương pháp Bàn tay nặn bột Bàn tay nặn bột là một phương pháp dạy học tích cực dựa trên thí nghiệm nghiên cứu, áp dụng cho việc giảng dạy các môn khoa học tự nhiên. Phương pháp dạy học Bàn tay nặn bột có tên tiếng Pháp là La main à la pâte - viết tắt là LAMAP, tiếng Anh là Hands-on, đều có nghĩa là “bắt tay vào hành động”.
Đây là phương pháp dạy học khoa học dựa trên cơ sở của sự tìm tòi – nghiên cứu, áp dụng cho việc dạy học các môn khoa học tự nhiên. Phương pháp này được khởi xướng bởi Giáo sư Georges Charpak (Giải Nobel Vật lý năm 1992). Theo ông thì Bàn tay nặn bột thực chất là sự huy động của cả 5 giác quan : xúc giác, thị giác, thính giác, khứu giác và cả vị giác để phát triển trong học sinh sự tiếp xúc diệu kì Luan van 8 với thế giới bao quanh, đồng thời để học sinh có thể học cách khám phá và tìm hiểu [8]. Theo phương pháp Bàn tay nặn bột, dưới sự giúp đỡ của giáo viên, chính học sinh tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra để từ đó hình thành kiến thức cho mình.
Đứng trước một sự vật hiện tượng, học sinh có thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành thực nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp thông qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức. Mục tiêu của phương pháp Bàn tay nặn bột là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá và say mê khoa học của học sinh.